Skip to main content

Full text of "Der Roman von Fierabras, provenzalisch"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for in forming people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at |http: //books .google .com/I 



Google 



IJber dieses Buch 

Dies ist cm digitalcs Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den R^alen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im 

Rahmen eines Projekts, mil dem die Biicher dieser Welt online verfugbar gemacht weiden sollen, sorgFaltig gescannt wurde. 

Das Buch hat das Uiheberrecht uberdauert und kann nun offentlich zuganglich gemacht werden. Bin offentlich zugangliches Buch ist ein Buch, 

das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch offentlich zuganglich ist, kann 

von Land zu Land unterschiedlich sein. Offentlich zugangliche Biicher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kultuielles 

und wissenschaftliches Vermogen dar, das haufig nur schwierig zu entdecken ist. 

Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randl>emerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- 

nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Dmen hinter sich gebracht hat. 

Nu tzungsrichtlinien 

Google ist stolz, mil Bibliofheken in parfnerschafflicher Zusammenarbeif offenflich zugangliches Material zu digifalisieren und einer breifen Masse 
zuganglich zu machen. Offentlich zugangliche Biicher gehiiren der OfTentlichkeit, und wir sind nur ihre Hiiter. Nichtsdestotrotz ist diese 
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfiigung stellen zu konnen, haben wir Schritte untemommen, urn den Missbrauch durch 
kommerzielle Parteien zu veihindem. Dazu gehiiren technische Einschrankungen fiir automatisierte Abfragen. 
Wir bitten Sic um Einhaltung folgender Richtlinien: 

+ Nuizung derDateien zu nickikommemellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche Tiir Endanwender konzipiert und mochten. dass Sie diese 
Dateien nur fur personliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. 

+ Keine automatisienen Abfragen Senden Siekeine automatisierten Abfragen iigendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen 
iiber maschinelle Ubersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche duichfuhren, in denen der Zugang zu Text in groBen Mengen 
niitzlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fordem die Nutzung des offentlich zuganglichen Materials fiirdieseZwecke und konnen Ihnen 
unter Umstanden helfen. 

+ Beihehallung von Google-MarkenelemenlenDas "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei fmden, ist wichtig zur Information iiber 
dieses Projekt und hilft den Anwendem weiteres Material iiber Google Buchsuche zu fmden. Bitte entfemen Sie das Wasserzeichen nicht. 

+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalitdt Unabhangig von Direm Ver wend ungsz week mussen Sie sich Direr Verantwortung bewusst sein, 
sicherzu stellen, dass Dire Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafurhalten fur Nutzer in den USA 
offentlich zuganglich ist, auch fiir Nutzer in anderen Landem offentlich zuganglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist 
von Land zu Land verschieden. Wir kiinnen keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulassig 
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und iiberall auf der 
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. 

tJber Google Buchsuche 

Das Ziel von Google besteht darin. die weltweiten In form at ion en zu organisieren und allgemein nutzbar und zuganglich zu machen. Google 
Buchsuche hilft Lesem dabei, die Biicher dieser We lt zu entdecken, und unterstiitzt Au toren und Verleger dabci. neue Zielgruppcn zu erreichen. 
Den gesamten Buchtext kiinnen Sie im Internet unter |http: //books . google .coiril durchsuchen. 



I 



\lt^. F, , 'III . -£.. 2,^^S 



1 



f\ 



\ 




f '. - 



Der Roman von Fierabras, 



Provenzalisch. 



Herausgegeben 



▼on 



IMMANUEL B£KK£R 



'*lM^^s^o©«^^^^^^^ 



/■ ' 



3^ 1-. 
Berlin. 

B e i G. R e i m e^r. 

1829. 



/./. 



r 
t 



_ __ ' » 




'^•- -r; 



JL/as Gedicfat das hier zum ersten Mai gedruckt erscheint, ist dem Herausgeber freundschaftlich 
mitgetheilt yonHm, Professor Lachmann, der es vor einigen Jahren in der furstlichen Biblio- 
thek zu Wallerstein gefunden : ein unyerhoffler Fund, iind desto willkommner, je weniger yor- 
her yon epischem Gesang aus der Proyence bekannt gewesen. Die Fabel des Fierabras war £rei- 
lich bekannt genug aus Spanischen, Franzosischen^-Deutschen und Englischen Bearbeitungen (^). 

Die Handscbrift (71 Pergamentblatter in A^^ die Seite zu 36 Zeilen, mit farbigen An- 
fangsbucbstaben fiir die durch den Reimwecbsel bestimmten Absatze) friiher im Besitz maioris 
monasterii congregationis S. Mauri zu Paris^ ist wahrend der Reyolution durcb mancberlei HSnde 
gegangen, bis sie endlich in ihrem Werth erkannt und der Litteratur gerettet worden durch den 
Fiirsten Ludwig yon Oettingen Wallerstein. 

Yon Form und Ton des Gedichtes zu reden durfte nunmehr unnotbig sein. Bemerkens- 
werth aber bleibt die IJbereinstimmung mit den Nord-Franzosischen Epojpoen. Diese liegen 
indeis noch immer ungedruckt und tmbeachtet, duch nachdem der urtheilsfahigste Kenner die 
Aufioierksamkeit darauf zu lenken gesucht hat (^) : es bedarf einer Probe, und einer reichlichen, 
um jene allseitige Ahnlichkeit anschaulich zu machen. Dazu mogen folgende Fragmente dienen. 



Aus den Haymonskindern {^). 



Sei^enrs, or faites pai«, dieralieri et baroiu, 
« et rob et does et conted et princet de renoiM, 
et pr^laa et bom^ois, gens de religiona, 
dames et damoiselles, et petis enfansonsy 
• clers et laU, tontea gena yirans fob et rabons. 
que nostre sire dieux, qui sonfTrf passions 
en r arbre de la croix pour noiu rembsions, 
nons TenHle tons et tontes garder de mesprisons, 
et si yiyre en ce siicle que quant trespasserons, 
10 nous otro/e U gloire et lache rra/ pardons. 



or faites pais, seignenra, ne faites ens ne sons* 
et ie Tous chanteraj one bonne cbansons. 
oncqae meilleor n* ojstes, bien dire le pnest hons; 
car c* est des yaillans boirs da pieox contes Dooas, 

it'cil qa* on dbt de Majence, que tant fa raillans boas; 
d* an de i^t dooxe Eeohc qa* on appella Aymonsi, 
anssi qaatre biaax frires desqaeb oir^ les noms. 
Regnant fa le premier, Alart fa le seconds, 
et Goicbars et Ricbars anssi forent les noms. 

to Ricbart fa le plas &er des qaatre fib Axmoni, 



(*) Am Tollitandigsten Terxeiclmet, ron Hrn. Professor F.W.V. Schmidt, in den Wiener Jahrbuchem der 
littleratur, Band 31, S. 135 f. 

(') L. Uhland liber das Alt-Franzosiscbe Epos, in Fouquj*sMuaen, Jabrgangl, QoartalS, S.58. 

(^) £e AVrp dts quaireJUs 4ymon, cod. Paris. Reg. 7182. YgL Gdrres YoILsbiicber S. 99. 



11 



wnai qoe en histoire tout partout le tronroni. 
bien apparnt ^ gnerres qn* orent lea enfamonf, 
ainsl que ci aprds noas ypus recdrderons. 
Sdgneiin, or faitea paU, et yeuill^s escouter : 

£» des qoatre £!» Ajmon ie TOna rondraj conter, 
de lenr conunenchement iuaqaes an de&nier, 
si comme il gaerrojerent Charlemaine le ber 
poor r amor Bertonlet que Regnant Toult tner; 
comment grant poyret^ lenr convint endnrer 

30 ens ^s forets d* Ardane; et yonrraj recorder 
comme il yinrent a Dordonne a lenr mere parler 
et an bon dnc Ajmon qui les yonlt engenrer; 
comment Mangts y ytnt ponr eulz reconforter. 
pnas se Tonldrent partir et en Gascongnie aler, 

96 seryir an roy Yon, qni depnis yonlt donner 
sa sner en manage k Regnant le bon ber, 
Clarice, oik an gr^ din yonlt en Ini engenrer 
denz hoirs males, qne dien yonlt depnis hononrer. 
c^ est Ajmon et lyon, on les pnest bien nommer. 

40 et puis recorderaj et yonray deyiser 

comment Karle les fist de Gascongnie semer, 
comment renrent lenr pais, com Regnant passa mer, 
Ihemsalem conqnist, comment yonlt raporter 
les trois dons, la couronne, dont dien dn trosne clef 

4S fnst sa ins conronn^s et ses membres fichier 
ponr tont hnmain lignaige bors d* enfer racbater; 
de coj Karle yonlt puis aimer et bononrer 
Regnant de Montanben, et li yonlt pardonner 
sa jre et son mal talent sans riens pins releyer. 

•0 de quoy moult resioj furent dnc conte et per, 
cbeyaliers et boni^ois, escnjer et bacbeler 
et tons bons cbrestiens delk et desik mer, 
ainsi que yons ponrr^s onir et esconter 
ens on noble romant, qni moult fait a loer. 

ftft Seigneurs, dedans Dordonne, dont i* ay fait parlement, 
estoit le dnc Ajmon et sa femme an corps gent, 
en ioie et en sonlas, en grand esbatement. 
a nng ionr solempnel tint conr dtfyotement 
apr^s le saint seryicbe de dien omnipotent 

so estoient on palais assis monlt noblement 
an diner deyant Ini et ses bommes et sa gent, 
cbeyaliers, escnjers et bonigois molt graument, 
dames et damoiseles assez et largement, 
et bonrgoises ossj, clerc et prestre ensement, 

a* cbanoines et pr^Ias, et tant maint antre gent: 
cbascnn selon son estat fn assis firancbement 
de tons mes ont asses, dont ils orent talent, 
yins yienlz et yins blans et clare et piment, 
de tont ce qu' il alEert an ionr . • deyement 

fo les iiij fienlx Ajmon seiojent lenl^ment* 



i nne noble table pointe ioUement, 

de U$ la banlte table, et pen pins bassement, 

de cost^ en trayers an droit 1^ tellement 

qne le dnc les pnist yeoir, qnant li yient k talent, 

7i et la dncbesse ossj pour lenr esbatement 

molt prennent en enlx yeoir plaisance grandement. 
car il estoient tant bel de corps et de ionyent, 
et estoient tons iiij yestn pareillement, 
qne cbascnn qni les yoit les bdnie sonyent 

80 qnant le p&re les yoit de tel contenement, 
de cuer en lona dien le pire omnipotent, 
et li prie dn cuer qu^ k lenr doint bardement 
et force et bont^ sens et entendement 
d* acqnerre bonneurs et pris, et qne pajenne gent 

B$ pnissent <tre par enlx gneni^s tellement 
qne la loj dien en soit exauchid grandement 
ainsj disoit le due en lui secr^tement 
puis parla ^ aes gens, et lenr dit banltement 
"seigneurs, ie yons dirai tout le mien pensement 
90 il m* est prins yolente d* enyojer droitement 
mes enfans a Cballon ou douce France apent, 
ponr faire cbeyaliers an dien commandement 
et ponr demander terre sur Sarrasine gent, 
ainsi qne nous fecismes nous douae proprement, 
9S et il le nous donna de cuer entiirement: 
car Doon nostre p^re Ij pria doulcemeni, 
et nous les conquestasmes an gre dn sappient 
OSSJ ponrroient ils bien faire si faitement 
h 1* ajcue de dien qui aus siens point ne ment 

100 car ils sont assea grands pour yestir gamement 
et ponr mettre pajens k grand exillement, 
si que a fait lenr tajons lenr oncle et lenr parent" 
et ceux ont respondu ^'cVest yoirs certainement 
il ont tM trestons yaillans principalement 

109 OSSJ seront ils bons, si Ib^n ci assent* 

quant le dnc ot $es gens, lies en fu durdment 
OSSJ fu la dncbesse, qui estoit en present 

Le dnc et la dncbesse orent les cuers iojans, 
qnant ils onirent lenrs gens qn* encement sont disans. 

lio apr^ diner se liiyent li petits et li grands. 
Ajmon a apeltf erramment bcb enfans, 
Regnanlt^ Gnicbard, Alart et Ricbard le sacbans. 
"enfans, yons en ires en Francbe la plaisans, 
servir le roj Cbarle, li empereres firans. 

ill gardes ne le so j^s nnlement conronssans, 
ne ne $oj4$ en lien c* on 11 soit mefiaisans. 
bantea tons iours les bons, se fer^s qne sacbans, 
due Naimes de Bayi^e ct tons yons atenans. 
escbiey^s les manyais, oik les serds tronyans. 

i» reconfort^ les poyres, et lenr $oy4$ donnans 



9 
% 



m 



du TMtre lirgementp on nom dieu le poumii. 
et ne boj6b en liea ou on soit forniganAi 
honime grand ne petit de ce monde yirans. 
paj^ trdt largement ce qn* estes rederans." 

m amti endoctrina Ajmon tea qnatre enfans, 
et la dnchease anssi les Ta amonnestana. 
"enfana" fait la dnckease, "sojda moi entendans. 
ai on Tons meffauoit riens, ancnna petits on grans, 
on en £aU ou en dis par ancnna conTenans, 

130 ne soj^ si hastienx de Tona estre rantans, 

mais plaindes TOns an roj qui tant est sonffijians: 
car il est si trds sages, droit TOns sera faisans. 
onrr^s par bon conseil tant que sertfa yiTans, 
par qnoj ne meflassies ii petis ne ^ grands: 

t3f car les hastienx ne rallent la monte de ij gans. 
anssi tost conrrient sns nn de lenr bienreuillans 
comme lenrs ennemis, dont ils sont molt u^hans." 
"enfans** ce dit Ajmon, 'soj^s bien retenans 
ce qne to mdre dist, quer eU* est Toir disans« 

140 et ce qne dist tous aj: si fer^ qne sachans." 
et Renault respondi *nons ferons tos commans* 
'pardieu** ce dist le dnc, "s' araj le cner jojans." 
grand feste demenerent jnsqn* a Tespre sonnans. 
anx Tespres sont all^ les petits et les grands, 

14S et pnis sont retonm^ an palats relnisans. 
an sonper sont assis, qni fat riches et grans, 
grand j fnst le dednist qn* on j fnt d^menans. 
Grand fat V esbatement en la salle Tonltie, 
de chanter, de denser tonte nnit ^ nnitie. 

190 pnis al^rent concher jnsqn' 9i V aobe esclairie 
qn* il se sont tons Ict^ escnjers et mesgnie. 
le dnc et la dnchesse ne demonrerent mie, 
an monstier sont al^ aTenc lenr baronie 
et lenr qnatre bianz fienlz k grant cheTalerie. 

iss le service ont ony on nom du &ls Marie, 
et pnis sont retonm^ an palais qni flanbie. 
le desjenner fn pres, on a \j aye bondie. 
li ont buit et mangi^ tont \ lenr commandie, 
et pnis se sont Ict^ sans plas faire detrie. 

f 60 le dac a apeU cenlz qn* il ne heoit mie. 
"enlans. Tons en ir^ k la dien compaignie, 
senrir le noseignenr. gard^ ie Tons en prie, 
qne Tons so jiSs prendoms et pleins de conrtoisie. 
ie Tons bailleral gent molt tr^ bien enseignie, 

I6S cheTaliers, eacnjers et trte belle mesgnie, 
qui bien Tons serriront^ de ce ne donbttfs mie.'* 
et li enfana respondrent tons qnatre a nne &e 
*sire pdre, franc dnc, ehascnn de nons . . . ie 
a Tostre Tolenttf faire et to commandie 

t70 et an plaisir no mire et de nostra lignie. 



et dieu noua lait $i rirre en <ette mortal Tie 
qae nons aions honnenr et hanlte signionrie 
et en la fin paradis, et toute no lignie." 
"amen" ce dtst li dus et la damme priaie. 

t7ft dont baisent leur enfana par amours covlojt, 
et li tant sont mont^ ^ noble compagnie: 
bien estoient xl escnjers de mesgnje 
et trente cheTaliers de grant connestablie. 
2i tant se sont partis sans plas (aire detrie. 

ISO mainte larme ont plour^ k celle d^partie. 
mais le gentil Richart, celai ne ploura mie: 
car il estoit si fier que oncqnes ioilr de sa Tie 
il ne dengna plourer, tant enst de hachie. 
ains en moqnoit les antres et tanchoit a la fie^ 

isft et disoit, nuls francs cuers plourer ne deToit mie 
pour meschief ne destresse^ annuj ne Tilonie, 
que nub boms puist aToir en nea nne partie. 
encement cheTauch^rent Ters France la gamie. 
ne sais que la chanson tous en fnt alongje. 

«90 mais tant ont esploitie c* on a nOuToIle oje 
k Paris la citd d* eulx et de leur mesgnie. 
et quant le roj V on/, a* en ot la chere Ije. 
*par mon chief" dist le roj, ''c* est belle compaiagnie. 
cheTaliers les ferajr, se din me donne Tie* 

199 mais qne ie treuTe en eulx honneur et courtoisie, 
il n* i aura celui qne ie ne fasse aje." 

Ainsi qne le roj Charle ainsi se dcTisa, 
es TOUS les qnatre enfana, ou tant de noblesae a. 
Regnant fu tout doTanf^ qni le toy aahia 

too et dist *ce dame -dieu qui le monde estara, 
il garice le due qui ^ noua euTOja, 
et la francho dnchesse ossy qui nons porta, 
et le noble empereur que ie Tois assis U, 
et trestous nos amis quancquea il en 7 a." 

€09 ''amis" ce dist le roj, "bieu ait qui t* engenra. 
comment as tn en non? ne me le cel^ ia. 
et tes Mre ensement, oik tant de biauttf a." 
et Regnant respondi "et on le Tons dira. 
on me nomma Regnanlt, quant on me baptisa. 

eio cest aultre a nom Alart^ et Gnichart par de^a. 
Richart a nom eel aultre, qui est an lex de 1^. 
due Ajmon nostre pdre 1* autrier nous commands 
que Tenissiens & const, et moult Tona aopplia 
que nous adonbiaaies an iour qu* il Toua plaira 

t<9 pour le plus Taillant roj qui iamais n* eatera." 
"amis** ce dist li rois, "par dien qui tout crea, 
lies aui quant ie tous tois dans mon palaia de^ 
dimenche an bel matin que mon corps court teiiraf. 
TOUS feraj chcTaliera, ne tous en doubtes ia.** 

MO "sire" ce dist Regnanlt^ "ia il ne m* aTendra 



XY 



* que aoU (!ut le tour qut diea ae rtpoM. 

mtts Imdi, •* il roiii plaitt, on It redirrert.* 
Qva^ Karle entendi dc Regiunit U raiaon, 

U li t retpoDdn "par ma fo j, danriUon, 
tf • cheralier tovi feraj k to deriaioiL* 

Ion la tempt de diner: teoir Tont li baron. 

derant V empereonr, qui tant ot de renon, 

lenrirent noblement U qnatre filt A jmon. 

noblement tont rettu comme fila ii baron, 
990 cotet de toye k or onrr^e a ojaillon. 

lenr chereolx relniaoient com penne de paon. 

et Cbarle les re^de d* humble condition, 

et a diet hanltement, que bien V entenditt - on, 

"di Tenront a grand bien, te Q font le mien bon.** 
S3i de ce fnrent dolent li parent Gn^nelon, 

mail iojani en ettoient cil de 1* estracion, 

Ogier de Dannemarcbe, £«toit le £^$ Odon, 

r arcereiqiie Tnrpin et le bon doc Najmon, 

Regnier de Vantamise et Gantier de Digon, 
140 Tbieij li Ardenoit, Gberart de RoaiUon, 

Salemon de Bretengnie, et de Nantenil Doon. 

ne tai qae Tont feiiMe etlongier la chanton. 

a nng Inndi matin en belle eatabliton 

lei adonba le roj de France et de Laon. 
Ml il adonba Regnanlt et Alart an 6rin blon 

et Gnicbart et Ricbart, qui fa fier comme lyon, 

et ponr 1* amonr det quatre det anltret k foi«on. 

U firent nn bonbonrt de molt noble faaton: 

Ij nns encontre V anltre bonbonrde de randon. 
no mail Regnant ot Bajart le destrier Arragon: 

il ne qneoTt a nnlni qae nel yene on tablon. 

i* ot de la ionmee le prij tont babandon. , 
Or farent let enfant tons qnatre cberalien 

de la main Karlemagne^ qni fict a resonnier. 
flSi tonte ionr bonbonrddrent li noble princier. 

qoant ce yient tor les retpret, dont se Tont reposer. 

derant le roj t* en Tont li noble princier. 

ce ionr £ct le bon roy ans eniant don plengnier: 

mau ats^s tott feront V emperiere conrchier, 
MO ttnti qne Tont oir^ on lirre retraitier. 

Karlon ot nn neren, qn* il aima et tint cbier. 

&enz eitoit de ta tner, ti V ot fiuct cbetalier. 

Bertonlet ayoit non, moU fa et gent et fier. 

oil atsaillj Regnant dn ien de V esteqnier, 
ttf et Regnant retpondi de lojal cner entier 

qn* il i^eroit k Ini tans laire nnl dangier. 

an ien te tont assb tant point de delajer. 

bdas, ce to nn ien qni contta maint denier. 

entonr enlz ot tisit maint gentil bacbeler. 
no mait li frere Regninb le nobile gneirier 



/ftirtnt k icelle beiure aUt esbander. 

or commencbe le ien monlt fort a enforcier. 

Or ionent li baron en nn I^ paTcment 
Ragnant taroit dn ien ats^ et largement: 

rr% par trois ibis a macb^ Bertonlet an corps gent 
et I la qnaite (bis t* aira dorement 
par nng trait qne Regnant li iona fierement^ 
qn* il en £erj Regnant on tis si darement, 
si qne le sang yermail parmi le n^s descent 

180 U fn monlt air^ et plain de mantalent 
ia tnast Bertonlet la endroit en present^ 
qoant de sa donlce mire li rient ramembrement, 
qni li ayoit pritf k son d^partement 
qne t* on li meilaisoit par ancnn conyenan^ 

18« qn* il s* en plaindit an ro/ tans prendre yengemtnt 
ct sans congi^ adont a £ut d^partement 
et Bertonlet tantost k nn autre se prent^ 
qui ioaet k son cbois tans contredisement 
et Regnanlt yint an rojr an palais relnisent 

190 i ta yois qn* il ot dere, li a diet banltement 
*sire drois emperieresi ie me plaint darement 
de Bertonlet yo nies, qne m* a monlt laidement 
£6ru^ oik nont ioniens as escbiet donlcement 
p . . . . nd maint gentil m* a fi6m ponr nient 

19ft ie yont en reqnier droit k yo deyisement, 
qne iostice en toit faite tans ployer contienent: 
car ore et anltre fois ay^ escbartement 
encontre no lignage ing^, et poyrement 
do dac Baef d* Aigremont me sonyient bien sonyent, 

MO qni en yo saaf condnict fn occis laidement 

oncqae yont n* en fecistes nnl bon amendement; 

et li dns fn mon oncle, ie le saj yrajement. 

et te ie n^ en ay lo j et instice briiyement^ 

de r nn fait et de 1* anltre prendraj le yengement." 

806 et qaant le roj V 07, t* en ot grant mal talent 
il a diet a Regnanlt *garson, al^ yont ent 
maadiet soit Bertonlet de dien omnipotent, 
qnant si pon yons en fict k ce commenchement: 
car enfant pen batas plenre trop longnement" 

910 Qnant Regnanlt ot le roj qni encement parla, 
tost et isnilement yers la cbambre s* en ya. 
on qn* il yoit Bertonleti en banlt li escria 
"te ne yont defiend^s, yo corps le comparra.* 
il entoiie Flobei^ge, qne Mangis li donna: 

f ift jnsqne cjent it dent le fendi et conpa. 
Bertonlet cbaj mors, oncqne mot ne parla. 
fi baron qni Ik inrent, chatcnn tantot tacba. 
la grant noite commensse, Kaile n conm U« 
et qnel d^at c* ettoit, le roj lenr demiada. 

•to afidi in qni le fait le diet etTecordt. 



ftdoBt 9 ett etcri^a *l>tfOBa, or j parra, 

cil qui presdni RegMult^ le mien amy fcra." 

Le ro7 Karle parU, tpd de caer In marris. 
"ore d«€ de Dordonne, ie haj TOt qaatre &b. 

9t§ BOB nerea out tn6 et met hommei occU. 
or Teolg que tous iar^ tnr diea de paradui 
ct par cheralerie qoe toqs vris enpxia, 
qae iamus en nnl ionr, tant qne toqs ftoi^s Tia, 
Toot n* aiders les qoatre qn* ar^i en ien nonria, 

990 en r encontre de moj, ne en fais ne en dis, 
et ne lea aontenr^ iamais en to pais, 
fiorinrer les tooi fault Tolentiert on ennii, 
on demonrer prisonnier tant qne lea araj pria." 
"aire* diat le dnc Ajrmea, "ie ferajr Toua deTia* 

4sa ilec lea forinra, Tojant tona lea marchia, 
an grtf de V emperere et k tona $e$ ayia. 
ainaaj remaint le plai«t Bertonje in enfonia: 
monlt fa bel le aenrice, noble fn 11 obit, 
dnc Ajmon de Dordonne dn roj a congi^ pria, 

040 rera Dordonne a* en ra conrronaai^ et marris, 
et mande ^ §es enfana qn* il yident dn paia: 
car a* il lea pniat ataindre, mora aont et deaconfia. 
ainaaj 1* a 4 Karlon et inr^ et promia, 
qn* il ne lenr pneat aidier raillant denz pariaia. 

345 et qnant lea iiij frirea ont lea parlera oit, 

li nna a dit a 1* anltre %ea nona ci bien honnia. 
mandit aoit Bertoulet, qoant il fat oncqne Tia* 
^aeicnenra" ce £at Ricbart, "trop Tona roj eabahia. 
. ia aommea nona eatraita de lignaige' gentia. 

9S0 se tont noatre lignaige nona Tonloit eatre amia, 
bien areriena pooir an roi de Saint Denia 
ponr le (aire Tidier et cbaaaier dn paia. 
entreprenona la gnerrei aeignenra, c* eat mea aTia, 
et mandona aoodojera tont a noatre deTia, 

3SS et d fnatona la terre et mandona lea bennitp 
et iaiaona fortereaae par aena et par aTia.* 
*par mon duel** dit Regnant^ Nona eatea bien apria* 



Qnant le cbaatel fn fait, qne Mont Eaaor ot non, 
Hecqne a* amax^rent lea qnatre fib Ajmon, 

3«o pnia aercbierent Ardenne de cj inaqn* ^ Bonillon. 
nrecqaea eniz aToient bien aept cena compaingniona. 
ae laiaaerent on paia ne Tacbe ne monton, 
ne apiantre ne formenti de qnoi le pain fait-on, 
■e cerroiae ne Tin, dont il j ot foyaon, 

9«» ne bonne artillerie, ne anltre gariaon, 

q[n* il tt* nient amen^ dedena lenr manaion. 
ponr bien fonmie qnatre ana ont fait la ganiaon. 
pnii iUrent ea Fnuice I force et habandoa 



a^ il tmerent cbeTalier, il eat mia en pnaon« 
970 ne lea pneat eacbapper aana pajer raenaon. 

treatona lea ricbea bommea qne tmeTent enTiron, 

amenent en le tonr en le carcbere en priaon. 

lea nouTellea en Tont iuaqnea an toy Karlon. 

"aire droia emperere* dbt nng aeig^enr de non« 
376 "nonTellea Tona dtrajr dea qnatre fila Ajmon. 

il mettent Toatre terre en grant confiiaion.** 

qnant le roj 1* entendi, ae taint conime cbarboa. 

"Seignenra, li emperidrea a grant derotion 
de tant demonrer cj, que de faim nona monrrona. 

aao iaair nona faut de cj, plna eatre n* i poona. 
or me ditea, aelgnenra, la Toatre aTiaion, 
qnant en Tonl^a iaair^ nobile compengnion, 
on par iour on par nuict? n* en (aitea celiaon." 
adont parla Guicbart, et dit en aa raiaon. 

saa "aire Regnant' dit-il, "par le corpa Saint Simon, 
ae par nuict en iaaona, c* eat un fait de larron. 
maia allona en par lour, en guiae de baron, 
le boia eat pr^ de cj, et a* en j a foiaon. 
ae nona aommea ^ boia entr^a et \ coron, 

990 ie ne donroje de Karlon Taliaaant nn bovton." 



Lea grandea pauTret^a dea qnatre fila Ajmon 
muirent tellement lenr tU et lenr fa^on : 
a peine fu il bona de leor eatracion 
qui point aenat a dire ae ce aont enlz on non. 

99» il aont iaan dea boia pour la gent roj Karlon. 
mamte loge ot ea boia, oik firent manaion. 
par lea boia cbaaaoient la cbar de Tenoiaon. 
tont eatoient deataint le bel dor^ blaaon, 
et aouill^ et trone baubert et anqneton, 

400 et Ij bealme noir plna qn"* nn Ties cbandron. 
Regnanlt aToit le Tia plna taint qne n* eat cbarbon, 
oaaj aToit Guicbart et Alardin le blon, 
et Ricbart le petit^ qni ot cuer de baron. 



Pnia alloient ana Bajart ia bameanz enTiron. 

409 U prenojent dn pain et de cbar de bacon, 
tont eatoient perdu le roat et le cbapon, 
dont ia furent aerW \ la court a Dordonne. 

et qnand il ont bapptf ce qui lenr Tient It bon, 
il fnjojent on boia ^ guiae de laron. 

410 Regnant le fila Ajmon a plonr^ tendrement 
il a dit a aea Irirea "aeignenra, alles-TOna-en, 
et ae Tona accordes an roi ou France ^ent: 
car ponr Toni prieroat le noatre banlte parent, 
bien laj qne Toni Tcnrei I pais legirement, 



VI 



«(S mai< que toiu me remlles foriurer ieiil«ment 
or le faitej aiiMi, ie toqs vf conTenent: 
(ja' oiiltre mer m' en iraj \ V orage et arrent, 
pour tronrer aTentnre, ae JivoA cj muent 
mienbc rault, ie le compare, que tou ai iaiteiiient: 

420 car ie 1* ajr d^erri, ai que raiaon a' aaaent 
qne le doi comparer, ae m^ enmije fonnent 
que Toaa arez ponr moj aonffert lant de torment 
^ J^na Tona commant, ^ qoi mon cner a* aaaent** 
Regnant* ce dist AUart, Tons paries folement 

42S ia il ne plaiae a dieu le roy dn firmament, 

que ajona paix ^ Karlon le roj ou France apent, 
tant qn* il ait enrers vona ire ne mal talent 
car ae rona aonfirec mal^ ie Y airaj encement 
ae Toua arex priaon, n eachapperaj nojent 

430 et ae TOna arez faim, i* a/ de ienner talent 
et le bien et le mal prendera/ liement 
tant qn* arerona acort qni Tient molt longnement* 

Qnand Regnanlt ot aon Mre, piteuaement larmie. 
et qnand Richart le roit, banltement a* eacrie 

47B *par dieu, frdre Regnant, te ne Tona (anldraj mie* 
*ne mor ce dit Gnichart, "tant qn* aje an corpa la Tie.* 



Tout entour Bajart furent li chcTalier TaiUant 
dea harcelea dn boia Tont lea eatriera fataant, 
puis aont mont^a deaana, Regnant eatott deTant 

440 amia, ne T^iatea gena de ai pauTre aemblant 
mal aemblent cberaliera, bonrgoia ne marcheant : 
Tieulx aemblent charbbnntera, qni lea Ta regardant 
ai faitement cheTanch^rent li damoiael aacbant. 
il ne paaaent en Tille qu on ne lea Toit gabant 

446 et qnand Regnault lea oit, dien en Ta graciant 
"ajeue dien** dit-ii, *i Toua ie me commant 
et mea fr^rea oaaj, qni ponr moi Tont aouffirant* 
de mal de grant annoj et de poTret^ tant 
oncqne tant ne aoniTrirent cbevalier ai TaiUant 



460 Kn matin ae leT^rent; ai ae Tont apointier, 
tont aTiaement que Ajmea fu all< en gibier. 
la dnceaae laisaa ana on palaia plegnier, 
qui ponr $eA enfana prie de loyal cner entier 
qne Ib^an Criat lea garde de mortel enoombrier, 

4f § et qu* encore lea Toye a Karle repajrier. 
la docbease gentil fnt al^ k mouatier 
dire ses orajaona et Iheau Criat pryer; 
puia, la meaae cl^ant^, Teint an palaia amer, 
et BBS enfana tona quatre la aujent par deirier, 

460 qni Teojrent leur mire, qui pour enlz Tent prier. 
ainai qn* au palaia la y^reai adrecbier, 
il mont&rent 9i moult comme pren et l^er. 



la dame a* arreita k vng ien d* eacb^qnier. 
adont a* ala Regnault molt toat agenoniller, 

466 dit *aire Ib^an Criat^ qni ae laisaa plajer 

en 1* arbre de la croix poar aona ietter d* enfer, 
il garice la dame et tona cenlx qn* elle a cber " 
et quant la dame onit ce aalnt commencer, 
donlcement reapondi "dieu le Teuille otrojer, 

470 et Tona garde d* anni, de mal et d* encombrier. 
aeignenn, dont eatea Tona, et de quel eretier?" 
"dame* ce dit Regnant, "de dcTera Montpellier. 
a* aTona grant Tolent6 d* eatre Toa aoudojer, 
ae TOna aT^a la guerre ik roj on h. princbier: 

476 car nona ne aaTona (aire neinn aultre meatier, 
fora d* alier en oat, en est^ et jnrer, 
li une foia II perdre et Ij anltre'a ganier, 
de gtflir ena ^ boia et tonte nnict Teillier 
et d* aToir ena el doa le bon banbert doublier, 

460 de garder nn caatel et aouTent cbcTaucber." 
quant la ducbeaae V onit, ae print a lermojrer. 
a aoj m<SLime diat "abj, franc bermyer, 
ainaajr aont mea enfana en donbte et en danger, 
plenst a Ib^n Criat; qni ae laiaaa p^ner, 

486 qu* U JTuaaent ci endroit en cbambre on en aolier, 
U ou ie lea penaae acoler et baisier " 
quant la ducbeaae onit aon fila Regnanh parler, 
adonc ne le pot paa ad ce mot raTiaer, 
ne Alart ne Gnicbart ne Ricbart le bon ber. 

490 elle dit a Regnault "amia, par Saint Omer, 

ie n* aj beaoing ne guerre ponr aoudojrera manden 
maia ae i' euase nn bomme qui ae feiat doubter, 
V BToje guerre aaaes pour droiture garder. 
maia i* aj aeignenr qni Tcnlt dormxr et repoaer. 

496 car par celuj aeignenr qui ae laiaaa p^ner, 
ae Ib^ana 1* aToh fait de ce aiide finner, 
ie feroje tantoat telle guerre amonter 
dont on Terroit briefment cent jnille bommea tuer. 
ne aaj a quel coron i* en pouroje tqnmer:^ 

600 maia ie feroje a Karle V ame dn .corpa aemer, 
et treatont aon rojanme eaailler et gaater, 
on mea enfana feroit dcTera lui acorder. 
c* eat Regnant et Alart, qne mea flanca Tonlt porter, 
et Gnicbart et Ricbart, dont il me doit peaer, 

•06 quant ie lea roj k tort de mon corpa dedmer. 
or ne toj meatenant treacbier ne karoler, 
ne bonbonrt commencbier ne pncelle cbanter, 
ne barpe he citole ne Tionleur Tieler, 
qui me puiat a mon cner plaire ne pourfiter, 

610 pour r amour mea enfana qu* on m* a fait deatraner.' 
adont a oommeacbie la dncheiae k plonrer. 
La dncbeaae plonra, quant ot dit w nisoa. 



VII 



«t quant Regsault k Yit de tel t<Aditioii9 

qiii li eat donn^ la dt^ de LaoDy 
Ati ne ae tenist il point en icelle saiion 

q[a* U n* eott sonpirtf . <a main mitt an tndnton. 

qoant la ducHesse yit lennier le baron, 

adont le regarda en grand contrition. 

elle esgarde Regnant an yU et an menton. 
MO an n^ ritt la plajette, qne iadis li fit on 

en vng esbatement en icelle regiion, 

et ce li fit Alart «an5 mauTaia occoison. 

dont il print la dudiesse la* soe ayi^ion. 

i loi mdirake dit coj^ment ^ bas ton 
Mi "ie cxx>jr que c* est Regnant, si ait m* anne pairdon.* 

elle Tint an TaSsal, prent loj pAr le geion. 

"n* es tn mie Regnanlt? ne me faj celison, 

mon donlx enfant loyal, le fils an' doc Ajmon.** 

"dame* ce dit Regnant, "par dien et par son non, 
SIC ie sui Regnanl^ Tons fils, de droite estracion. 

mais ie croj bien qn* Ay6s en plus d' an baron : 

car le due de Dordonne m* a apelld cordon. 
Dame" ce dit Regnant, qoi fa de belle part, 

*ie croj qne to fils sni, et Te^s cj Alart, 
S3ft et cj ^ r aatre l6 le mien fr^re Goicbart^ 

et se pOT^ ossjr jssi Teoir Ricbart 

ponr diea Teaill^s nous dire si nons aommes batart: 

car A3rmes de Dordonne nons a clam^ coitrart* 



Qoant la belle Clarice celle parole entent, 
MO amonr par sa Tertn Ini tramist on present 
d* on desir amonrenx, qae son cnpr li esprent 
monlt conToite ^ Teoir le baron de iouTcnt, 
et disoit "m^re diea, h qai mon cuer s* atent^ 
a^ nn si (ait damojsianlz aToit le mooTement 
M» d* amer ia'par amonr et bien et lojanment, 
comment i' j entendroje de bon caer lycanent!' 
ainjsi disoit Clarice, qai de biaattf resplent 
forte cbose est d* amoaf, qai ainsi se dessent, 
c on aime bien celoi et tr^s abondamment, 
•80 c* on n* a oncqnes Ten ne tenn parlement 



En menant la pncelle la print 4 regaitier, 
et percbnt la biant^ de aon corps flambier, 
le nes droit et bienlai^ et boncbe ponr baitien 
les jenlx a anssi Ters qae faalcon n* esperrier, 



••• Qnant le roj (') entendi le Tarlet qui parla, 
de la paonr qn* il ot, tout le sang li mna. 
"aj* dit-il, "m^cbant, le diable m* encbanta. 



mandite soit li henre que mere me porta, 
oncqnes en mon lignage traitonr ne r^gna, 

>60 fors mon corps seulement, qne anssj traja 

r bomme de toat le monde que plus de bien me fait a. 
ains mon corps ne fit plus, ne plus il n* en fera.'^ 
en nne cbambre rient, son cbamberlin hacha. 
"bailli^s moi ane corde, mon corps se pendera; 

S6S et se tn me rencdses, le mien t* occira. 

i* aj diservi le pendre, m qne mon corps Toaldra 
£aire de moj iastice de ce qae mefSait a. 
car ie sais faus traitras, si qae mon corps monra: 
car ie m* estrangleraj «n ceste cbambre cba." 

S70 oit le cbamberlaine, forment 11 emioya. 
il se mista genoolset tenrement plonra, 
et li dit monsignenr, OT^x qu* on Tons dira, 
et pais apr^s fer^s tot ce qu' il yofta plaira." , 
S* a dit le cbamberlen ''sire, ponr diea merci, 

S7S o^s qae ie diray, et qaand m* ar^s onj, 
ie feray to Tonloir par diea qai ne mentjr-'' 
"or di done** dit le roy, "sans fairo nul detry." 
"sire Toj ddbonnaire, or entend^s a my. 
on trenfTe en V escriptnre, qne li saint benay 

»ao ont faite et ordonnee, si com dien V estably, 
on trenfre qne Jadas, qai le fils diea Tend/, 
qnant Tit qu* il ot mal fait, en desespoir cbay, 
tellement com ie TOy drois cy le coqps de ty. 
on trenfre en V escriptnre qae s* il east mercy 

Mi prier a diea de gloire, qa* il baisa et traby, 
il east ea pardon, et poor ce y failly 
qa* il s* en desespera: on le dit bien anssy. 
se perdi corps et ame, ponr certain Tons le dy. 
roy, ne resembles mie Jndas, et ie t' en prie. 

•90 mais se tn a« meflait^ qae dieo le Teoltaossy, 
alons ent TOns et moy dedens an bois soeUy : 
si dcTenrez bermite, et mon corps aTcc ty. 
ie prendray da meffait la moititf sar my : 
et cy et doTant dieo ie le prends et le dy,* 

S9ft afin qne ne tosci^s en desespoir ainssy. - 

et se serray ponr Tons, ppnr certain Tons le dj^ 
ponr enpetrer la grace dn pecbitf espenni." 
adonc plonra le roy, qnant cebiy entendy^ 
donlcement 1* accola, et le baisa ossy, 

MO et lui dit "mon amy, tn m* as sanT^ droit cy. 
montona snr les cboTanz, ne demonrons pins cy. 
Regnant n* attenderoye pour tout Tor de Brandy, 
n* est mie ponr son ,Gorps, mais je donte Mangi 
et Ricbart le sien frere et les aoltres ossL 

605 car Regnant est si bon: • aToie a faire ^ Ini, 



C') Ivo ▼«■ GawofBe. 



▼ni 



tost aroie ma pua» ie le croj hieik muj. 
mail Richart eft trop lier, oacqiiea tel ie ite ry. 
a* il me reoit pendn, ars, noj6 on bonlj, 
•e II* en aroit il aue Ie Men cner muovnj. 
•f tant eft fel et creox, ^e point ne m* j aflj.* 



Grand feite font h fof cheralierf et baronf . 
maif ie Tons lairaj d* eulx, se diraj de Karlon 
et de fef pen qui farent dedena son parellon. 
droit ^ f olail lerant fall/ V enchantoif on. 

•i§ li baron eareilli^rent, qui farent en frifon. 
r nn r anltre ont regards par grant abut ion. 
Ie roj Karle tenoit en sa main nn tis on, 
et f* ot desnf fon cliief la torcbe d* nn chaudron. 
et qioant Rolant Ie Tit en tele eftablison, 

•ao ne se tenift de rire ponr tout Y or d' Arragon. 
k Og»er Ie monstra et an bon dnc Najmon 
et anz barons ossi qui U sont enTiron. 
'regardea* dit Rolant, "par Ie corps Saint Sjrmoa, 
Teistes rons oncqnes rejr en telle condition?" 

6flS qnant Karle s* esreUlia, se taint comma cbarbon. 
"aj" dist-il, "Mangis, trop me tiens ponr bricon." 
a tant es tous Tenn Ie conte Gnesnelon. 
*aj, franc roy* dit-il, *regardea ma fachon : 
Biangts m* a trestont ars ma barbe et mon menton, 

eso et s^ emporte m* espee: T4cy grand mesprison.'' 
lors Karle regarda an 16 de son g^on : 
qnant n* a tronr^ s* espee, plain fa de marrison. 
anssi li donxe per entonr et eniiron. 
ny ot cil qni de rtre east grant derotion. 

63a *oncle" ce dit Rolant, "no bran perda aron : 
Mangis les a embl^. mais bon grtf li saron 
qn* en lien de rostre espee Tons donna f e tuon." 
^tais, glonf* dit 1' emperi^re, *tn a^ref malejchon : 
lies es de mon dommaige en ma condition * 



MO Mangis (^) fa en la tente, on Karle commanda 

qu* on Ini donne \ diner de teb bien qa* il j a, 

et on Ie Et ainssi que il Ie derisa. 

U fu tres bien serri, tonte joar demoura, 

et arant qn* il partit, en la tente sonpa, 
64S r estat et Ie maintien de la gent regoarda. 

du parillon issy, et trois tonrs tonma. 

il a fait nn earin, et puis ung sort getta. 

lors s* endormi Ie roj et ceulz qui farent Ui. 

et Maugis rient a Karle, qui fermement ronfla. 
«so sacbies qu* k moult grand paine Ie restit et paira. 

pnis adrise comment empourter Ie ponrra 



on cbastel ^ Regnant: U Ie preientera. 
tl a tronr^ nn sac, qn* on aroit laissi^ 1^. 
Mangis a prins Ie sac, et Ie ro/ Jr bonta. 

•Si nient plus qne s* il int mort, il ne se remna. 
nn cberal ala qnerrei et desns Ie tronssa. 
qnant Ie roj ot cbaiigi^, Ters Montanben s * en ra. 
il a pass4 tout V ost, nnl ne V i destonma. 
k la porta est Tenoii on li desTerronlla. 

MO Ie pont est aral^ yers Ie castel s* en ra. 
il a tronytf Ricbart, qni V atendoit droit la, 
qni U a escri^ "biau cousin, qu* est ce 9a?* 
^Ricbart^ c* est Ie roj Karle,* Maugis respondi a; 
'Regnanlt Ie liTrerons, lasse en ce qu* il Toudra." 

a6a *par mon cbief" dit Ricbart, *bon prisonnier / a. 
ie Ie Tondray ocdre, car pendre me cujda.* 

Si come li baron s* aloient derisant, 
ont decbarg^ Ie roy, qui encor tu dormant. 
U r ont mis bors dn sac, et assts sur nn banc. 

670 pnis r ont dit ^ Regnant, qui tost •' en tu lerant 
et Alart et Gnicbart sont tost Tenna arant. 
Ricbart crie ^ Regnanlt *frere, par dieu Ie graa^ 
' si tost qu* il est en reilles, Ie cbief 1* mj trencbant* 
"frere* ce dit Regnanlt, *tous alea foliant 

67ft ie ne Ie sonferroje pour tout 1* or d* Oiiant 
grant reproucbe 7 aroient tous nos apertenant 
ae m* ennoie par dien, que Maugis en fit tant." 
"par dieu** ce dit Maugis, %ous estes non sacbant 
nous n* arons que mangier, de faim aliens mourant 

680 plus n* arons que Rajard Ie destrier anferrant 
TOUS UTes cy celni qui tous domm^e tant 
pardieu, s* il tous tenoit, rons mourries mestenant.* 
"Maugis" ce dit Regnant, "par dien Ie tout pobsan^ 
Ie roj n* 7 ara mal par nnl bomme Trrant 

ass se Ie roy me gnerroje, bien ce Ie fn d^erran^," 
"or fiutes* dit Maugis "tout Ie Tostre commant 
mais qui pour Ie bien prend Ie mal, il est mescbant" 
a ces paroles dire s* est al^ esreillant. 
qnant Karle TOtt Regnant, moult se Ta esmajant, 

690 et Alart et Gnicbart et Ricbart Ie poissant 
et Ie Tassal Mangis : bien les Ta ruTisant. 
il a dit 2i Maugis "fils I, pntain puant^ 
cuides tn UToir patz, se m* alias aportant?" 
"sire" ce dit Maugis, "ne parUs plus arant: 

69ft que toy que doj ^ dien, Ie pire tout poissant, 
qne se Regnanlt ne £ait justice ^ mon commant, 
ie parlera/ an diable, qui tous ira pourtant 
Ui ou ie prins Rajart, en 1* ile de Roucquant" 
Quant Ie roj ot Maugis, en lui n* ot qu* airer. 



CM lb Pilfftr vcrkkidet. 



IX 



700 U roelle les yenlx, les sonrcib ra lever: 

n^ aroit nnl $i fier homme iaiqu* k la rouge mer. 
en estant se leya, ne daigne mot sonner. 
fierement se contient a guise de senglier. 
Regnanlt a deux genonlz li ra mercy prier, 

70S et dit "franc emperieres, mercy vous veulx piier 
ce qne forlait Tons ay, et iray onltre mer, 
§ il Tons plait, bian donlz sire, sans iamais retounier, 
en r honnenr du pardon que Ihdsus Toult donner 
Marie Magdaleine, qn' a ses pi^s Tonlt plourer, 

7to et du pardon Longis, qu* on corps le Tonlt frapper, 
et ie feray tont ce qne Tonldres commander, 
roy, la sainte escripture si nons tesmoigne an clei , 
oil qni ne pardonna, pardon ne pnist trouTer; 
ne ao' grant ingement, ou tout fera trembler, 

7t3 n* ara de lui pardon qui ne Teult pardonner." 

*tais-toy, garchon" dit Karle, "laissi^s en le parler. 
car par la foy qne ie doy a St. Denis porter, 
se ie saToie bien, diable m* en dut porter 
et tons ades sans fin mon esprit tormenter, 

720 ne te larroie mie enTers moy accorder.** 
et qnant Regnanlt Y oy, se print a soupirer. 

"Regnant" ce dit Richart, ''se dieu me puisse aidier, 
on sot sait molt souTent nn sage conseiller. 
Tons n* aTes rien gagne a Karlon espargner." 

72i ""tais-toy" ce dit Regnant, "tu as le cuer trop fier. 
prendons ne doit mefTaire son signenr droiturier. 
se ie r ensse conquis en un estonr plegnier, 
bien le pensse aToir tenu sans repronvier." 
ainssi se d^risereut li Tassal droiturier. 

7)0 layens ne demonra plus cheTal k manger: 
la cbar en font rostir et cuire ou brazier, 
n* y remest qne Rayart, qui tant fit k prisier. 
encore Teult 1* istoire pour Tray certifier 
qne Regnant le courtois le fit,un iour saigner, 

735 mais li Tarlet alerent le sang cuire et manger, 
et quant Regnaut les rit, se print a lermi^. 
on palais retonma, 1^ trouTa sa mouUier 
et ses deux enfansons, qui puis fnrent molt ^ei\ 
mais de (amine furent maigre comme leTner. 



740 DeTant la sainte ymage, qui bien (n entaUlie, 
fu. le roy i genous, qui deTotement prie. 
%ierge" (' a dit le roy, *dame sainte fiie, 
qni fnstes estor^e en haulte tronisie 
pour ameiider la perte qu* A.dan fit en foUe. 

T^s et des prophetes sains fnstes tous desclairie. 
car par le saint parler du propbete Ysaye 
fn TO sainte Tenue an peuple denonchie, 



et dit que nesteroit de la Jesse lignie 
une rierge royaulx digne et purifie, 

7^0 qui sans cultiTement de nature euToisie 
seroit an gr^ de dieu et germ^e et florie, 
et porteroit le fruit de parmenable Tie. 
Tierge, par plusieurs poins fnstes tous desdaiie. 
Daniel tous nomma estoile resclairie, 

7&» et Tierge ossy nomm^e fustes par Jh^r^mie. 
et dieu, qui par pitie de sa gent apromie,. 
Toult Tenir acomplier en tous le propbecie. 
TOUS euToya messaige de haulte segnourie. 
ce fut St Gabriel, qui dit: ATe Marie, 

760 grace t* est pleinement auiourdhui otriie . 
car sur toutes tu es de dieu otorisie, 
et du saint esperit seras tu ia emplie, 
et du fib Tirginel Tirginalement senrie, 
et r essence du pere aTenc k compagnie, 

7(>» trois noms et nn seul dieu: qui nel croit, 11 Tarie. 
et sans Tirginit^ estre en toy amenrie, 
conceTras ces grands biens en ta propre baillie. 
Tierge, de ce parler futes tous esbahie. 
mais ains n* en fn en tous parole desToye^ 

770 aincbois fu par to boucbe doulce et humeliic, 
en disant: k dieu sui et ancelle et amie: 
Caire puest son Toulolr de my, mes cuers V otrie. 
Tierge, celle parole de to bont^ traitie 
fu en char et en sang parmuee et'Tertie, 

775 et fn la temit^ en to corps herbergie 
sans estre deit^ hs saints cienlz amendric. 
ix mois fu en tous flancs la portee iolie. 
bien Tons puest on nommer le buisson Synaye, 
et la Terge k Aron sans semence florie, 

790 et le buisson ardant, qui le feu ne sent mie, 
cii6 en hault fondee et de biens aefie, 
quant le del ioint en tous a terre per raaistrie. 
bries et sans sentir gires en futes aconchie 
du fils qui k Noel nacqui de tous, Marie. 

765 et an treizi^me iour la noble compagnie 
(u par la sainte estoille k to fils couToye. 
ce fnrent li trois rois, escripture 1* affie, 
Ralthasar, Melcbior, Jaspar n* y point onblie. 
puis fu la cbar de to fils en une crois drechie, 

790 ou elle fu pour qpus a tort mortefie. 

et puis fu par Joseph ou sepulcre couchie. 
et an tiers iour ^prds de mort resurrexte, 
et ietta hors d* enfer Adan et sa lignie, 
et les rait en la gloire qui hault est establie 

795 et k la Pentheeousle, une feste esioye, 
conforta ses apostres et sa mere chierie 
en semblance de feu ^ luit et reflambie. 

2 



pnU futes Yona en corpa et en ame rayie 
a la destre de dieu hononrd et senrie, 

800 et U poT^s reoir en nne es«ence onie 

trois noma et nn senl dien: unssi mon cner 1* otrie. 
viei^e, ta sainte gloire ne pne«t e«tre anoncie. 
ta es le chief des vierges, »nr tontes ezancie, 
•eule, car ^ toi nuUe ferame a pairie. 

805 car tu fas elevee en haulte tronesie 

ponr mojenne entre dien et nature emptrie. 
tn es diyin conseil et droitare alignye, 
de le religion martresse antorisie, 
eschielle de la terre an ciel edifye, 

810 estoille de la mer ires pnre et esioye 

ponr mener a droit port de ioje sans envie 
cenlx qui ont lenr entente vers toy en foj fichie. 
yirge, si com ie croj de hon cner sans folio 
qne ce qne tn denandes ii ton fils, il 1* otrie, 

8f 6 ie te prj et reqnier qne ne m* oidilies mie. 
et prie ton chier Biz qne par sa conrtoisie 
il me doint connoissance en ceste mortel Tie 
du plus preux cheralier, loyal, sans rilenie, 
preudomme en tons estas, et qui pins hot boisdie, 

8S0 qui soit en mon royanlme qne i* ay en main bonmie, 
afin qne ma char soit depar lay conseillie, 
et droiture et raison en ma court exaucie, 
et li maurais punis de cause deserrie.* 
adonc le noble roy de ses bianx yenlx lermie, 

826 et moult deyotement a la terre baisie. 

puis s^ est amont drechi^s, sa chapelle a yidie. 
en sa tente s* en yient, oik sa gent s esbennie. 



Des camiaux de Treraogne a V ost Karle aTis<$, 
qui la terre ont gast^ enyiron et eu U. 

830 "eh dieu" ce dit Regnault, ''n* est ce mie piti^ 
que pour mon mcfTait sont ma gent si destonrb<$. 
il y a plus de douxe ans qne la guerre a dure, 
maint enfanchon en sont sans pere demour^, 
et mainte yeuye femme cheue en poyreUS. 

835 he dieu, pourquoi n* a Charles pardevers moi pit^?" 
adonc ploura des yenlx, s* a le ciel regarde, 
a genoux s* ageta et dit *dieu, par ton grtf 
acorde moi ^ Karle par ta benignit^; 
et ie te promets, roy, pere de maiest^, 

840 que nus pieds et en lange, com pelerin p^n^, 
sans nuUe riens manger, b on ne me V a donntf, 
pour r amour de toy^ dieu, oultre mer m* en ir^, 
yeoir Richier en Acre, qui est roy couronn^^, 
qui pour V amour de moy a et<S d^sert($, 

f^'*) ly et Huon son pere, mon crnisin Y alo$4. 
la iray armes prendre contre la gent manf^. 



sans moy faire connoistre ^ homme qui soit n^. 
enchois seray en Acre an roy de ione ay^. 
i* iray an saint sepulcre, et si le conqnerr^, 

650 h, Robatre combattre qui tient la royauU^, 
et \ son fils ossy, Durendal 1' amir^ : 
on il mouront par mi, on il seront sacr^. 
puis iray Angorie conquerre, c* est mon gr^, 
et les clous et le fer dont ton corps fn frapp^, 

655 et la sainte couronne et le suaire orld, 
dont tu fus au sepulcre iadu enyelopp^. 
et pour le fait tenir en plus grand fiaet^, 
ma femme en demoura, et ma bonne cit6 
en laisseray en plesge a Karle le membr^, 

860 et mes enfans iront en leur possessit^, 

en Gascogne, ou seront par raison doctrine, 
tant que yenront en point qu' il soient adoubtf, 
mes fr^res ayec eulx. telle est ma yolont^. 
et s* en la paume muers, dieu ait de moy pit^J 



•^ #» 



86S . Lors emmena la belle Regnault au corps ioly 
en une belle chambre, oh. molt faisoit poly, 
cierges fit allumer, dont furent esclarchy. 
puis fit la damoiselle apporter sans detry 
le yin et les espices, et Regnaut en seryy. 

670 durement le regarde, le cner It mua sy^ 
par la grace de -dien qu* ainssy le consenty, 
qu* elle appella Regnant, si com arez ouy. 

**Sire" dit Esglentine, *dites, b* il yous agrde, 
de quel pays yous estes et de quelle contr^e.* 

675 ** belle" ce dit Regnaut, '*de Franche la lo^e, 
et sui champion dieu, qui fit ciel et rous^e. 
et pour sa loy acroistre passay la mer sal^e* 
"sire" ce dit la belle, "or ne faites chelae, 
quelle est la yostre loy? or le m* ayez contre." 

680 "belle** ce dit Regnant, "bien estes adyisde. 
yoirs fu que dien cr^ Adam de la terr^e. 
de sa coste fit Eye, sa femme 1* onour^e. 
tout paradis tecrestre leur donna mais b^e: 
leur ot une seuUe ente de poume deyetfe. 

685 mais £ye en fit mangier Adam celle ioum^e; 
de quoi leur ame fut en enfer tourment^e, 
et leurs hoirs sans mentier en grant paine flambt^e, 
tant que ^ ins en yirge nous fut amour monstr^e. 
Ihesu- Crist en nacqui, sa char ot lapid^e 

690 sur le mont de calyaire : mais sa char suscit^e 
fn de lui au tiers iour et ens on ciel mont<fe. 
il a de cot6 lui sa mere couronn^e* 
encement que Regnaut notre foy a ditee, 
et la belle pucelle, i qui forment agr^e, 

605 qui de la grace dieu estoit ia inspir^e. 



XI 



moult doQcement U dit par derote peii«^e. 

"cheyalier ' dit la belle, ''■e me &ite« celee, 

estes-TOiM mari^ en la rostre contree?* 

'*oil, belle* dit-il, *'par la yirge loi^e. 
900 I aj belle monllter et de Mng rojal nde; 

et 8^ en aj ij bUox £lz, c' est y^rit^ proavee." 

qnant la belle V oyt, mie ne li agrtSe. 

Esglentine est dolente an cner sons la mammelle 

de Regnant, qn* il a femme; tout le cner li santelle. 
906 bien se percbnt Regnant qne le cner li Aajelle, 

et qn* elle sent nn dard d' amonr sons la mammelle. 

'sire, Tenillez m* o/r," 9' a dit la donlce et belle. 

"de tenir rostre I07 ie suis en la sentelLe 

tont ponr V amonr de tous, ou prouescbe rerelle. 
910 se veufvier £enssiez, la chose me fust belle* 

""pncelle* dit Regnant, '^par la divine ancelle^ 

se renoier Toulez la yostre I07 mezelle 

et croire Ihesu Crist, qni pdcheonrs appell«, 

le mien fils Ironnet Tons donraj, damoiselle. 
915 mals il est encor iones pour cbevancher sans selle." 

" ie snis de bonne atente, sire/* dit la pncelle. 

ainssj sont accords Regnant et la danzele. 



Mais bien sonvent disoit 1^ bon dnc en secret 
''bian sire dien de gloire, par Tostre dinit^ 

,920 m' arez de vostre grace bonnement confort^, 
tant qne i* ai tont mon voeu accompli a mon grd. 
de yifve yois celestre m' ayez yous confort^: 
par che point m' ayez yous deyers yons appele. 
et quand fustes cba ins en yraie bumilitt^, 

92S et yous pr<$cbiez la I07 ou sommes gouyem^, 
Tons amis appclli^s disant sequere me. 
Tons disids qu' ils stuyissent vo yoie en amiste, 
et yons baiez honneur de temporality 
et richesse enssement de grant antoritd. 

930 cenlx qui ayoir yeuillent sauyement empelrd, 
doiyent richesse fnir et du monde le yanitd, 
et doit suiyir le yoie de droite yeritd 
en foi, en paschienche, et amer poyretd.** 
Ainsi li noble dns, qni tant ot signorie, 

915 a r amonr Ihesu -Crist nult et iour estndie. 
.... en hay 1' onnenr de le mondaine yie, 
et dit qu' il s' en ira en estrangne partie, 
ou yen ne sera d' omme de sa lignie, 
a' ara de poyretd le penanche enkierkie. 

940 nne unit le bon due iut ayec s' amie. 
moult orent deyizd ensamble le nuitie. 
an pan deyant le iour s' est le dame endormte 
et le dnc se leya, qui che char ot yieslie 
d* nne cote de gris, qu' il ot appareillie. 



945 et quand fut apointiez tout \ se cofinmandie, 
k le duchoize yint, qu' il amoit sans faintie. 
puis prist fort a plourer a celle d^partie, 
et dit moult doncheraent ^adieu, me douche amie. 
ie m' en yab en essil ponr dien ^c^ ie prie 

950 qu' il yons doinst maintenir en tel estat yo yie 
qne yons aiez enfin de dien le compaingnie." 
adonc se departj et tenrement larmie. 
bien savoit tous les estres de celle manandie: 
de laiens est issn si c' on ne le yist mie. 

955 et sachiez que li cuers forment li a temie 

de che qu' il laist se femme et se bielle maisnie. 
mais en dien ayoit si son entente fichid 
que toute Tanit6 de che monde en oublie. 
et dien li en rend/ parfaite conrtoysie : 

960 [car] martfr est appeUd, che tesmogne clergie 
se legende qni est de yraje approprie : 
car il fu pour bien £ure mis a mort par enyie, 
ainsi que yous orez, se me yois- est ole. 

Ainsi s' en ya Regnaud qni tant ot renomraee. 

965 monU estoit desirans d' eslognier se contree. 
mais de ly tous lairaj nn pan, s' il tous agree : 
diraj de la duchoise k le chiere senee. 
ou matin se leTa, an monstier est alee, 
puis reyient en le salle le duchoise honoree, 

970 et li frere Regnault y font lenr assamblee. 
adonc leur demanda le duchoise nostree 
qu' estoit le due Regnault, qui 1' ayoit espouzee. 
et chil ont respondu qu' il ne sceyent riens nee. 
on 1* a quis en maint lien tonte iour k ioumee. 

975 et li chamberlens a le duchoise appellee, 
et 11 dit ''noble dame, se m' ame soit sauvee, 
Regnault s' en est aid en estrangne contree. 
mais de tonte sa robe n' en a riens emportee : 
celle qu' il yiesti hier ay maintenant trouyee." 

980 quand le duchoise V ot^ moult en fut eftraee : 
bien pense qu' il s' en ya en Ic forest ramee. 
si frere ont pour le due mainte larme plonree, 
et montent les keyanx sans nulle demouree: 
le due Regnault ont quis par toute la contree. 

965 yiij iours tr^s tous entiers leur paine ont gastee. 
a Tresmongne s' en yinrent faisant diiere effraee, 
et ont k le duchoise le chose racontee, 
dont elle fut an cner forment desconfortee. 
de la doleur qu' elle ot est keue pasmee. 
990 mais des fireres Regnault fu bien reconfortee. 
ayeue li demourerent et moult 1' orent amee. 

Or diray de Regnault, s' il yous plest et agree, 
qui par grant poyrete cherqua mainte contree. 
nn ionr yint a Coulongne, celle ciuS loee. 

2* 



XII 



99§ poor dieQ a en la ville V amosne demandee. 
mais dedens le cit^ ot une plache lee, 
oi^ on ot une eglixe commenchi^ et fondee; 
et U Tit de niachons une grande assamblee 
et des porrea rarles qui le pieire ont portee. 

1000 dont li Tient en ayia par devote pensee 

que taut que celle eglise sera faite et fondee 
aidera le machons et soir et matinee, 
et la Toira gaingnier loyaument se ioumee. 
Ainsi est ayis^ li nobles dnc Renaux. 

1006 lendemain au matin ains que lerast li solanx 
en est yenus h. V euyre li bon due naturanx, 
et a pris }l porter et pierres et cailliaux. 
chacnn s' est esbahis qu' il porte tels fardianx: 
car du porter fu tons en chargiez uns keyaux. 

loto dont li maistre de 1' oeurre disoient par cembiaux 
"amis, foj que ie doj dieu, tous estes bon yassaux. 
li aultre ont six deniers, yons aurex deux saux.** 
an yiespre li yoloient donner sans nuls defTaux : 
mab que quatre deniers ne prist li due lojaux. 

1016 et sacliiez qu* oncques plus n' en yuelt prendre k janx. 
de r un estoit pajes $ea lis et ses hos^ux, 
et le second estoit aux messes naturaux, 
li tiers donnes pour dieu qui est esperitaux, 
dn quart ayoit du pain, de quoy il estoit saux, 

1080 Toire nne fois le iour: plus ne mengoit li . . . 



car ainsi le tesmongne se legende royaux. 

Ainsi li due Regnault droit ^ Coulongne estoit : 

quatre deniers par iour pour se labeur prenoit. 

aux ouyriers de laiens moult forment en pesott 
i02§ pour cbe que leur ioumee on leur appetisoit, 

que quatre deniers n' orent si com Regnault ayoit, 

et ainehois qu' il yenist six on leur en donnoit. 

dont dit li uns a 1' autre "nostre gaigne deeroit, 

et tout par cbe glouton. par le dieu ou on croit, 
1030 il ne yiveroit guere, qui croire me yoroit" 

"par foy" cbe dit li aultres, "ie yoel bien qu* ensi soit 



Chy line le matere de Regnant le baron, 
qui tant iour guerroya Y empereour Karlon. 
oncques pins yaiUant prince ne yiesti haubergon 

1036 que fu li ber Regnant, qui tant estoit preudon. 
car onques dans sa yie il n* ama traison. 
oy ayex se . . . . et se regnassion, 
et comment U sainti au voloir de Ibesum. 
or prions tous }i dieu per grand devotion 

1040 qu* il nous otroit se gloire par son saintisme non, 
et celui qui V a escript, yeuiUe dieu donner en don 
or et argent assez : car il en aroit bon beson 
pour donner aux fillettes et maint bon compagnon. 
car c* est tout ce qu* il aime; que tous celeroit on? 



Aiis Gerhard von Viane (^). 



Granz fnit li sieges entor Viane mis. 
onkes graignor ne yit bom qui soit vis. 
Karle inrait, li rois de S. Denis, 
n' en partirait tant que U P aurait pris. 

s le dus Gerard toit son chastel assis : 
n' est miriyelle s' il est espoeris. 
"dens* dist li dus, "biau rois de paradis, 
se n' ai secors, com ie suix mal bailis 1 
Mille est en Pnille, mes freires li gentis, 

10 et ^ Biaulande Hamaus o le £er vis. 
Rainier \ Genes, li cbevaliers hardis." 
trois mesaigiers en ait k raison mis. 
"entendez moi* dit Gerard li marcbis. 
le matinet quand iors iert esclaris, 

15 vos en ireiz, que n' i ait terme quis, 



querre mon freire et mes antres amis, 
si lor dirois que Karle m' ait assis. 
por amor den, le roi de paradis, 
me yignent ore secoure en cest pais." 
20 "sire* font il "tot a yostre deyis.* 



De son destrier est Gerard dessandns. 
en son palais alait molt irascus. 
"dex" dist li quens, "par yo saintes yertus, 
a' or n' ai aide, mors suix et confondus. 
2» Mille est'en Pnille, don ie suix irascus, 
et a Biaulande est Hamaus li manbm^ 
Rainier \ Genes, un cbeyaliers cremus. 
ie cnit, k tart m' iert li secors yenns." 
mais de niant iert le das irascus. 



(*) Nach Hm. Uhlanda Ahschrift aiis cW. Reg. 7565. Ygl. (lessen bereits fcngefulirte Abhandlang S. 68. 

u. lot. 



XUI 



30 an matinet kant tors fnit apams, 

Mille de Pnllle V ait molt bien seconra, 

k' il H anroie mille homes a escas. 

Rainier de Genej ait ses os esmeus : 

an secors Tient li vaaans eslens 
3» ^ i) mille homes sor lea destriers crenns. 

et nn siens file est aroc liii yenus: 

c' est Oliyier, que piies fat RoUan drtas. 

liex fut Gerard, com il les ait reus. 

encQBtre ealz est fors don palais issns. 
40 $es fireires baise, kant les ait conneus. 

Toit OliTier k* est 2t secors yenns, 

iiii et bele Ande, don molt fn lies li dns. 

andonz ses bnts lor ait a col pandns. 

i^il escnier sont as ostelz corns: 
4s establer font les boins destriers crenns. 

sns on palais montait Gerard li dns, 

O'loi ses freires ki molt ait chier tenns. 

as estres montent li cheyalier cremn. 

ez YOQS RoUan, ki est de V ost issns : 
so porte nn iancon, s' est k Rone yenns. 

desoz Viane ait nn mellart yen. 

»ott oisel gete li damoiselz cremns: 

pris ait ij aines, ij mellars abatns. 

mais ses fancons fuit on yergier perdns. 
ss Yoit le Oliyier, ne se fait mie mns, 

en hant parole ke bien fn entandns. 

''par den, bias oncles, or ai bel cop yen. 

de V ost de France est nn donzels issns. 

desoz Viane est k Rone yenns. 
60 $es fancons ait ij mellan abatns : 

si est yqleiz sor celz arbres foiUns. 

si ie n' i yois, yis snix et recrens. 

si ie le teig, il n' iert hnemais randus 

por amor ceolx de France." 
6S Ce dist Gerard *bel2 niez, tot ceo laissiec. 

se yos perdoie, ne seroie mais liez." 

dit Oliyier *de folic plaidiez. 

ie nel laroie por aperdre nn des piez" 

isnelement montait sor nn destrier, 
70 parmi la porte s' en yait tos eslaisiei. 

ainz ne fenait, s' est yenns a yergier. 

1' oisel appelle ke siet sor le ramier, 

et il s* asist sor son poig senestrier. 

yoit le Rollan, le san cuide chaingier. 
75 a hante yob commenga ^ hnchier. 

"ies tn mesaiges yallet nen escnier? 

car me rant or mon fancon que i' ai chier : 

ie te donrai xy liyres d' ormier.* 

dist Oliyier ''de folie oi phidter. 



80 ie nel randroie por c liyres d' ormier. 
de la paroUe me sambles nserier, 
ke de doniers me yoleiz apaier. 
cist est or miens : autre aleiz porchascier.* 
Rollan V entan, le san cuide chaingier. 
6S tres permi V ane ait brochi^ le destrier, 
de r autre part est yenns on yergier. 
par les ij raines yait saisir Oliyier. 
coxtoisementle prist II aranier. 
"com as tu non? garde nel me noier." 
90 "yansans" fait il, "ie ai non Oliyier. 

neiz suix de Genes, filz au comte Rainier, 
mes oncles est Dans Hamaus le gnerrier. 
niez sniz Gerard de Viane le fier, 
ke 11 rois yeut de Viane chascier, 
96 et per grant felonie* 

Kant Olivier ait entendu Rollan, , 
il r araisone bel et cortoisemant 
"or t' ai ie dit quel gent sont mi parant 
et tn, qui es? ne le celer niant." 

100 "amin* fait il, "on m' apelle Rollan. 
niez sniz Karlon 1' empereor poissant 
per eel apostre que quierent peneant, 
se dens ceu done per son commandemant 
que ie passe outre icele awe molt grant, 

los mors est Gerard et Hamaus le ferrant 
iel ferai pandre et ancroer k yant 
rent mon oisel, si ne le porte ayant. 
ie ne yoil mie ke iai gnason s' en yant 
ke il me toile yalissant nn besant.* 

110 dist Oliyier *or oi plait de niant 
si tn me crois, tn serais mon s'eriant 
se tn me sers de rien a mon tallant, 
ancois nn an par le mien esciant 
te donrai ie on terre on chasemant 

if s on bore on yile on chastel en estant^ 
por ceu ke prous resambles." 

Quant Rollan ot Oliyier si parler, 
hauce le poig, k' il li yoloit donner, 
kant il par lui se prist a porpanser 

ico k' il le yodrait ancor araisoner. 

"yausans" fait il, "ancor yous yoU roner 
ke par amor mon oisel me randeiz 
par tel couyant com yoz m' oreiz conter, 
ke s' autre fois de rien me reqnereiz, 

Hi ke ie ferai toutes yos yolanteiz.** 
dist Oliyier "yolentiers et de greiz 
par tel covans yoz serait deliyreiz." 
laise les ges, si lait V oisel aler. 
Rollan le prist san plus de demorer. 



XIV 



130 et OliTier le prant ^ appeler. 

^'rassaulz" fait il, "par la foi ke dereiz 

Karle Tostre oncle, ke tant amer dereiz, 

si i' en Toisise roatre faacon porter* 

ke feisi^s? gaardeiz, nel me celeiz.** 
f 3S et dist Rollan ''iai n' oreiz yeriteiz. 

par eel apostre c' on qniert en noiron prej, 

del gros del poig tel tause te doney 

ke lea ij oelc te feisse yoler, 

Toiant cealz de Yiane.** 
140 OlUyiers V ot, si taint comme charbou. 

par mantelant V en ait mis k raison. 

*Tassaz" fait il, ^e feise ie done? 

iai n' i estes toz ne pirns gros ne plnis lone. 

mais par V apostre c* on qoiert on prej noiron, 
14S s' entre nos i) esmeust la tasson, 

n' en feisids en France rantisson 

k* en portixids dou mien an sonl bonton : 

tel TOZ donaise sor le neiz de mon poig 

ke le derc sane s' en isist abandon, 
ISO Toiant toz cealz dou siege.* 

"Clous'* dist Rollan, ""dens te pnist mal doner. 

par eel seignor ke 1' on doit aorer, 

si or estoie as loges retomeiz, 

mors est Gerard et toz se$ paranteic, 
155 et tu serais tondns et bertondeiz. 

tant te ferai par amor de bonteiz 

ke ne serais destmb nen afoleiz, 

por mon oisel k' ais randu de boin grey.** 

Oliviers 1* ot, si commanee u crier. 
160 ''par eel apostre c' on quiert en noiron pre, 

se ie yif tant ke ie soie adoubeiz 

et ie yoz pnix en bataile encontrer, 

tel TOZ donrai de V espee doa lej 

ke menrelle iert si n' i estes aterreiz.** 
165 Rollans lentant, s' en ait iij ris geteiz. 

point le destrier, si s' est ferns H guez. 

de V autre part s' en est outre passeiz. 

si trespassait les loges et les treiz. 

deyant le roi dessant enmi le prej, 
170 et 11 rois Karle 1' en ait araisonej. 

bianz nies* fait-il, ''enyers moi enta^deiz. 

ki est cil guars? guardeiz, nel me celeiz, 

ii cui ayeiz parlej de lai ces guez." 

par ma foi, sire, ia n* oreiz yeritej. 
175 Elz est Rainier de Janyles la citej.** 

Karle 1' entant, ^ poc n* est forseneyz. 

*he, glous*" dist il, "por coi ne 1* ais tai'i" 

''par ma foi, sire," dist Rollan li menbreiz, 

ie n' i ayoie mil gamemans porteiz. 



180 se iel ferise et il moi autre tel." 

Karle respont %os dites yerite : 

n' aler pais san yoz armes." 

Droit 2i Viane san plnis d' aresiison 

s* en est tomeiz Oliyiers li firans bon. 
185 yoit le Gerard, si 1' ait mis a raison. 

"'biaz niez" dbt il, ^yeiz yos le £aucon? 

orans yoz yi, ce m' est yis, ^ eel pont 

sor yostre main portuds un faucon. 

de r ost de France en issi un garson. 
190 t aue paissait en guise de bairon. 

sel yoz tolli, ou yosissids on non, 

dehait la faute ne yos menant ^n prison, 

ne iamais armes ne te donrait nuns bon." 

Oliyiers 1' ot, si taint com un charbon. 
195 se 11 respont par grant airison. 

i non deu, sire, yos dites que pmdom, 

si comme cil ke molt est ricbes bom, 

ke la roine baisaistes ou talon. 

si s' en yantait, oiant maint boin bacon, 
800 a S. Denis cbies 1* abd Pbelipon. 

et molt m' en poise, foi que doi S. Simou, 

car molt en ai grant bonte.** * 

Comme Gerard yit son neyout irier, 

si P en menait k son peire Rainier, 
£05 et cil le yait acoller et baisier. 

"h non deu, sire,** si a dit Oliyier, 

''or me coyient et armes et destrier, 

ke tant me saut k fort et a ligier 

c' k ices iostes me yorai essaier. 
210 cheyaliers yoil por mon cors iasticier." 

*nies'* dist Gerard, *bien fait a otroier. 

yos les aureiz de gres et yolantier." 

de maintenant les fait apparillier. 

yestir li fait sen plus de delaier 
215 cbemise et braies, chauses de Monpellier. 

dl dos 11 yestent un fres bermine cbier 

et un bliaut k' on ait fait entailUer. 

por messe oir 1' en moinent k mostier. 

car c' est costume a noyel cbeyalier: 
220 ancois k' il doie aes gamemans baillier, 

doit oir messe et dainedeu proier 

ke il li doinst bien terre iusticier. 

puis le menerent ou grant palais plainier. 

ses gamemans li fait apparillier. 
225 hi dos li yestent un blanc bauberc doublier, 

^1 cbief li lacent un yert biaume d'^der. 

Gerard li saint un brans ke moult fait k proisier. 

el col le fiert un molt grant cop plainier. 

''de moi te mambre, soids boins cbeyalier." 



XV 



S30 **5e serai ie, $e dens m* en T^tit ai3ter.^ 
r on li amoine an auferraat corner, 
et il i monte ^ar son tenestre estrier : 
a tenir 1' autre out tant franc cheralier. 
r en li aporte un escn de qnartier. 

^35 el poig li baillent nn roit tranchant espie, 
ou r en ot fait on confenon lacier, 
ke li yeist son escn manoier, 
per les enannes leyer et anbracier, 
et son cheval per la cort essaier, 

240 antor Francois yenir et eslascier, 

dist V nns ^ 1* antre "ci ait boin cheyalier. 
dex le gnarise, ke tot ah k ingier.*' 
sor toz les antres en proiant den Rainier, 
et Oliyier n' i yot plus delaier. 

24 s yint a Gerard, se 11 prist h. proier. 
sire fait il, aceler nel yos quier. 
aller m' estuet U fors esbanoier. 
telle ayanture me porait dex ingier, 
ki a toz iors m' en ayerois plus chier.** 

>»o *yos n' ireiz pais^** ce dist li quens Rainier: 
se yoz perdoie par aucnn destorbier, 
n' est bom* fait il ''ke me puist esleicier.'* 
si ferait| sire" dist Gerard le gnerrier. 
*de son bamaige nel doit on delaier. 

25 & dex le gnarise, ke tot pnet iusticier." 
a ces paroles s' en tomait Oliyier. 
panni la porte s' en ist sor son destrier, 
de leiz les murs commance h cheyachier, 
que de V oist yoit issir an cheyalier. 

260 c' est Guinemans qui tant fait h proisier. 
desoz Viane por soi esbanoier 
aloit armeiz sor son corant destrier, 
por son bamaige pnoner et essaier. 
cant Oliyier le yit soul cheyachier, 

26§ yers lui s' en yait ^ guise d' ome fier. 
onkes de rien nel doignut aranier. 
ferir le yait sor V escn de quartier. 
desouz la boncle li fait £rainde et persier. 
parmt le cors 11 mist V espie d^ acier. 

ro enpoint le bien, si 1' ait fait trabnchier. 
le coig de 1' hiaumc li ferit on grayier. 
panni la raigne ait ulsi le destrier, 
cortoisemant s' en prist 4 repairier. 
grant ioie'en ait U siens peire Rainier 

27* et de Viane Gerard li frans gnerrier. 
et d' autre part n' en ot que courecier 
en ceolz de 1* ost Karlemaine le fier 
por Guinemant le gentil cheyalier, 
que ait perdat la yle et le destrier. 



260 mais or lairons ci ester d* Oliyier: 
si yoz dirons de Rollan le gnerrier. 
armes demande por soi apparillier, 
et V on li baile de greiz et yolantier. 
et si saisi un roit espie d' -acier. 

285 dex le guarise, ke tot pnet insticier : 
ke bien samble pmdome. 

Molt richemant s' est adonbeiz Rollan. 
ayal les loges alait esperonant. 
Aymeris fut en Viane la grant 

290 de ioste faire estoit molt desirant. 
ses armes ait demaiid<$ maintenant, 
et an U porte deyant li an presant 
il yest r auberc, lasce li aume luisant 
1' espee saint ^ poig d' or flemboiant 

29b V en li amoine un destrier auferrant. 
il i montait tost et isnelemant 
parmi la porte s* en ist esperonant 
enmi sa yoie ait encontr^ Rollan. 
grans colz se donent sor les escus deyant : 

300 desoz la boucle les rompent maintenant 
Rollan fut fiers et cheyaliers yaillant: 
Ajmerit fiert si yertuousemant 
ke il r abait dou destrier auferrant 
prent le destrier per la raigne d* ariant 

305 si s' en tomait bel et cortoisemant, 
yoiant ceolz de Viane. 
' Quant Ajmeri si santit abatn, 
il saut en piez, si enbrace V escn 
et trait V espee as bmns coutiax moln. 

310 k yois escrie "cheTaliers, oik rais tu? 
s' ensi t* en yais, tu ais le aan perdu.* 
"or t' en reyai" Rollan ait respondu: 
"n' aurais pluis mal puis ke t* ai abato.* 
Ajmeris 1' ot, molt en fuit irascn. 

SIB dedans Viane est h. pie descendu. 
Toit r Oliyiers, liez et ioianz en fa. 
oil yoit Gerard, se 11 ait ramentu. 
"per den, bialz ondes, menrellea ai yen. 
de ceste ioste ne suix pai$ trascn. 

380 c^ est li yassalz qui m* ait 1' oisel tolu. 
telz cheyaliers ainz mais ne fu yen 
hi bemaige de France.* 

Oiez, bairon, ke dens vos benoie, 
li gloriouz don ciel, li filz Sainte Marie. 

325 ne yos di pais mesoigne ne folie, 
mais bon jstoire et de grant baroriie, 
de bone geste et de grant aatie. 
n' ayint a Karle tel domoige en sa yie, 
fors en Espaigne antre gent paenie, 



XVI 



330 Ui ou RoUan fat trais par anrie 
et Oliyier k la chiere hardie 
et 11 XX mille ke perdii'ent la yie. 
Karle 11 rou ne •* asenrait mie. 
derant Viane, la fort citeit antie, 

335 ae foit logics o sa grant baronie. 
tot enyiron ot la terre gastie 
et mainte rille esxillie et brisie, 
les bors gastda et la proie acoillie, 
et buez et yalches et autre menantie. 

340 lea gena a* en faienti n' oaent demorer mie. 
lor maiaotia laiaaent et lor grant gaaignerie. 
molt eat la terre d' anviron aporrie. 
tot V ait Karlon aon yalor eazUlie, 
ne maia Viane qa' il ne pot panre mie. 

345 ainz 1 ot ant tij anz a oat banie, 

k' U ne a' en mniat ne por rant ne por pluie 
de aiege de Viane. 

Ce fait \ Paikea ke 1' en dit en eateit, 
floriaent boia et ranverdiaent preit. 

3 so cil oiael chantent doncement et aoeif. 
Karlon eatoit k aon demoine tref 
deaoz Viane 1' amirable citeit * 
li daa Rollan repaire de beraeir 
d* nne forest ou il.ot conreraeit, 

355 enaamble o Int c cberaliera menbr^. 
ai orent pria ij cers et un aingler. . 
et Rollan rint tot droit k maiatre tre 
ou Toit le roi, ai 1' ait araiaone. 
''aire" fait il, "enrera moi antandeiz. 

^60 bien ait vj anz aconplia et paaaeiz 
ke aaeaiatea ceate bone citeit 
cil aont laiana comme moine rueleit, 
et noa aa fora comme aerf eaguareit 
ae il Toa plait, le congi^ me doneiz. 

365 une qnttaine me laiaisiez fermer. 
toat i ferroient cil novel adoobeit 
de 1' oat de France, cil Ugier bacbeleir. 
adonc porona reoir et eagnarder 
ke miex aanrait aea gamemena porter, 

370 faire bataile ^t en estor cbapleir." 

*biaz nies" dit Karle, ''non fereiz <^ no del: 
ke tant conois Gerard et sa fierteit 
ke ne laroit por les menbres copeir 
ke n* iaiat fora ^ miez de aon barue. 

3T5 en la qnitaine rodrait premier ioater. 
per malvaia home eat pmdom encombre.** 
et diat Rotlan " tot eeu laiaaiea eater, 
per cele foi ke ie doi deu porter, 
ie i moinra mil cheyaliera armeiz. 



380 ai Tient GeraVd nen Olirier li bera, 

iai en Viane ne poront retomer. 

aa branz d' acier lea irona ancontrer.** 

''aire* fait Gnenea, *il Toa diat Teritett 

iai plna pmdome de Rollan ne Taireiz." 
385 tant li proiait dua Naimea li barbeiz, 

ke Kallemaine V en ait congi^ doneit 

or en pnet £Eure tote sa rolanteit 

de dreacier la qnitaine. 

Tant li proiait dna Naimea de Rawier, 
890 Gnenea li qnena et li Denoia Ogier. 

U dna Rollan n' i rot plna delaier. 

enmi le prei ait fait iij palz Echicr, 

et par deanz iij fora haubera donblier. 

lora a* aparoilent cil bacbeler ligier. 
395 Iai Teiaaiez acemer maint deatrier, 

eapiez et lancea brandir et pamoier. 

dedana Viane eat li qnena Oliyier, 

deleiz lui Ande que tant fiat k proiaier. 

aval regnarde li gentia cheyalier, 
«oo yoit la qnitaine enmi le pre dreacier : 

ne faat ai liez por c liyrea d' ormier. 

lora ae porpanae li nobile gnerrier 

qn* k la qaitaine vorait ferir premier. 

li qnena apelle Garin aon eacnier. 
405 "yai, met ma aelle aor m<^n corant deatrier, 

et ai m' aporte mea gamemana plna ckier. 

la fora me yoil aler eabanoier." 

Ande 1' entant, ael comt enbracier. 

^freire* diat ele, *'ou deyeiz cheyacbier?" 
410 *'bele, aa Francoia yoil aler tomoier." 

*merci, biau aire, por deu le droitnrier. 

Karle roz heit de la teate trancbi'er. 

ce fait aea niea, Dan Rollan le gnerrier. 

a* il yoa tenoit, ne tenir ne baillier, 
415 toz V ora del mont ne yoa anroit meatier, 

ne yoz pandiat comme lairon foraier." 
bele** fait U, "ne yoa chaut deamaier: 

ke per icel aeignor ke tot ait en bailier, 

ael aeit per yoa Dan Gerard le gnerrier, 
420 an fin anriez perdue m' amistie.** 

"sire" fait elle, ^k tant yos en taisiez, 

iamais nn mot ne m' en oreis plaidier, 

que yos iestea mea freirea.** 

Oliyiera a' arme com cbeyaliera yaiilaut 
4':s chanaea de fer et eaperona d' ariant 

chauaeit li bera moult acemeemant. 

yeat un hauberc, laace 1' elme luiaant. 

au flanc aeneatre aaint V eapee tranchant 

on li amoine un deatrier auferrant : 



xvn 



430 U qnena i monte L' mb eatriert ne «e prant 
4 aon col pant an fort eacu pesant 
prist en son poig an fort espi^ tranchant. 
per la posteme s' en ist de maintenant 
plois tost k' il pot issi fors coiemant 

43» pais se ferit an la prese plnis grant, 

-~qae nel connist ne Karle ne sa gent. 

1a pucele Ande an coraige yaillant 

estoit remeise mm fenestres plorant 

lai regraitoit son freire bellemant. 

440 * Oliviers freire, k* ais de grant hardemant, 
cil damedens ke ne fant ne ne mant 
gart Yostre cors de mort et de tormant,* 
ke Karlemaine V empereres poissant, 
il et sa gent, tos heient dnremanL'* 

445 an dnc Gerard le dist on mes errant 
ke Oliyier an coraige yaillant 
a' en est issns sor son destrier corant, 
et si n' en moine cheralier ne seriant 
Gerars 1' oit, k poo d* ire ne fant 

4M il en iurait par molt £er mantelant, 
n* i remainrait ckeyaliers ne seriant^ 
ke poist porter armes ne gamemant; 
ke ne s' an isse armds de maintenant 
"or i parrait qoe me serait aidant, 

45» ki Tenlt de moi tenir son ckasemant, 
si sa paroost tost et isnelemant 
•es reqnerrons \ tantes fieremant 
ie Toil mostrer de mon esforcemant ' 
4 Karlemaine cna donee France apant**. 

460 dient sen home "tot It Tostre commant: 
ke Toz (kndroit isi, soit recreant" 
\ ces paroles si s' adonbent k tant: 
si s' an issirent permi la porte errant 
li das Gerard les condnisoit derant 

46S sor un destrier ke les sans li porprant 
ansora les lances ont confenons pendant 
il les desploient, arant Tont baloiant 
desoz Viane ot an buscket moh grant 
li das Gerard i fait antrer sa.gent 

470 son agait fait de iij mil conbatant 
li kelz ke soit, i arait perde grant, 
on Vienois on la Francoise gent, 
an tomoi de Viane. 

Nostre emperdres, li rois de S. Denis, 

«7$ il en apelle ij cheyaliers de pris. 
"bairon" fait il, "or oi<^s mon aris. 
ceste qnitaine me gard^ ce vos pri, 
ke per Gerard ie ne soie eschamis." 
'aire" font il, "tot a Toatre deyia. 



« • 



r 

460 et Olirlera nel miat paia en obli. 
par lea enannea ait aon eacn aaiai: 
ai le dreaaait li bera de aor aon pis, 
ke nel conoisent li cheyalier de pria. 
le destrier point Oliriera li bardia. 

485 en la qnitaine nn ridie cop feri: 

lea ij eacua peraait et lea hanbera rompi, 
tot en nn mont illneckea abatL 
de r antre part aon eapid recolli, 
et de ioater a' eatoit amaneyia. 

490 Karlea le yoit, ai ait aeigni^ aon ria. 
den redamait, ki onkea ne manti. 
"peirea poissans, par la toie mercx, 
ainz de mes oelx si ricbe cop ne yL 
poignt^s, Francois : demandeis ki feri, 

49S s* il est frans bom sodoiers on marcbis. 
tot mon tresor li soit k bandon mis." 
"/ire" font il, "tot k yoatre deria." 
k cea parolea en dearangent tel x: 
n' 1 ait celni ne aoit daa om marcbis. 

too kant Oliyiera cboai sea anemina, 
n' est pais mexrelle s* il est espoeria. 
tome la raigne don boin deatrier de pria, 
brandiat la banate an confenon aasia, 
£ert le premier k' k Ini fait ademta. 

ao6 1' eaca li perce et le baaberc trealia. 
peimi le cora aon espi^ li ait mis: 
mort 1* abatit, ne li pot faire pis. 
"Viane" escrie: "dez aie S. Moria. 
c' est Oliyiers qni n' est paia yoatre amia. 

•10 niea anix Hamant et Gerard le marchia. 

• mea peirea eat Rainier li dna iantia, 
et ma auer eat bele Ande o le cler yta. 
on iez Rollana, boina cheyaliera bardia^ 
ke de bataille et d' eator m' aaitia ? 

aia par moi te mandc li yaaaana Aimeria 
qne enyera toi n' ait ancore paia qnia 
de aon cheyal ke ta ier li toliia : 
yengerait a* an, si longnemant est yis.* 
Rollan s* enbroncheit, et Karles en ait ria. 

SCO "be deus^ dist il, " bialz rois de paradis, 
il ait yij ans passeis et aconplis 
ke i' ai seiai Gerard en cest pais, 
ne ne conois Oliyier le marcbis. 
or est par Ini si mes os enyais. 

ass Yoiant mes oeLs, m' ait tel baron conqnis 
ke nel yosise por tot 1' or de Paris, 
poignds apres, franc cheyalier de pris. • 
gardelz k* il soit et retenos et pris, 
mais k* il ne soit n/fi bleacies ne malmia." 

3 



XVIII 



530 a ces paroles en poignent c et x. 

Francois escrie "Monioie S. Denis! '^ 

premiers V enchanse Antones de S. Lis : 

ce fuit molt grans folie. 

Devant les antres le trait h. nn archer 
63& le snit Antones armds sor son destrier. 

li Tois escrie "or arant, chevalier! 

preneiz Gerard, qne i' ai pns Olivier* 

OUviers V ot, n* i ot qne courecier. 

or ne laroit por les manbres tranchier 
640 ke ne li voist sa vie chalongier. 

1' espi^ brandist en gnise d' ome fier, 

ferir le rait sor V escu de quartier : 

desos la boncle li ait frait et persi^. 

ontre s* en passeit k gnise d' ome fier, 
S4S k' il jie doignait le boni cheval bailier. 

vers les bairons s' en prist k repairier. 

se lor ait dit iij mos de reprovier. 

"ne vox moveiz, licbeor pantonier. 

mar i venistes la qnitalne dreader. 
650 molt vilain gnaige vos i covient.laissier 

en iceste contree.** 

Vers Viane est OUviers retom^ 

kant ot Antone ocb et afoU. 

Karles le vit, n* ot an Ini c* atr^. 
666 ou voit sa gent, si lor avoit mostr^. 

"seignor bairon, aveiz vos esgarde? 

fuit onkes nuns de la sole bontd ? 

poigneiz, Francois: n* i ait pluia demor^.. 

gardeiz ke iai ne vos soit eschap^. 
660 biaz nies Rollan, de' retenir panseiz." 

k icest mot s' en sont tel c tomej, 

ke toit astoient prinee on dnc on chasej. 

oiez, seignor, (deus vos croise bbntej) 

kels anconbriers et quelle adversitejr 
666 avint au conte Olivier le manbr^. 

an pi^ dou tertre, leiz nn gast^ foss^ 

li est cheus $es destriers abrivtf, 

et Olivier est ^ terre vcrs^. 

e vos Francois entor Ini aiost^. 
670 dex" dist li qnens, "peires de maiest^, 

S. Morise bian sire, vostre home seconr^.* 

Ferrans saut sus, Oliviers est monteiz. 

mal soit de eel ke vers bii soit aleiz, 

fors un soul conte: de Beorges fat neiz. 
676 voit V Oliviers, ne 1' ait pais refusd 

brandist 1' espi^, tel cop li ait dond, 

1* escu li perce, V anbeix U ait fanse : 

parmi le cors li mist V espi6 qnar^. 

oil de Viane isseat doabois ramtf. 



680 a esperons vint Gerars li manbrtf. 

desoz Viane en nn grant champ et \6 

sont Vienois et Francois encontrtf. 

Iai fat Emaus li prons et li seneiz, 

et Ajmeris li vassaus adur^s. 
686 Iai n' espairgnait li plnis tones 1' ann^, 

ne li pluis vez le haut prince chas^ 

a icele assamblee. 

Quant remonteiz fat li qnens Olivier, 

1' escut 4 col, ^1 poig r espi^ d' acier, 
690 li das Gerard le venoit ostegier, 

devant les antres le trait a nn archier. 

s' alait ferir due Naime de Bawier 

sor son escut un grant cop et plainier. 

Naynies fiert lui k guise d' ome &er. 
696 tout raaintenant font les hanstes bri«er. 

outre s' en passent li boin corant destrier. 

Iai veisiez un estor commancier 

ke duit tomer h. mortel ancombrier. 

li das Rollan ait choisi Olivier. 
600 ^'drois empereres* dit Rollan le gnerrier, 

"veeiz vos Iai arm^ eel chevalier? 

si m' aist deus, c' est li qnens Olivier. 

dedans Viane n' ait an miilor princier, 

n* en tote la contree. 
606 "Drois empereres' dist Rollan, *'escotiteiz. 

veeiz vos Iai eel chevalier arm^ ? 

c' est Olivier, qui est de Genes nd. 

dedans Viane n' ait an si alos^. 

or ne laroie por 1' or de ij citeiz 
610 ki envers lui ne soie hue esproveiz. 

lors si sanrai com grant est sa fierteiz, 

et com il est as armes redonteiz " 

Karles respont "^ no den, non fereiz, 

ke li dui muedi'e serieizasanbleiz- 
616 ke soient pais an la crestiant^; 

et si ansamble estiens aiostd, 

il convanroit ke 1' uns en fast feneiz. 

iai cist domaiges ne serott restoreiz.** 

''ne vos chaut, sire," dist Rollan V aloseiz. 
6£0 ie nel laroie por V or de z citeiz : 

k' k couardie me seroit reproveiz. 

an fer des lances serons hue aiostd: 

le kel ke soit, convient estre matd." 

"biaz niez" dist Karles, "a dameden aleiz, 
626 ke vos desfande ne soiez afol^ 

nen Oliviers ne mors ne malmeneiz. 

ainz li doinst deus qne it son parant^ 

puist repairier toz sainz an la cit6J* 

k ces paroles s' en est RoUans tomelz. 



6SO le deatrier point des esperrons dorek. 
tontej lea daises de la bone dt6 
fnrent issues les iostes esgoarder. 
Tenne i fnit la bele Aade k tis der, 
nne pncele qni tant aroit biantd. 

63ft ele ot le tor nn mantel afal^l<$ : 
nn poc fnt cors, se li avint asseis. 
plaist YDS oir com grans fut sa biaatd? 
nn cbapelet ot en son cbief pos^ 
^ riches pieres ke getent grant clarttf. 

640 blonc ait le poil menu recerseltf. 
les oelx ot yairs comme facons mii^ 
et le Tiare fres et ancolor^, 
et les mains blanches comme flors en este, 
les braices longes et les pies bien moleiz. 

64S la chair ot blanche comme flors en est^. 
li sans rermoiis li est hi vis monteiz. 
RoUans la prist molt bien k esgnarder, 
dedans son cuer forment ^ gonleser. 
tant si antant 11 rasans adnreis 

6S0 k* il en oblie d' Olivier le ioster. 

le destrier point, yers Ande en est aleiz. 
saisie 1' ait, k' il 1' en Toloit porter 
en 1* ost le roi, en son demoine tref : 
lai en feist tonte sa rolanttf. 

6§s mais la pncele commenca k crier. 
" Oliriers freires, ou estes tos aleiz? 
iai m' an vent si li nies Karlo porter 
en V ost le roi por mon cors rergonder. 
moie iert la honte, tos serait reproT^. 

660 mais iai ne plaiset an roi de maiest^ 
ke de mon cors soit faite tel rilt^." 
Oliriers 1' ot, k poc n* ^st forseneiz. 
ou Toit RoUan, si V an ait apelltf. 
sire Rollans, si tos oi nommer, 

66§ Tostre merci ma suer laisiex ester. 
T arsenes ke seront a la ponser 
si iert Hemans ke tant fait k loer, 
Mille de Pnille li gentis et 11 ber, 
et ie moieme^ se la tos Toil doner .' 

670 RoUans 1' entant, molt en est aireiz. 
"Tansans" fait il, *laisi^s TOStre Tanter. 
porter V en cnit, coi k' en doie peser, 
en r ost le roi, ke iai n' iert trestome : 
lai en feral tontes mes Tolanteiz. 

679 s* il Toz en poise, bien m' en puis consirer. 
dist OUrier "laisiez TOstre Tanter, 
ke de cen dire faites tos k blamer: 
que per 1' apostre ke P an doit aorer, 
•e iai nn antres enst ansi parleit, 



680 ie 11 deise Tassans toz i manteis. 

et se c' est chose ke la Toilll^s mener, 
TOZ la coTient chierement comparer: 
bataile anreiz, s* atandre la Toleiz. 
trai^ TOZ lai, laisitfs moi de eel pr6. 

68S TOS estes dns, et ie soix qnens clameiz. 
iceste ioste ne fait h. refuser, 
car ambedui sommes prince chasejr ." 
les destriers brochent des esperons doreiz: 
tant com chcTal lor porent randoner, 

690 s' entrecontrerent aTal parmi le pr<$, 
granz colz se donent sor les escus listeiz. 
les hanstes brisent des espiez noeleiz. 
outre s' en passent ke nuns n' en est yersez. 
Toit 1' Oliriers, k poc n' est forseneiz 

696 k' il n' abati Dan RoUan k ioster. 
RoUans feri sor son elme gemmd 
ke tot le fist fraindre et esquarteler. 
de eel grant cop fist le due estoner* 
se dex ne fust et la soie bont^ 

700 et la grant coife dou blanc hauberc saCr^, 
Rollan enst k cest cop afol^. 
li destriers chiet, ne pot le cop porter, 
kant se reUeTe, s* est en fuie tomeiz. 
teb iiij arpans est RoUan traTerseiz, 

705 ke U ne seit quel part U soit aleis, 
ou k Viane ou Ik V ost retomeiz. 
si rescost Olirier sa suer o le ris cler 
il tomoi de Viane. 
Li dus Rollan kant s' est aperceuz, 

710 de mautelant est tains et irascuf 
por le grant cop ke U ait receu. 
desci qu* ai 1* ost est U cheTalz corns, 
et 1' empereres est cele part Tenus. 
son nief ostait le hiaume qu' ait fandn: 

71ft kant sain le trucTe, grant ioie en ait en. 
*bialE nies* dist il, "grant paor ai en 
ke ne fuisiez ne mors ne confondus. 
par eel apostre por cui deus fait Terto, 
par pluisor fois m' ait Gerard irascu. 

720 s* or le puis panre, It forches iert panda, 
Toiant ceolz de Viane.* 

Molt fut dolanfs Karlon et abomey 
por OliTier ke si 1' ait adolej 
et por Gerard ki iert prons et seney. 

7SS atant ez toz un cheTaUer menbrej, 
cuens de Baris et de Borgoigne ney, 
fiUues le roi et de son parantej. 
bien puet en ost choTaUers mener 
por sa proesce, por son pris k loer 

3* 



730 laiie la raigBe, kit le deitrier aler. 

fiert OliTier en 1' eicnt ^ loiter: 

defOQX la boacle li ait frait et tro4. 

Toi V Olirieri, n' ot an loi c' airer. 

par mantelant en ait pri« ^ inrer, 
73} aittx k' il an mnere, li iert ehier compare. 

il i' aparole k' ^ Lanbert rent ioster. 

e Toz Andain corant parmi le prejr 

entre ij ranf rait ^ Lanbert parleir. 

dient FrancoiJ "bairon, or esgardeiz. 
740 yeistet fame mais de ti grant biautej? 

ke ce«te aroit k moilier et 3k per, 

bien poroit dire de bon ore fa neiz." 

et la bele Ande ni ait pluia demorey. 

Lanbert aaiai par 1* eicn d' or bendej. ' 
74» la pncelle Ande P en ait araiionejr. 

"firans cberalieri, laiaiec la io«te ester 

yers Olirier mon chier freire menbr^. 

randeic ros pri«, et o moi an reneis 

dedans Viane, cele bonne citey, 
7»o et an mes chanbres o moi seiomereis, 

le rire et le gaber aroc moi arereis. 

one pncele i ait de molt bant parantejr. 

mal ait por cen Toa arait an rilt^: 

por TOttre amor la ferai marier." 
7ft» "belle** fait il, "tot cen laiaies elter. 

ie nel feroie por lei manbret coper, 

c* ai conardie me leroit reproT^: 

ril m' en aroit mon ricbe paranttf. 

le kel ke ioit, corient estre mat^.** 
760 "sire** fait ele, "ie n* en qnier plois parler. 

a* il Toa meacbtet, ie ne faia k blamer* 

anana ae trait por la ioate eagarder. 

li qnena Lanbera fut cbcTaliera menbreia. 

r anate brandiat^ don li fera fn quarreis. 
76ft le deatrier brocbe dea eaperona doreis. 

£ert Olivier aor aon eacu liattf 

ke tot li ait frait et eaqnartel^: 

fora fnit 1' anbera ke il ne 1' ait fana^. 

maia Oliriera le rait bien aaentf 
770 aor aon eacnt ke il li ait tro^. 

enmi le pia li ait tel cop dontf, 

iambea lereea 1' abati enz on prej. 

1' eapee trait, aonre li eat aleix. 

iai V enst mort oaaia et afTol^, 
77ft com li eacrie "frana bom, ne m' ocieix. 

Teeia m* eapee: ie me rant piia clameia. 

dedana Viane aroc roa m' en ir^ 

an dnc Gerard roatre oncle me randrtf. 

grant raianaon, a' il too plait, en areii| 



700 iiij aomierf diargi^ d* or earner^ 
et c banbers et c hianmea gemeix, 
c palefroia, c deatnera aetonieia, 
et ploia aroir, ae toz panre an roleis: 
car molt aont grana lea moiea ricbeteia." 

76 ft diat OliTiera "don aereia bien gardeiz. 
dedana Viatie aereix bien oateleis, 
ke n' en iatr^a derant nn moia paaa^j. 
li dna Gerard ai m* en aanroit boin grey 
de ai boin oate ke li anrai men^.* 

790 per le naael don bianme 1* ait conbr^ 
X cbeyaliera dea aiena ait apell^. 
meneiz le moi an la bone cit^.* 
et il ai font co;nme il 1' ot commande. 
Karlea ie Toit, prea n' ait le aan derr^. 

79S n lea moatre aea homea. 

"Aleiz, bairon* diat Karlea ^ &er yia. 
la iant Gerard en moinent Lanbert pris. 
molt eat dolana, par foi le Toa pleyia. 
grant paonr ait ke il ne aoit oaaia. 

000 poign^a aprea, franc cbevalier iantil, 
anaoiz k' il aoit dedana la cit^ mia. 
ae dex denoit ke nn dea lor fnat pria, 
per loi ranriena Dan Lanbert le marcbia." 
h. cea parolea en poignent c et x. 

80ft Francoia eacrient V anaetgne S. Denia, 
et Yienoia V enaeigne S. Moria 
et Don Biaulande Hemana et Ajmeria: 
Jau^ea eacrie Oliyiera li gentia. 
icel ior forent Yienoia eabandi. 

610 deana Francoia aont k force gnencbi. 
Iai reiai^ an ai £er cbapleia. 
lea fora eacna aont troeia et malmia, 
et decopeiz aea fora hiaomea brania* 
fierent et chaplent dea brana d* acier forbia. 

815 enz an la place, H pluia fort cbapleia 
eatoit remeiz Oliyiera 11 iantia. 
ae dex nel fait, ki en la croia fu mis, 
ancoia le reapre arait meatier d* amina. 
il garde arant, Tit an eapi^ forbi. 

8f il a* abaiaait, maintenant V ait aaisi, 
et de ioater fat bien amaneria. 
Francoia le Toient de bataile aati. 
mal aoit de eel ke retomast vera li, 
fora aoulement an cbeyalier bardL 

82ft To'it 1* Oliyiera, nn grant cop li feri : 
V eacn li perce et 1' aoberc li ronpi, 
parmi le cora 1' eapi^ li anbatL 
le coig don bianme en terre li feri. 
" Yiane* eacrie, "diez aie S. Moris. ' 



030 c* est OliTiers, ke n' est pais TOsfre anuns* 
d* autre part garde, si ait Ogier clioisi« 
ke lieemant yenoit de sor FlorL 
Toit 1' Oliyiers tot droit ^ Ini gaenchi. 
il s' aparole ke ioster rent 4 li. 

83f Karles le yoit, I RoUaii 1' ayoit dit. 
*yeeiz| RoUans, por le cors S. DeDis, 
iai yair^s ioste, onkes tele ne yi. 
ki iert li maedres, sire dens Jesa Cris.** 
et dist RoUan ''en Oliyier me &^ 

840 k' ains de mes oelz tel ckeyalier ne yL** 
dez* ce dist Karles *mon bairon me garis 
ke il ne soit afoleix ne malmis. 
et si sayeiz Oliyier Ion hardi, 
si ke raller s' en pnist et sainz et yis." 

8is li dns Ogier rait Oliyier choisL 

r anste brandist don roit espi^ forbi. 
grant cop le fiert sor son esco yoti: 
desos la boncle li ait (rait et mal mis. 
fors fo r anberc ke maile n' en ronpi, * 

8M et li yassalz fat proux ke ne cbaL 
et Oliyiers refiert lui antresi 
sor son escn ke tot le porfandL 
tel cop li done deyant enmi le pis, 
par SOS la cronpe don cbeyal V abatL 

85S Oliyier fat proas et amaneyis, 

prant le destrier don li donaek cbai. 
gnarde sor destre nn damoisel choisi : 
n' ayoit ancores pais an mois aconpli 
k' adonb^ 1' ot Dan Gerard li marchis. 

860 il li ait dit ''yien ayant, belx amis. 

tien, ie te doig cest boin destrier de pris * 
"sire* fait il, "la yoi^tre grant mercis.** 
grans fat la noise et li hois et li cris, 
kant perdns fut li destriers Arabis. 

96» et Vienois se sont ^ portes mis. 
Rollan cheyaiche conresiez et maris, 
leis le mnr gaarde: si ait Poinson choisi, 
ke cbeyaichait le boin destrier de pris 
ke fat Ogier le franc dnc poestis. 

870 le cheyal point, si ait F espitf brand!. 
Poinson feri desas V escn forbi 
ke il li ait et fandn et croissL 
parmi le cors li mist V espi^ forbi. 
et par les raignes ait le destrier saisi^ 

675 et ai Denob maintenant le randL 
et Vienois se sont es portes mis. 
et Ande fait desas le mar antif. 
on yoit Rollan, ce li dist li bant cri. 
"yassalz" fait ile, *mal not ayeii baili. 



680 nn cbeyalier nos i ayeiz ossSs. 

s' ancor i fast Dan Gerard le marcbis 
et Oliyier mes freires li bardis, 
nel toncheisiez por tot lor d' nn pais." 
Rollans 1' entant, si anbroncbait le yis. 

88S li iors s' en yait, Francois sont departi. 
droit ii son tref cbascnns se rayertL 
Ik 9e$ berbeges fat Karles ^ &er yis, 
et en Viane fnt Gerard li marchis, 
en la paroche monseignenr S. Moris. 

690 Iai desarmerent le conte de BariL 
Iai yient Gerard li frans dns poestis. 
Lanbers li rant son branc d' acier forb^ 
\ Ini se rant del tot an sa mercL 
del dos li ostent le blanc hanberc treslis, 

898 et remeist sangles hi bliant de samis. 
camonsiez fn de V anberc c* ot yestL 
entre les antres samble biejn home pris. 
Ande le yoit, nel mist pais en oblL 
nn mantel riche a son col li pandL 

900 par la main destre la pncele V ait pris: 
si r en menait on palais signori. 
sor nne conte de leiz lei 1' ait assis. 
lat le conforte la pncele ^ der yis. 
"sire Lanbert, ne soi^s iai pansis. 

906 li dns Gerard est cbeyalier gentis : 
ne yos qnerrait chose, iel yos afi, 
don yoz soies dnrement apoyris." 
"dame" iait U, "la Tostre grant mercL 
la moie foi loiabnent yos afi. 

9f0 n' anreiz besoig en si lontain pais, 
ne yos seconre II iq mil fenrestis." 
"sire" fait ele, "la Tostre grant mercL" 
V iane demandent, hi maingier sont assis 
hi palais de Viane. 

916 L' iane demandent, s' asieent an sonper. 
Gerard s' asist et Oliyier li ber, . 
et Dans Hernans de Bianlande sor mer, 
et Dans Lanbers et Ande o le yis cler. 
les riches mes ne yos qaxtr anommer: 

9S0 ke yot maingier, ayoir en pot asseiz. 

mais Dans Lanbers n' en pot onkes goster. 
li dns Gerard P en prist ^ apeller. 
"sire Lanbert, maingiez et si beyeiz: 
n' est mie yostre, can ke yos esgardeiz." 

986 et dist Lanbers "sire, yons ke sayeiz? 
por yostre niece ie croi ke dit V ayeiz. 
s' ele est pncele, ie sniz riches asseiz, 
ne por grant aige n' en dole estre toniets, 
ne por ayoir ne per grant richeteis 






Tt 



XX 11 



' 990 ne doU ie perdre a eatre marieis. 

»e ie n' ai 11, il sont fames asseiz." 

et dist Gerars ''tot ceii laisiez ester, 

car autre chose tos rodrai demander. 

a' k Karlemaine me poiez aconrder, 
935 ainz demain yespre tos en laroie aler." 

et dist Lanbers ^'ce fait k mercier. 

tant com roleiz de mon aroir preneiz. 

XX somiers toz en ferai tronser." 

Oliyiers 1' ot, sel prist h. esguarder. 
940 Gerars son onde en prist k apeller. 

''sire Gerars* dist Olirier li ber, 

"'de cest ayoir ke tos issi oiez, 

iai n' en anrois ij deniers moneeiz. 

randeiz Ie Karle : grant pron en ayereiz." 
94S Gerars 1' oit, si ait Ie chief crollej. 

"biaz nies" dist il, ''si com yos commandeiz. 

ie en ferai tontes yos yolanteiz." 

cant maingid orent et bent k plants, 

cil cheyalier san pluis de demorer, 
9S0 k lor ostelz s' en yont por reposer. 

li dns Gerars nel yot mie oblier, 

enz an la sanle fist nn lit aporter: 

Lanbert i font dormir poor reposser. 

la pncele Ande alait k Iai parler. 
9&B "sire Lanbert, ne yos desconforteiz. 

li dns Gerars est cheyaliers loeiz. 

ne yos qnerrait don yos soiez greyeiz."* 

"bele" fait il, ""si fait k mercier. 

ie yons pleyis la moie loialt^. 
960 n' anreiz besoig en estrainge raign^, 

ne yos seconre k iij mil d' adonbe.* 

li das Gerars nel mist en oblier. 

bien zy cierges ayoit fait alomer, 

X cheyaliers ayoit fait adouber, 
96S ke tote nnit fait Ie conte gnarder 

inscal demain ke il doit aiomer. 

kant an mostier oient les S . soner, 

la messe yont U bairon esconter. 

li dns Gerard et bbb riches bameiz 
970 et Oliyiers et Lanbers V adnreii, 

dame Gnibonr et Ande o Ie yis cler. 

kant li seryises fnit dis et deyiseiz, 

del mostier issent, el palais sunt mont^. 

an maistre dois est G-erars aconteiz, 
97» li sires de Viane. 

La messe est ditte, Gerars ist dou mostier. 

an maistre dois est aleiz apoier. 

adonc 1' apelle Lanbers Ie barmier. 

"sire Gerars* dit Lanbers Ie guerrier. 



980 "com faitemant estes yos consilliez? 

per ij ostaiges me lair^ ostegier? 

de V ost Ie roi les yos feral baillier." 

dist Oliyiers "de folic oi plaidier. 

ie nel yoroie por 1' or de Monpellier 
98S qn' en ensiens la monte d' nn denier. 

si yos senreiz Karlemaine Ie fier, 

de ceu ne doit nns frans horn menrillier, 

ke son seignor doit on partot aidier, 

puis ke il tient terre de lui ne ^6, 
990 mais ke ne soit a destmire mostier, 

ne poyre gent desrober n' axilier. 

yers dameden ne doit nuns gnerroier : 

en petit donre Ie feroit trebuchier.* 

et dist Lanbers "n* estes mies lainier. 
995 cil fut molt saiges ke yos doit anseigner." 

"bele saer Aude" dist li qnens Oliyier, 

aler s' en doit Lanber Ie bermier. 

de yostre part doit il ayoir loier, 

nn riche don on nn gamemant chier, 
1000 dont il se puist an 1' ost Ie roi proisier." 

"sire" fait ele, "si fait k otroier. 

tel li ait fait, ce croi, aparilier 

qu' il n' ait millor desci k MonpeUier 

nen k roi nen k conte.* 
1005 La pucele Aude fut cortoise et senee. 

tantost en est de la saule ayallee. 

k miex ke pot est an sa chambre antree 

ai un escrin en est la bele idee : 

si en ait fors nne anseigne getee. 
1010 en la saule V ait la bele aportee. 

deyant Lanbert 1' ayoit deyolepee. 

de colors fut pluisors enlumenee. 

de la bele Aude, la pucele senee, 

i fut la forme richemant pointnree. 
1015 k Dan Lanbert 1' ayait Aude donee, 

et cil la prant; si P en ait merciee. 

en une hanste aft V enseigne fermee. 

puis en montait en Isl grant tor qnarree. 

k celz de V ost ait V anseigne mostree. 
1020 Rollans la yoit, k cui pais n* en agree. 

sa compaignie en ait araisonnee. 

"yeeiz Lanbert, franche gens honoree. 

il et bele Aude ont la pais porparlec. 

li quens Lanbers en ait ont sodee : 
1025 de cele part m' ait ferut sans espee. 

8* or li ayoit li dus Gerars donee, 

si remainroit la guerre.** 

"Nies Oliviers" dist Gerars li guerriers, 

"correeiz moi Lanbert Ie bermier. 



XXIII 



1030 randeiz 11 robes et annes et destrier, 
ke 11 n' i perde TaliMnt on denier 
de tot 1* aTolr ke 11 aportalt ler.** 
tot son kamois 11 firent randre arier, 
et plus assei2, s' U le doignalst bailler. 

fl03S '^Tolantiers, sire" dist 11 qnens OllTier. 
U 11 aporte san plus de delaier 
ses gamemans et son harnols pins chler. 
el dos 11 Testent le bl&nc hauberc doobller, 
et 11 lacerent nn vert hlanme d' acler. 

1040 Gerard U rant nn branc, ke molt ot cbier. 
on U amoine son anferrant destrier: 
il 1 montalt par son senestre estrier. 
an col 11 pandent nn escu de qnartier, 
et 11 randlrent nn rolt trancbant espi^, 

1045 oil U alt fait le confenon lascler, 
ke 11 donalt Andaln o le tis fier. 
"sire Lanbert" dlst Gerard le gaerrier, 
"o Tox Iralt mea neyons Ollrler. 
por den tos pri, ke tot alt k Ingler, 

1060 ke U n' 1 alt ne bonte nen ancombrier.** 
et dlst Lanbers "lai n' en conylent plaldler. 
par eel selgnor ke tot alt k Ingler, 
n' alt borne ^1 monde tant orgnllons ne &er, 
se U Toloit foHe commanciery 

loss ne 11 felsae par esteyolr lalssler, 

fors sonl Karlon ke France alt k balUer, 
et son ncTon Dan Rollan le gnerrier: 
ke yers ces ij n' oserole plaldler." 
et Ollyler s' en yalt apparlller. 

1060 yint an cheyal, si monte par 1' estrier. 
de la yille bsent andnl li cbeyaHer. 
desd k V ost ne se yorent tardier 
por dire lor noyeles. 

Qnant la bele Aude en ytt son frelre aler, 

106S molt tanremant commenca h plorer. 
*" Ollyler frelre" dlst la bele II yls cler, 
"Ik eel selgnor yos pnlse commander 
kl an la ylrge se doignalt aombrer, 
ke yos gnarise de mort et d' afoler, 

1070 ke Karlemalne ne yos pulse greyer, 
ne Dan Rollan ke tant fait a loer " 
son escnler en prist k apeHer. 
"amlns" £ut ele, "a moi en antandelz. 
totes les armes yostre selgnor prenelx. 

107S isnelement apres Inl en alelz. 

si m' aut dens, boln loier en areiz." 

dame fait u, si com yos comandetz. 
les armes prist, apres en est alelz. 
si colemant en est an 1' ost antrelz, 



1080 desoz nn arbre k' est foUlns et ramelx, 
ke nel connit nuns iiom de melre ney 
de 1' ost le roi de France. 

Par desoz V arbre fnit tapis 1* escuier. 
les armes tlent an proa conte Ollyler: 

1085 balleralt 11, se U en alt mestler. 

deyant le tref Karlemalne h. yls &er 
dessant a pl^ Lanbers le bermler, 
et ayoc Inl 11 marcbls Ollyler. 
son espld yalt deyant le tref ficbler 

1090 11 quens Lanbers, ke tant £st k prolsier. 
la bele anseigne ayoit fait desploler, 
ke 11 donalt la bele Aode au yls fier. 
molt 1* esgnarderent 11 bairon cheyalier, 
de sor les antres Dan Rollan le gnerrier. 

1095 si V alt mostree an conte Manechier. 
dlent entr* auz "kl est ell cbeyaHer?" 
respont RoUans ** Lanbers le bamier. 
sa pals alt faite k Gerard le gnerrier. 
acomtelz s' est de bele Aude an yls delr, 

1100 ne 11 alt fait de son cors astraingier." 
'^yeistes V onkes, sire" dlst Manecbler, 
"la pncele Aude, ke tant fait k prolsier?" 

oU yoir, sire, aceler nel yos qnier. 
kant souz Yiane alai por tomoier, 

1105 mlse V anoie sor mon corant destrier, 
blen r aportaise en cest ost san dongler, 
kant 1 comt le sien frelre Ollyler, 
ke la recoust au branc forbi d* acler.** 
"sire RoUan" dist U qnens Manechier, 

11 10 ''ne sal pncele ke tant face k probier." 
k ces paroles antrent 11 dnl gnerrier 
on tref le roi ke tant fait k prolsier. 
dlst 1' uns k V autre "kl est ell cheyalier 
ke nous amoine Lanbert le bermler?" 

1115 respont 11 uns "c' est 11 qnens Ollyler. 
kl or nel sert, 11 ne yaut nn denier." 
pluis de ij c 11 eonrent k V estrier. 
Garins 11 anfes ait saisi le destrier, 
11 £lz Rlcbart de Lanyal de riyier. 

1120 iCB eosins iert, si le dnit ayoir chier 
de celz de 1' ost ke plus font k prolsier. 
deyant le roi yienent 11 mesaigier. 
11 trelz anplist de maint boln cheyalier 
por esconter le mesaige Ollyler. 

1125 deyant le roi Karlemalne k yls fier 
yalt dire sa pansee. 

Deyant le roi Karlon de S. Denis 
vient Ollyler tot k pi^ 11 hardis. 
SI desfubla le riche mantel gris. . 



XXIV 



ii3o ariere lul 1* ait 11 damotsels mtt: 

chaire le lait, ne 1' an chant qne 1' ait pris. 

deTant le roi s* est k genelons mij, 

•i aalaait Karlemaine k £er ris. 

"cil damedens ke pardon &st Longis 
1135 guart Karlemaine le roi de S. Denis, 

et 91 gnarise Dan Gerald le marchis, 

le mien chier oncle ke tant est poestis. 

droia empereres, or oi^a ke i' ai qais» 

li dna Gerart ke iai fnt Tostre amine, 
luo Tos rant tot qmUe Dan Lanbert le marchis : 

ke por tot 1' or ke aoit treaca Paris 

nel tenist il contre tos iiij dis: 

k' il est rostre hons et inreis et pleris, 

et de TOS tient sa terre et son pais. 
it4S gardeix, boins rois, n* ai^s rers Ini mespris, 

aleia an France ^ Rains on It Paris: 

o Toz irait Dan Gerard le marcbis, 

en sa compaigne mil cberaliers de pris. 

serrirait tos tot ^ Tostre deris* 
1150 Karles V entant, si anbroncbait le ns. 

puis respondit ansi com bons pansis. 

*com as ttt nom, ioTancelz, bels amins?** 

"sire, OliTier* li donsels respond!. 

"ie 1^ en croi bien* diit Karles i^ fier tIs. 
ti»ft "di ton mesaige, et molt bien le fomis, 

et pnis t^ en Tai de Iai ou tn Tenia." 

*Tolentiers, sire* dist li frans qnens gentis. 

"leTeia le cbief^ si m' eagnardeis on Tia. 

si TOS dirai aikei de mon aTis. 
1 160 nel lairai por nul bome.* 

"Drois empereres** dit li qnens OliTier, 

"por TOS rant qnitte Lanbert le bermier, 

k' il n' ait perdnt nen armes ne destrier 

nen antra chose ke Taille nn sonl denier. 
lUS Gerard mes ondes m' i ait fait anToier. 

par moi tos mande, aceler nel tos quier, 

que Ik grant tort le (aites gnerroier 

et son pais gaater et eaxillier. 

mala s' il tos plaist, aleiz en France arier. 
ti70 o TOS irait Dan Gerard le gnerrier, 

en sa compaigne ij mil cheTalier. 

serrirait tos de greit et. Tolantier. 

a* il ait mesfait, pres est de 1' adresaier.** 

*Tassalz" dist Karles, "molt m* ait fait courecier. 
I17S dolans serai, si ne me pnix Tangier. 

grans est li sieges, merrillous et plainier. 

si ait dar6 bien ti ans toz antier, 

et si Tilmant le me roneiz laisier. 

par eel seignor ke tot ait k iugier. 



• t 



HBO ains qne u* en parte, iai nel te qnier noier, 
iert si aqnis Dan Gerard le gnerrier 
que deTant moi Tendra' ngenoilier 
et ^ nns piez por la merci crier, 
la sele k col, k' il tendrait por F estrier, 

USB d* nn ronsin graile on d' nn poTre somier." 
"ce n' iert iai ciertea, aire* diat Olivier, 
car trop eat fiera Dan Gerard le gnerrier, 
et de poiaaant lignaige.** 

Diat OliTier 11 prouzet li aeneis 

1190 "droia empererea, euTera moi entandeiz. 
ai m' aiat dena 11 roia de maieateiz, 
tot mon meaaige ai Toa aerait cont^ 
de chief en autre: ail' orait dat bamelz. 
bien toU quel aachent cil cheTalier menbreiz. 

11 9S Viane fat mon aioel, ce aaTeiz, 

et mon treaaane, c' eat fine Teriteiz. 
mea aioela fnt dua BneTea 11 berbeiz. 
pluia de c anz tint qnitte ceat raign^ 
ainz roia de France ne V en moatralt &erl^. 

1200 or m' eat aTia ke grant tort en aTeiz, 
kant TOZ mon oncle Toleiz deaariter. 
pechlez fereiz, ai TOa le deaarteiz. 
per eel aeignor con requiert outre mer, 
Iai an la terre ou il eat aorelz, 

120ft ainz ke aoiez an Yiane oateleiz, 

ne qu' aiez priaea lea maatrea fermeteiz, 
aerai ancolz outre la mer paaaeiz 
k nn mien oncle qui eat roia coroneiz. 
c' eat Afloanz qui molt ait de fiert^ : 

1210 ne me faudrait por home ke aoit neiz. 
chargerait moi xx mil homea armeiz, 
Bcs amoinra aai outre en ceat raign^. 
a' aural toz iiij, ceu eat la Teriteiz, 
lea filz Garin, ou tant ait de £ert($. 

121ft kant emaamble iert 11 richea paranteiz, 
xl mil aeront tuit adoubej, 
cheTalcherona par tIto poeatej: 
dead an France iai n' en iert contreatey. 
ne TOZ lairona ne chaatel ne cltej 

1220 ne tor de piere ne riche fermetej, 

que tuit ne aoient par terre crevantey.** 
"aoz" diat 11 roia, "trop te Tanteiz aaaeiz. 
ceate Tantance ne pris ij alz pelelz." 
a cea paroles ke toz dire m' oiez 

1 22ft dedana le tref en eat Rollan antrelz. 
a aTOC lul aont 11 per leiz aleiz. 
deleiz le roi a' eat Rollan acoutelz. 
huemala or^a ontraigea et fierteiz, 
com Olivier et il furent armej 



XXV 



1230 ^ V He aottz Viane. 

Ce dist Rollan It la duere'hardie. 
"drois emperere, forment tos coDtcalid 
cbt TBMsalz ci, ceu eat grant estoatie. 
OliTier, Toir ta plaides de folic. 
t23§ Tens ta dedire per ta grant rantarie 
li das Gerard k* il n' ait sa foi mantie 
enrera Kallon, ca* il V ayoit plevie?* 
diat Olivier "toz nel proreriez mie. 
plenst a dea^ le £1 Sainte Marie, 

i24o la Toatre foi m' en faist ore pleyie 
ke Ion matin parson 1' aube eaclarcie 
deaooz Viane, la fort cite antie,. 
Tendreiz an 1' ile toz aoaz san compaignie, 
trestoz armeiz ^1 destrier de Surie, 

iihi et conbaitriens as espees forbies, 
ie por Gerard Ik. la chiere bardie, 
TOZ por Charlon ^ la barbe florie." 
Rollan V enfant: toz li sans 1* en fremie. 
honte ot por le bamaige. 

1250 "Sire Oliyier" dist Rollan 1' adar^, 
^'li das Gerars don n' est U pariar^ 
euTers Kaslon ki est rois coron^, 
cni il pleyit et foi et loialt^? 
ne doit tenir marcbe ne richet^, 

\2Si donion ne vile, chaatielz ne fennet^. 
foir r estnet en estrainge raignd 
on oatre mer aa paiens desfad. 
*sire Rollan " dist Lanbera V adurd, 
*si m' abt dex, molt grant tort en 9y6. 

1260 li das Gerars est cbevaliers membreiz 
et Taaaalz noblea et de ioate adard, 
et Olirier eat cheraliers proTeiz. 
se estiez ambedai an ces preiz, 
iai de contraire n* i anroit mot parley. 

t269 dist Olirier ''onkes pins n* en parleiz. 
li qaens Rollan ai ait parole aaseiz, 
mais de plnis faire n' est pais entalenteiz. 
sire Rollan, enyers moi entandeiz. 
estez TOS fame, ke si tansier saTeiz? 

1270 la Tostre foi car la me creaoteiz 
ke soz Viane en eel ille Tandreiz, 
le matinet kant solans iert leveiz, 
a' i moinrois bome qui de meire aoi neiz, 
fora le deatrier aor coi aereiz monteiz. 

1276 et conbatrona aa eapeea dea leiz, 
ie por Gerard, le franc dac onord, 
Toa por Karlon, le fort roi corond. 
paia ke aerona aool a aonl adobe, 
ai ait 1* onor coi dex F ait deatine." 



1200 Rollan V entant, molt en eat airez. 

ferir le rot: mala il s' eat porpena^ 

a' il le tocboit, k' il en aeroit blamd. ' 

bien doit meaaigea dire aa volant^. 

de ceo fat molt Rollan ameaard, 
1285 k' il ne Tot faire cboae don fnat blameiz. 

il tant aon gan ki ^ or fa pareiz, 

pni^ Tint \ roi, ae li ait preaantiS : 

aon gnaige done, yoiant tot le bamd, 

Tera Olivier ^i iert prona et aeneiz, 
1290 par tel coTant k* andai aeront armd 

en la grant ille desoz Viane hs preiz 

por faire la bataile. 

Oit aTeiz ke priae eat V aiatie 

de la bataile qne grande iert It derise 
1295 deTant le roi de France la gamie 

et par deTant la ricbe baronie, 

par le coTant et par tel aramie 

ke Rollan dame Viane la gamie 

por Karlemaine k la barbe florie, 
1300 et OliTier, cni dens doinst signorie, 

desfant Gerard h. la cbiere bardie 

k' ainz Tera le roi ne panaait felonie. 

et a* il cqnqniert en bataile fomie 

le dnc Rollan, ou tant ait baronie, 
1305 Karle en rirait en France la gamie, 

ne de Viane ne clamerait mais mie. 

et a' OliTiera eat conqub en aa Tie, 

li dda Gerara, qne tant ait aeignorie, 

larait Viane, la fort ck6 gamie, 
1310 k' il n' en tanrait Taliaant one alie, 

ainz a* an irait an Paele. 

*5i m' aiat dena* diat li qaena OliTier, 

"grant pecbie faitea, par dea le droitarier, 

grant orgoil, aceler ne le qnier, 
1315 k' ansi Toleiz Viane cbalongier 

et de aa terre le dnc Gerard cbaacier. 

iai, ae dea plaiat, ke tot ait k iagier, 

oe 1' an toreiz Taliaant an denier 

tant com ie pniae monter aor mon deatner. 
1320 ie me & tant an d6 le droitarier, * 

ae lioa Tenona k 1' eator commansier, 

ke bien la coia enTera Toa cbalongier, 

ae dex me Yen! par aa mere! aidier. 

maia ane cboae Toa Toil ancor prier. 
1325 ceate bataile feiasiez reapitier, 

ai feiaaeiz cea grana oa dearengier, 

et k' allisiez en donee France arier. 

foi qne ie doi Gerard mon oncle qne i* ai chier, 

noa en irona aroc de grd «t Tolantiera. 

4 



xxyi 



1330 lai fenrSroiu Karlemaine 2i tu fier 
en toz bef oiu com seignor droituriftn 
•e ceoa ne fkitea, par la cors S. Richier 
iamais nnl ior ne m' en oreU plaidier. 
ams rot, desfi ie, nel Toa qnier noier, 

133ft de dameden le rend iliaticier 

et Tostre orgoil abatre et tresbachier.*' 
Rollan 1' entant, le san coide chabgier. 
ferir le TOt, mais ne 1' ose tocbier. 
li autre per, qui le Tirent irier, 

1340 par le braii destre le menerent arier. 
dedans son treif a' alait li dna concbier. 
derant le roi fat remeix Olivier, 
lai ae dearange com raillant cberalier, 
Toiant tot le bamaige. 

134S En piez ae dreace Hamana de Mongenaon. 
en bant parlait en gniae de fellon. 
*droia emperere, entandeis ma raiaon. 
si m' en creeis, par le cora S. Simon, 
pendre feriez aa forcbea eel glonton, 

1360 et le matin aan pins d* areatison 
ceate cit^ de Viane aaandron 
et dan Gerard par force conqnerron. 
n' anrait pooir c' h. force nel preignon. 
kant r aurona pria, ai n' ait iai raianaon 

i3as ke n' en faciez inatice.* 

Qnant OKyier a' oit ai manecier 
de pandre aa forcbea comme lairon foraier, 
et kant il ot de Gerard le gnerrier 
qn' il maneace de la teate I trancbier, 

1360 tel doel en ait, le aan cnide cbaingier. 
s' il ne a' an Tange, ne ae priae nn denier, 
enrera Hamani ae priat \ aprocbier, 
paia arant autre en gniae d' ome fier. 
par lea cbayolz le Tait a Ini aacbier, 

1365 ai dnremant k' il le fiat anbroncbier. 
bance le poig, tel cop li yait paier 
ke le maiatre oa del col li fiat briaier. 
parmi la boncbe li fiat le aanc raier. 
encontre terre le fiat ina trebacbier. 

1370 kant Aimar yit aon oncle bleacier, 
encontre terre pener et trayillier, 
sayoir polez, n' ot an Ini c' airier, 
grant alenre a* en cort yera Oliyier: 
par lea ij tanplea le yait 4 Ini aacbier, 

1576 ai roidemant, tot le fiat anbroncbier. 

*dez* diat Lanbera, "or pnia ie trop tardier.'* 
ianelemant ait trait le branc d' acier, 
fiert Ainutt% oe le yot eapairgnier. 
deleis le roi en fiat Toleir le cbie^ 



1300 et leix son onde le fait mort trebncbier. 

Karlea le yoit, n' i ot que conreaier. 

a yoix eacrie " preneia lea, cbevalier. 

se il se mneyent, set aleix detranchier: 

car trop m' on fait grant bonte." 
1386 "Droia emperere* dist Lanbera 1' adnreiz, 

"ai m* aiat deua, molt grant tort en ayeis. 

mal ait la cort ou on ne pent parler 

et ou on n* ose aon meaaige conter. 

mal aoit dou roi ki nel yent eaconter. 
1390 iai fni ie pria, anai com yoa aayeic, 

deyant Viane, kant ion alai ioater 

Il Olivier ke yoa iaai yeeiz. 

par droite force en fui leanz meneic. 

ricbemant fui aenria et bonoreiz. 
1396 nonquea en France, ne lai oii ie fni neiz, 

ne fui ie inaia k' en Viane oateleiz. 

Oliyiera m' ait ai fait quitte clamer 

ke n' i perdi ij deniera moneeiz. 

yenna m' en anix iaai com yoa yeeiz, 
1400 aor mon deatrier k' i ayoie menejr, 

et de mea armea guamia et conreeiz. 

ai m* amenait Olivier li manbreiz. 

bien denat eatre par moi abandoneiz. 

por.aon aenriae ait or laidea bonteiz, 
1406 kant ai toat fuit devant voa ramponeiz 

de cea gloutona ki aient c debeiz. 

ae li aide, n' en doie eatre blameiz.** 

4 cea parolea eat en baut eacrieiz 

*meu cbevalier, ou eatez voa alej?** 
i4to y cen a* eacrient *^yeeiz noa apreateiz 

et de noa armea gamia et conreeiz.* 

ce diat li qnena *'dex en aoit aoreiz. 

de mon paia voa ai toz ameneiz. 

ie voa commant, ai cbier com yoa m* aveiz 
1416 et fiez et terrea, kan ke de moi teneiz, 

ae i' ai beapig, ke voa me aeconreiz, 

nen Olivier ke yoa iaai veeiz, 

par cui ie auix de priaon eacbapeiz.* 

et cil eacrient "ai com voa commandeiz. 
1420 ne voa faudrona por eatre demanbrej'.* 

ainz pnea n* i ot Francois, tant aoit oaeiz 

ke vera Lanbert aoit mena nen aleiz. 

ainz baiaent la folie.- 

Quant Olivier ae yit ai antrepris, 
I486 iai ne cuidait k' il en eacbapaiat via. 

granz fat la prease, molt i ot de marcbia- 

de tontea para fait aaallia et pria. 

toot li deasirent aon bliant de aamia 

et par deaos aon boin peliaon gria. 



xxyu 



4430 Toit V OliWer, dolaoz fa et mam. 

il paise aranti «i ait nn paison pris, 

h coi li treiz fnt tandos et aMis. 

il 1* en esraiche com hona matalentis. 

rompent les cordes, a' ait toz k terre mis. 
i43ft r estache prent Oliyier li hardia: 

coi il conrait, toz eat de la mort Bi. 

Toit le Lanbera, ^ eacrier a' eat pria. 

* et car t' en yai, Oliyier li hardia. 

par moi ne pnea plaa eatre {;aarantia. 
1440 ie nel Todroie por tot I* or de Paria 

que ta i fniaea afoleiz ne malmia * 

diat Oliyier *la Toatre grant mercia." 

lora a* en tomait k' il n* i ait congi^ pria. 

don treif a' an iat d' antre aea anemina. 
1445 Gnarina li anfea, ke bien fa se$ amina, 

li ait rendait aon boin deatrier de pria. 

lea eaperona n' ait pab en obli mia. 

de plainfc terre eat ^a araona aaillis. 

trea panni V oat a* en rait toz ademia. 
1450 par bien foir a' eat de mort gnarantia. 

garde ana deatre deaoz 1' arbre folli, 

et Toit lea armea c* Ande li ot tramia. 

le deatrier brocKe, cele part eat gaencbia. 

et 1' eacnier ne fat paia eabahia, 
1455 ainz li randi lea gamemana de pria. 

et il a' anna com cbeyalier hardia. 

en aon doa yeat aon boin haoberc trealia. 

puia caint V eapee don li branz fat forbia, 

et remontait aor le deatrier de pria 
1460 qoe li tenoit li eacnier ientia. 

et cant il fnt conreeiz et garnia, 

de ioate faire fait toz amaneyia. 

il laiae conre contreyal le laria, 

et F eacnier ke fnt prooa et hardia. 
1465 ^ tant ea yoz Gerard tot ademia, 

et Dant Hamant de Bianlande la cit. 

Rainier de Genea et le pron A/merit 

li dna Gerara a eacrier a' eat pria. 

"comant t* eat il, Oliyier, biaz aminz?" 
1470 "malemant, aire: par foi le yoa pleyia. 

yoatre meaaige contai ie bien et dia 

deyant'le roi Karlon de S. Denia 

et deyant toz lea cheyaliera de pria.. 

moi et RoUan ayona bataile pria. • 
1475 deyant le roi V ai gaaigi^ et pleyi." 

"dena* diat Gerara, ''bianz roia de paradis, 

aidiez noa an par la yoatre merci." 
niez Oliyier" diat Gerara li marchia, 
nnl antre acorde n i ayeic yoa plaia quia?" 



cc • 



1480 "^niant, bian aire, par le cora S. Moria. 

Francoia m* enchanaent: toz lea toz ademia. 

car retomona por dea de paradia.** 

^'ie V otroi certea* diat Gerara 11 marchia. 

\ iceat mot poignent toit ademia. 
1485 lea boinz eacna ont par deyant ealz mia. 

Francoia encontrent arm^ et feryeatia. 

il laiaaent conre lea boina deatriera de pria. 

tot maintenant n* i ot plaia reapit qnia : 

ae yont ferir aor lea eacna yotia. 
1490 lai fait 1' eatora et fora et eabandia. 

cbeyalier chient det cheyalz Arabia. 

deyant lea antrea yait poignant Ajmeria. 

fiert an Francoiz deyant enmi le piz, 

ke 1' eacn de aon col li ait frait et malmia: 
1495 fora fa P aabera ke maile n' en rompi. 

ina r abati del deatrier ArabL 

"Viane!" eacrie: ''dena, aidiez S. Moria. 

fereiz i tnit, franc cbeyalier hardi.* * 

et il ai font que n* i ont teime mia. 
1500 maia deaor toz ai aidait Ajmeria. 

ioac* ai herbegea ait lea Francoiz reqnia. 

dead k tantea yint Gerara li marchia, 

et yoit lea armea et lea deatriera de pria 

ke Francoiz ont de tote para aaiaia. 
1505 onkea maia tant n* en yit, ce li eat yia. 

yoit le li dna, molt en fnit eabahia. 

"dex* diat il, "aire, yraia roia de paradia, 

ainz ne yi tant de gent de France en ceat paia. 

he Karle aire, boina roia poeateia, 
1510 k ai grant tort m' aia en Viane aaaia. 

iai den ne plaice, ne le her S. Moria, 

ki en moyiez, ai en aoi^a marria. 

ai aereiz yoa, ai longemant anix yia.* 

k haute yox k eacrier a' eat pria. 
1515 "tomeiz ariere, franc cbeyalier de pria, 

droit k Viane la citeit aignoria." 

"aire" font il, "tot k yoatre deyia." 

ianelemant aont ariere gnenchi, 

et li Francoia lor yienent ademia 

•J* 
I5S0 aor lea deatriera arm^a et feryeatia. 

en la grant preaae d' ariere on chapleia 

lai eat remeiz Oliyier li gentila. 

ae dena n* en panae, ki an la croia fa mia, 

ancoiz la yeapre aurait meatier d* amina. 

1585 un mea a' an tome poignant toz aatia. 

dire le yait Karlemaine a fier yia 

c* an treif lea ont Vienoia' aaailia 

k force et a poeate. 

Li meaaigiea deyant le roi alait. 

4* 



xxyiii 



ii3o fi li eacrie bum sire, or i pamit 

ki hne ct$t ior de cuer tos aiderait. 

H dnf Geran, nel ros celerai ia, 

n08 ait reqnu tre«cal tantes deca* 

li rois r oit, toz li sana 11 mna. 
an de grant air Guibert en apella. 

cil Tint ^ Ini, ke pbiU n* i demora. 

RoUan sea niez tox armeiz i ala. 

" dittea, bianz nies, per den ke tot forma, 

a' arment to gena? nel me celeiz Toa ia.* 
1540 "oil Toir, aire: molt d'armeiz en i a* 

"aoneix cea cora, ai qne cbaacnna 1* ora.* 

et il ai firent aa tantea aai et la. 

li roia moiemea tot maintenant a' anna. 

lanelemant aor aon deatrier monta, 
1 a46 priat nn eapi^ ke dnremant trancba. 

le deatrier brocbe, ke molt toat le porta. 

deTant lea autrea premiera eaperona. 

plnia d* nne arcbie arier aa iant laiaaa. 

Toit V OliTier, k Gerard le monatra. 
15M) "dittea, bianz ondea, ki eat ore cil U, 

ke ai toat Tient? conoiatereiz le ia.* 

*nenil, bian aire, par den ke tot forma.** 

*mal dehait ait ke por Ini plnia fnira. 

maia retomona por aaToir k* il fera.* 
iM "niea* diat Gerara, "ai aoit com Toa plairaJ 

li dna retome, le boin deatrier brocba, 

enTera le roi forment eaperona. 

nel connit mie, por ceo k lui ioata, 

k boin roi Karlemaine. 
laao Li oa aaaamble aoz Viane on aablon. 

li dna Gerara brocbe de grant randon, 

et Tait ioater k ricbe roi Karlon, 

grant cop li done aor V eacn k bandon, 

ke il li perce et fant deaci an aon: 
I'ftaa fora fut 1' anbera ke li fait gnariaon. 

de la fort lance aont toI^ li tronaon. 

Karlea fiert Ini par grant airiaon, 
. qne de la aele froiae d* arier V arcon. 

et aor la cronp^ de 1' anferrant Gaacon 
1S70 1* ait enTera<$ li roia tot k bandon. 

yoit le Gerara, an cuer en ot fricon. 

'il ae redreace molt toat comme frana bon. 

aor lea eatriera a' a£cbe de randon, 

et trait 1' eapee dont k or fuit li pon, 
t67S et £ert le roi deaua aon elme an aon. 

ae dena ne fuat et aon aaintime non 

et la fort toife don banberc fremilon, 

mort noa enat V empereor Karlon. 

"dena" dist li roia, "ke formaa LasirODy 



» 



1 180 mien eaciantre zz anz ait en mon non 

ke ie auia roia de France le roion. 

ne troTai prince, tant fuist de grant renon 

ke me feriat aor mon bianme k bandon, 

ai ce ne fuiaent li Sarrazin fellon. 
i iSf or m' ait iciat fentf de tel randon, 

le cbief en tl eatond inac' an aon. 

dex me doinat Toir k* en aie gueredon. 

ai anrait il, ae den pUist et aon non.* 

kant ot Gerara lea moa et la raiaon, 
i»9o k' il ot femit le ricbe roi Karlon, 

miat pie k terre don destrier Aragon* 

il Tint an roi aana point d' areaticon, 

ai li ambrace le pi^ et F eaperon. 

merci li crie por den et por aon non, 
ifi9a ke li pardoigne icele meapriaon. 

Karlea V entant, ne dist nen o ne non. 

Toit le Gerara : ae n' ot grant mariaon. 

et Tit Francoia ke Tienent Hi bandon, 

et la grant force V empereor Karlon. 
1600 il remontait ^1 deatrier Aragon. 

Tera la citeit a* en Tait k eaperon 

droitemant k Viane. 

Deaoz Viane la fort citet antie 

eatoit molt bele ct grana la preerie. 
i6oa nn boia i ot de grant anceaserie. 

lai aaaamble la &ere compaignie, 

li home Karle k la barbe florie 

et li Gerard k la chiere bardie. 

Francoia escrient"Monioie V esbandie,* 
1610 la iant Gerard S. Morise rescrieiit 

lai Teissiez tantes hanstes brandie 

et tante anaeigne de aote damarie. 

bien a' entrefierent, ne a* antreapargnent mie. 

eel ior i ot mainte aele Toidie 
i6ia et mainte targe deronte et desartie 

et mainte broigne et rompue et crolsie. 

cil destrier conrent pamii la preerie : 

n' i ait quel preignent, ke n' i antandent mie. 

li dus Gerara k haute Toia a' eacrie 
16£0 *ke faites tos, ma manie bardie, 

ke aouliez querre pris de cheTalerie. 

fereiz lea bien, nea espairgni^s tos mie." 

k ces paroles est sa gent resbaudie. 

lai Tciaiez mainte lance brisie 
162S et tantea aellea de boin destrier Todie. 

ke lai chait, molt fn corte sa Tie : 

dehaichi^ fat k duel et k martire. 

lai ot Gerara molt grant meatier d' aie. 

la iant Gerard eat arier reaortie* 



XXIX 



1630 la gentnQ roi nel poreiit soufrir mie, 

car desor aas en tomait la folie. 

ce fat lors U damaige«. 

Atant ez ro$ an donzel nerelon, 

neron Gerard doa miex de sa nauon. 
1635 brandist la lianste, detort le confenon. 

8or son escn yait ferir Elion : 

chanbrelainz fa 1* empereor Karlon. 

desooz la boacle le percoie et confont: 

fors fat r aabers ke li fist gaarison. 
1640 enpoint le bien, si 1' abait ^1 sablon. 

pais trait 1' espee dent k or est li pon, 

et fiert an aatre sor son elme reon 

ke toat enrers le rabait on sablon. 

"Vianei" escrie: "fereiz arant, bairon.* 
164S et Toit son oncle, si 1* ait mis a raison. 

^dea ore mais m' anr^s k compaignon 

as colx de la bataile." 

Desoas Viane, leiz le boacbet flori, 

fait granz V estors, por yert^ le yos di. 
16S0 ke lai yeist Hamaot le poesti, 

com il reqaic^rt Olivier le hardi. 

et Oliyier nel mist pais en obli. 

le destrier brocbe, le roit espi^ brandi. 

menrillons cop sor V esca le feri, 
165» de chief en aatre le perca et fandi: 

fors fut V aabers ke n^aile n* en rOmpi, 

ke r ait de mort tansid et gnaranti. 

plame sa lance, doa cheyal V abati. 

tire sa raigne, s' est ariere gaenchf. 
1660 Yiane! escrie, et li sien antressi. 

Gerard encontre, ki apoignoit yers U. 

kant il le yoit, fieremant li a dit 

"oncle Gerars, por dea ke ne manti, 

comment yos est de la ioste que yi, 
1665 del cheyalier ki apoignoit yers ti?" 

"malemant, nies* Gerars li respondl 

*ce fait li rois ke saef me nori. 

molt sniz dolanz kant onkes le feri. 

iamais, ce croi, n' arait pitid de mi. 
1 670 alons nos an, franc cheyalier hardi. 

se plais i somes, par yert^ le yoz di, 

a tart seromes an la cite foi. 
. de ceste gaerre ne pab ayoir merci.*^ 

et Oliyier par ire respondi 
1675 "certes, biaa sire, n' en irons mie ansi, 

mais retomons por den ke ne manti. 

ses esforsons "k force et ^ estri.* 

"yolentiers, nies" Gerars li respondL 

^ ces paroles sent ariere gaenchi 



16B0 lors recommance nn estors esbaadi. 
lai yeisiez maint fort escn croisi. 
ki en la place de son cheyal chai, 
n ' en releyait, s* il n' i ot boin ami 
cU de Yiane sont ariere gaenchi. 

1665 ne porent plais le grant estor sonfrir 
nen endarer, por yert^ le yos di 
li das Gerars aa coraige hardi 
et Dant Hamant et son £1 A/meri 
grant assamblee en ont en an mont mis. 

1690 ariere toment li cheyalier hardi: 
k force fierent, et lor gent antresci. 
le fort estor ont seyrd et partL 
Karles le yoit, pres n* ait le san marri. 
dnel en ot et pesance. 

1695 Granz fat 1' estors, menrilloas et pesant 
li rois apelle Gaatier et Gainemant 
"seignor** fait il, "or oiez mon samblant. 
preneiz o yos or endroit main seriani, 
iii] c homes qae soient conbatant 

1700 deyers Yiane si an tomeiz brochant 
deyant lel^ portes lor soi^s a deyant 
ne nons eschapent li glonton sodniant* 
"menrelles oi par foi** ce dist RoUah. 
''yeez les ci deyant yos en presant 

1705 ou yoleiz yos qn* il les ailent qaerant? 
iai damedens ne li face garant. 
pais k' il sont ci, qni les qaerra ayant? 
mais ferons i ensamble maintenant, 
ke li plais cointes n* ait de yanter talant." 

1710 lors s* en retome li das RoUan broichatit. 
de Durendait fiert an la prece grant, 
et apres lai li Francoiz conbatant 
mais de vij mil le soient a tirant 
des Yienois yont la presse rompant 

1715 iai i ferait Gerars perte molt grant 
de ses millors cheyaliers conbatant^ 
kant il sonait on cor tot maintenant. 
tot entor lai rait assambl^ sa iant 
prent Oliyier par la raigne d* ariant, 

1780 k' il ne remaigne ^l fort estor pesant 
r estor gaerpissent, il s' an toment a tant 
dedans Yiane, la fort cit^ yaillant, 
et apres anz lor gent esperonant 
pais fermerent les portes. 

1725 Li Yienois antrent an la cit<^, 

ferment les portes, si ont le pont leytf. 
Karles le yoit, pres n* ait le san dery^. 
en bant escrie per molt raste fiert^ 
"or II r asaut, franc cheyalier menbr^. 



1730 ki or me Iknt, n' ait point de m' aiit^, 
n* anrait en France ne chastel ne cit6, 
Tille ne marche, ne tor ne fermet^, 
ki 3i la terre ne aoit iii5 crarent^." 
k ce« paroles se aont tuit aprest^. 

i73» li escnier en aont ^s mats ale, 
£erent de maox et de piz acerd. 
cil de Viane sont sor les mors nionte» 
pieres et fas lor ont aval get^. 
ploi de Ix en i ot d* afole 

1740 et plnia de c trebnchi^ on fonse 
dea damoiaela de France le raign^. 
*droia emperere" diat Naimea li berbeiz, 
*cnidiex roa panre par force la citej 
et lea hana mnra ke aont kant crenelej, 

1749 et lea fora tora ke aont d* antiqnitej, 
ke paian firent par lor grant poeatey? 
ae n' en iert mie en treatot Yoatre aej. 
mandeis en France arierea on raign^. 
li charpantier toz aoient amend. 

i7flo kant il aeront deyant eele dtd, 
angina feront tot a lor Tolant^ 
par coi aeront li mnr eacrerentd." 
li roia P entant, tot ait le aan derrtf. 
duel en ait et peaance 

i7sa Ce diat dna Naimea k la barbe florie. 
*droia emperere, nel Toa celerai mie. 
ai m' aiat deoa, Toa panaeix grant folie, 
ke cnidiex panre ceate citd gamie 
par tel eaaant ne par tel enraie. 

1760 hant aont 11 mnr ke fiat gent paenie. 
par cele foi ke doi Sainte Marie, 
derant nn an ne la panries mie. 
mandeiz en France et aecora et aie, 
engineora ke aaichent de maatrie; 

i76» a* abateront lea mnra d' anceaaerie." 
Karlea 1' entant, doremant a* en greinie. 
il eacriait"Monioie 1' eabandie! 
qne iaitea voz, ma manie norie?" 
lora recommance molt fiere 1' aiatie, 

1770 lancent et getent par molt fori aramie. 
e Toa Andain la bele leacberie. 
reatne fait d' nn paile damarie 
^ nn fil d' or treaaie par maiatrie. 
lea oelz ot Taira, la (ace colorie. 

177ft yint aor lea mnra de la ciU gamie. 
kant Tit V aaaut et la fiere aatie, 
ele ae baiae, nne ptere ait aaisie, 
fiert nn Gaacon aor 1* elme de Pavie« 
ke tot le cercle li deafroiae et amie : 



1780 par nn petit k' il n* en perdi la tie. 
RoUan le yit ^ la chiere bardie. 
^ bante roia li gentis qnena a' eacrie 
"de cele part, par den le fil Marie, 
n' iert maia la rile ne prise ne aaiaie. 

170ft derera lea damea n' aaandroie ie mie.** 
or ne lairait ke dea or ne li die 
"ki eateis Toa, pncele aeignorie? 
ai iel demana, nel jteneix k folie* 
car nel demana por nnle yelonie.* 

1790 *'aire* fait ele, "'nel Toa celerai mie. 

Ande m' apellent la gent ki m' ont none, 
fille Rainier ke Genea ait en balie, 
aner Olirier k la chiere bardie, 
niece Gerard qni tant ait aeignorie. 

179ft li miena paragea eat de grant aeignorie. 
ains n* o Seignor en treatote ma Tie, 
ne n' anrai iai k nul ior ke ie riye, 
ae Dana Gerara ne le yent et otrie 
et Olirier cni proeace manie.** 

1800 RoUan reapont k' ele ne 1' entant mie 
''ae poiae moi, par den le fil Marie, 
ke ne yoa ai en la moie bailie, 
maia a* en iert iu, ae dena ne m* en aie, 
por la bataile don i* ai fait 1' aatie 

180ft yera Oliyier de G^nea.** 

Ce diat bele Ande an coraige aend. 
""cbeyaliera aire, ne yoa ai paia celd 
ceo ke m* ayeix enqnia et demands, 
or me redittea, a' il yoa plait, yerittf. 

1810 dont eatez yoa et de kel parantd? 
molt yoa aiet bien cil fora eacna bande, 
et cele eapee c' ayeia ceint an const^ 
et.cele lance an confenon ley^ 
et deaoz yoa cil deatriers pnmeleiz, 

181ft ke ai toat cort com qnairea enpenneiz. . 
molt ayeis bne forment no genz greyeiz. 
aor toz lea antrea aenbleiz ayoir fierte. 
or croi ie bien, ai com i' ai en penad, 
ke yoatre amie ait molt trea grant biantd.** 

1820 RoUan V entant, a' en ait nn ria getd. 
*dame" diat il, ''yoa ditea yeriti^. 
il n' ait ai belle an la creatiant<5, 
ne insc* ai Rome, ce aaicbiez par yertd, 
nen aillora, ke ie aaicbe." 

1828 Qnant Rollan ot qa* ele parlait anai, 
tot aon coraige paia jie li deacoyri, 
maia totea yoiea molt bien li reapondi. 
"^ma damoiaele, par yertd le yoa di, 
Rollan m' apellent mi per et mi amin.** 



1 830 Ande V entant, forment li abelL 
" eates tos cen Rollan don i' ai oi 
ke Ters mon freirc ros estez aati? 
poc sayeiz ore combien il est hardi; 
si ayelE pris bataile encontre IL 

163S ce poise moi, par foi le tos pleTi, 

por ceo ke 1' on yoz tient por mon ami, 
si com ie V ai de plnisors gent oi. 
par cele foi qn* k Karle ayeis pleri, 
si en prison m' ensies ier matin, 

1640 ensiec an ne piti^ ne merci, 
ke n' en poisse ariere rerertir.* 
Rollan respont, ke bien V aroit oi, 
**ne me gnabeiz, par amor le toz di.' 
li rob apelle le conte de Bern. 

184S "sire Lanbert^ gardeiz n' i ait menti. 
ki est la dame desor le mnr anti, 
ki I Rollan parole et U ^ U?* 
*par ma foi, sire* li qnens li respond!, 
"ceo est bele Aude an gent cors signori, 

18S0 fille Rainier de G^nes le liardL 

mener 1' en doit li Lonbars Enroin.** 
*n* en anrait mie" Karlon li respondi: 
"Rollan mes nies n' ait Lai son plait basti. 
ainz en moront mil bome ferresti 

issft ke li Lonbars V en menaist pai4 ansL** 
it icest mot Rollan se departi 
de la pncele qne sor le mnr chosL 
▼oit le li rois, nn poc 1* ait eschami. 
*biaz niez" dist il, "kel plai^ayeiz basti 

is«o rers la pncele oii ie parler tos vi? 
se TOS aTeiz nnl mantelant Ters li, 
pardoneiz li par amors, iel tos pri" 
Rollan V entan, toz li sans 1' en fremi 
por bonte de son oncle. 

IS6S *Biaz niez Rollan" dist Karle li manbretz, 
* de la pncele oh tant parleit aTeiz, 
trop longement i aToiz seiomei: 
car OliTier issi de la cit^ 
ensamble Ini c cbeTaliers anneiz. 

1870 de r nne part de nostre ost son alej: 
a XX des nos i ont les chies copej, 
et an prison en ont asseiz menej. 
la pncele Ande,-si le saToit asseiz: 
ansi TOS ait eschami et gnabeL* 

1875 Rollan 1* entantp ^ poc n' est forseneiz. 
de mantelant est tainz et ambmseiz. 
kant li rois Toit ke $e* niez est ireiz, 
molt bellement 1' en a reconfortej. 
biaz niez* fait il, "ne soiez trcspanseiz 



4C| • 



1680 por la pncele o^ tos aTeiz parle. 
nos en irons as loges et as treiz. 
por soie amor est li asans remetz.* 
et dist Rollan "si com tos commandeiz.** 
sonent nn cor, arier sont retomej. 

186S 11 emperere est Tenns a son treif. 

oil cbeTalier sont par V ost desarmejr. 
molt Tolentiers sont la nnit reposey. 
si ont maingi^ et ben k plants, 
pnis se concberent qnant il fn aTesprejr. 

1690 Karle li rois, ke molt ot de fiert^, 

dedans son treif se concha- molt lascejr, 
ke celni ior fnt d' armes molt peneiz. 
endormi s' est li fors rois coroneiz, 
songa nn songe don molt fnt trespanseiz 

1899 V emperere de France. 

Nostre emperere est an son treif conchiez. 
li gentis roi ke molt £a traTilliez 
de colz doner et des armes bailier, 
soniai nn songe mirabilons et &er, 

1900 ke il estoit aleiz esbanoier 

leiz la riTiere sor nn conrant destrier, 
en sa compaigne c damoiselz ligier. 
de la citeit issi nn fanconier. 
en la grant ille a' en Tint toz eslaisiez. 

190& dedans s' asist de ioste le rochier. 
iij fois hnchait, et fist si grant nosier 
ke r oi Karle et tnit si choTalier. 
si le tenist 1' emperere h. tIs fier, 
ne le randist por V or de Monpellier, 

1910 enz en feist grant ioie. 

Normant soniai li rois en son dormant 
ce fnit aTis V empereor poissant 
ke sor son poig tint son ostor Tolant. 
Ters le fancon le getait maintenant, 

191ft k* il Tit issir de Viane la grant 

par dedans 1' ile sor 1' erbe Tordoiant 
sont assambU K dui oisel Tolant 
V nns contre 1' antre par si fier mantelant 
se conbatirent ensamble maintenant 

1920 tant ke tnit fnrent recrent et sanglant 
d' ambes les eles se TOnt entrebatant 
Karle li rois en aToit paonr grant 
qn' il ne perdist son oisel c' amott tant 
ce li estoit aTis en son soniant 

i9as k' il en proioit den molt escordemant 
ke le sayaist le sien oisel Tolant 
tant en proioit Karlon li rois poissant 
qne cil oisel firent escordemant 
et pais ensambloi ioie et onor si- grant. 



1930 ce H aanblait, k' il s* alalsent baisant 
li roi« les Tit, molt ot le cner ioiant. 
ftpres la ioie s' est lereiz maintenant. 
isnelement a' est dresciez en ^stant 
esmaiez fait don songe dmremant. 

1935 de sa main destre s* est seigniez maintenant, 
et prie den le roi omnipotent 
k' ^ bien atort cest fort songe pesant 
tl ait mand^ nn maistre molt saichant. 
trestot li conte, ne li soile niant, 

1940 com il sonia le songe en son dormant 
des ij oiselz ke fnrcnt conbatant 
et pnis refont pais et acordemant. 
li maistres V ot, s' en ot le cuer ioiant 
pnis li ait dit "emperere poisant, 

<94S de cestui songe ne soiez pais dontant, 
ke or endroit par le mien esciant 
Tos en dirai bien trestot le sanblant. 
et cil oisel, saicbies reraiemant, 
ke Tint en 1* ile de Viane la grant, 

1950 c* est OliTier de Viane la grant, 

ke s* an istrait, se cnit, procbainemant 
toz adonbeis sor le destrier corant. 
por la bataile ke il ait en eoTant 
yendrait «n 1' i^e por conbatre a RoUan. 

1955 et li ostors, por Toir le tos creant, 
ki conbatoit k cest fancon Tolant^ 
c' est Tostre niez an coraige Taillant, 
ki conbatrait \ 1* espee trancbant . 
Ters Olirier le hardi conbatant 

I960 si greTerait V nns P autre duremant, 
et pnis feront pais et acordemant 
par la Tertult de den omnipotent 
seront apres amin et bien Toillant 
a' en aTerois grant ioie.** 

1965 Molt fuit ioians 1' emperere ^ tis fier, 
kant ot le songe si II bien anoncier. 
ainz pnes la nuit ne se Tot recoucbier, 
ancoiz se fist et Testir et cbausier. 
la unit s' en Tait, li iors prist esdairier, 

1970 et 11 aelons comment a raier. 

li oisel chantent soz Viane on graTier. 
dedans Viane est li quens Olivier. 
4 St Morise est aleiz an mostier, 
si ait oit le dameden mestier. 

1975 sus on palau an prist i^repairier. 
ai apellait Garin aon escuier. 
"amins" fait il, *'Tai tost sen delaier, 
et si m* aporte mes gamemans pins cbier. 
si m' armerai san pins de delaier." 



1980 et cil reapont "bian aire, Yolantier." 
tontea se» armea li Tait aparilier, 
et li frana quena ae priat ^ deapolier 
aon firea bliant et aon bermine cbier. 
en aa cbemiae remeiat li cbcTalier. 

1985 un porpoint Teat li nobile guerrier : 

toz fuit de paile, ne crient qnarel d' acicr 
nen armeure ke le puist anpeirier. 
ai com il duit Teatir I* auberc doublier, 
k tant ez Toa Dan Gerard le guerrier, 

1990 en aa compaigne Gninemant et Gantier. 
prist le hanberc, des poinz li ait sachi^. 
puis li ait pris duremant h, proier. 
"niez Oliyier, por den le droitnrier, 
ceste bataile tos estnet \ laisier. 

1995 li dna Rollan eat TaillantcbcTalier 
et Taaaaa noblea por aea armea bailier. 
plnia en eat dniz ke maistres cbarpantiera 
n' est de sa barde ferir et cbaploier, 
kant il Teut faire sanle on maiaon dressier. 

sooo ie nel Todroie por le tresor Gaufier 
qu' il te poist de ton cors anpeirier.** 
"ie ne poroie iamais estre iors li'<$s, 
ki me donroit le raign^ de Bawier 
et tot le raigne ke soit iusc' k Poitier. 

£005 ceste bataile ne feroie atargier. 

armer m' estnet san pluis de delaier. 
trop fais longne demore.* 

"Niez OliTier" ce diat Gerara li ber, 
"por amor deu qui ae lalsait nener 

soio en aainte croia por aon peuple aauTer, 
laisiez, biauz niea, ceate bataile eater, 
li dua Rollan fait molt a redouter: 
nuna ne poroit tel cbeTalier troTer." 
dist OliTier " iai n' en estnet parler. 

£015 ie ne laroie por les manbres coper 
ne por aToir k* en me senst doner, 
ke k Rollan n' alaise ancui ioster. 
ceste bataile ne Toil plus respiter. 
en den me L, ke toz biens puet saTer: 

£020 iai n' anrait mal cni il Todrait saTer. 
onde Gerars, c* or me laisiez aler. 
ce croi ke trop me faites demorer, 
car iai serait bante oure* 

Si com armer ae duit li quena gentia, 

£0£5 k tant ez toz un iui Joiacbia. 

blancbe ot la barbe ai come flor de Ua 
dea icele oure ke Pilaitrea fut pria, 
per cni Jesna ot eateit en croix mia. 
maia pnea en priat Taniance, ce m* est vis, 



XXXIII 



soso rou Pa«ieiM V emperere gentu: 
car il £st pandre, si conte li ejcru, 
toz lea iols ki ierent \ eel dis 
en Ihl'em la cit^ «ignoris. 
dedans la rille fnrent trestait ocis. 

so3» tres icele onre ke ie ci tos deris 
fnit en Yiane cil iuis Joachis. 
riches hom fuit et d' ayoir raampUs : 
tant en donait as bairons del pais, 
kl entor aiu V orent laisid tos dis. 

co«o Toit Olivier, si P ait ^ raison mis. 
"Oliyier freire" ce li dist li floris, 
"car pren de moi nns gamemans petis. 
ainz n' ot si boin Karlon de S. Denis.* 
Olivier 1' ot, k resgnarder s' est pris. 

8045 desns Be» pailes li avoit son brais mis : 
s' il creist den, iai le baisaist dl vis. 
cortoisemant li dist li qnens iantis 
* doneis les moi, Joachis, biaz amins. 
•e dens ceu done, li rois de paradiz, 

foso ke de bataile revigne sains et lis, 
lantost serait batizitfs vostre ^^ 
s' iert chevaliers ainz riij iors acomplis. 
donrai li armes et boin destrier de pris. 
se li donrai grant part de mon pab.* 

softi ne plaice den" ce ait dit Joachis^ 
"ke cresiienz devigne iai mes &lz. 
par le cors den, miez Todrote estre ossis 
et ke il fust esconrchiez trestoz vis." 
Olivier 1' ot, volantiers en enst ris, 

tOM et li bairon li conte et li marchis. 
li boinz inis Ics gamemans ait pris, 
Olivier les aporte. 

Cil Joachis ne fist arestison ; 
les armes done Olivier le bairon. 

S065 sor nne table les mistrent ^ bandon. 
nns arseveskes i fist benebon. 
les armes seigne de den et de son non 
por Joachim o le flori grenon, 
ki tant les ot gardtf en sa maison. 

S070 dist li inis "car arm^s eel bairon, 
puis ke reeiz c' autre fin n' i metron. 
car li chauciez ses chanses k bandon : 
mnedres ne farent des le tans Salemon. 
si li fermeiz les riches esperons: 

207ft ies achatai d' nn paien Aragon, 
doner i fix c livres de mangon. 
de riches pieres i ait 2i grant foison, 
ke Talent miez de la cit de Mascon, 
ii com r istoire devise par raison. 



8060 et dist Gerars *li den beneison." 
li dus les prist san pins d' arestison. 
ii Olivier les fermait on talon, 
le pitf li tient sor 1' ermin pelicon. 
si le conforte k guise de bairon 

so8ft k' il iert de son lignaige. 

£1 dos li Testent nn hanberc iaserant 
fort et ligier, ainz ne vi moinz pesant: 
autre telz iij en portaist nn seriant 
n* aist sonz ciel arme dart n' espee tranchant 

8090 ke V anpiraist un denier valisant 

fors fuit V aubers, un millor ne demant 
rois Eneas le toli Elinant 
par devant Troies en la bataile grant 
' V emperere le fil an roi Briant, 

209S ne tuit si freire n' orent de mort garant 
tuit fnrent mort yancut et recreant, 
et trebuchiet tuit li hant mandemant, 
ni remeist tors ne haus mnrs en estant; 
ke contre terre ne fuisent tuit gisant 

8100 n* en eschapait nuns de meire yivant 
fors Eneas ke dens par amait tant, 
ki s' an tomait o son peire fniant 
si en antrait an mer en un chalant: 
Iai se gnari k loi d' ome sachant 

8105 cil Eneas ot le boin iazerant 

puis le perdi hi bois soz Morodant 
en la bataile k' il fist k Raboant 
illuec V osist nn chevalier poisant: 
sodoiers fn de France la raillant 

8110 et il conquist eel hanberc iaserant. 
droit k Viane an vint k tot errant, 
cil Joachis 1* en donait avoir grant 
en son tresor ot est^ longemant 
or V ait done Olivier le raillant, 

8115 an gentil conte, le hardi conbatant, 
le fil Rainier de Gdnes. 

Oliviers caint nne tranchant espee. 
molt par fni bone, mais molt fut dur tampree. 
desoz Viane li fut tost troncenee. 

8180 la pueele Ande en fuit fonnent iree 
et por son freire fonnent espoantee, 
com voz oreiz par tans, s' il tos agree, 
se la chansons est ditte et devisee, 
k son col pant nne targe roee, 

8185 d* or et d' ariant richemant pointnree. 
d' nn poisson fn, ki est de mer salee : 
ansi est dure com anclnme tempree. 
cil Joachis k la barbe meslee 
1* ot k Valsoire d' nn paien achatee, 



XXXIV 



SI 90 ke por la targe en ot bone aodee, 
de boins deniers nne grant hanepee. 
li das Gerars ^ la chiere manbree 
£st amener 5an plus de demoree 
nn boin destrier, qui ot sele doree. 

ffi3S et cil i monte, ^ cni formant agree, 
bele Aude en ait mainte larme ploree. 
li dos Gerars 1' ait molt reconfortee. 
"niez" dist li das ^ la chiere manbree, 
"cil damedens ke fist ctel et roasee, 

tuo te doinst yictoire en iceste iomee, 
et de mort te desfande." 

"Nies Olirier* ce dist Gerars li ber, 
*'cil damedens ke se laisa pener 
en sainte crois por son poeple sarer, 

11 4> puise ton cors hne cest ior commander, 
tn n* i Tais pais por aroir conqnester, 
mats por ton oncle de mavais los ieter. 
biaa sire niez, cest riche cor porteis, 
\ Tostre col sons 1' escn le pandeic 

tlfto kant Tos rendrois desoz Viane ^s preis» 
droit enyers V ost hautemant le soneic, 
ai ke bien 1* oie Karton et ses bameia. 
•i dirait 1' on, por moi estex armeiz " 
"sire" fait il, "si com tos commandeia.* 

2tii cil prent le cor, ke ne donte home nej^ 
fors dameden le roi de maiestej 
et Dant Rollan, ki tant fait k dootef, 
k' il trebnchait desoz Viane es preis, 
kant ses che^als fut parmi tronseneis. 

2160 molt le fist bien li frans qnens honoreia: 
de la soie arme ait Jesa Crist piteiz. 
kant li qnens fait sor le destrier monteiSi 
2i son col pant nn fort escn bandeL 
en son poig tint nn fort espi^ qnarrej, 

SI 69 k T clos d' or le confenon fermejr. 
Renier de Gines fait molt espoantej. 
tendrement ploure li iantis qnens manbreisi 
et de Bianlande Hamans li redonteizt 
et Ajmeris li Tassalx adnreis. 

ti7o la pncele Ande 1* ait Ik dien commtodd 
et OliTier n* i est pins deraoreis, 
paimi la porta s' est tost achameneis. 
en nne neif en est ontre passeiz. 
kant il fait ontre, il che^al est mootcia. 

ti7S pnis prist le cor, si V ait iij fois sontf 
par tel air et par si grant fierttf 
qne tnit 1* oirent as logea et as treis. 
de tela ii) mille fnt le ior esgaardeis 
ke tnit disoient "Olirier est faeis. 



£160 yex de ses armes com gitent grant clarte. 

s' or rent Rollan, bataile anrait asseiz. 

onkes plnis fiere n' en ot en son a^.** 

nn mes s' an tome, ^ Rollan est aleia, 

qni li ait dit " Olivier est antreiz 
SI as toz sonz en I'lle sor son destrier montets. 

de sa fiance rent bien cstre aqniteia, 

k' il TOS plevi devant Karlon el treif.** 

Rollan 1* entantf grant ioie en ait men^ 

"e deoa" fait il, "tu soies aoreia. 
ti90 c* est li Toloirs ki tant ai desir^.** 

Mi garnemans ait molt tost demands. 

cil ke les gardent, li ont tost aporttf, 

et li qneos est maintenant adonbeiz. 

il Test 1* anberc, lasce 1' elme gemm^ 
ti9S et saint V espee ^ poig d* or noel^: 

c' est Durendart, don tos oit aTeiz. 

et 1' emperere V en ait araison^. 

"bialz nies* fait il, "envers moi antandetz. 

por deu tos pri ki en crotx fa peneiz, 
S800 ceste bataile, s' il tos plaist, respiteiz, 

et Olivier s' en irait li maobreiz 

dedans Viane antre son parant^. 

ie ne Todroie por deu de maiesttf 

que il i fust ossis nen afoleiz, 
stos ne TOS moiemes par pechi^ anconbreix.** 

"sire** fait il, "por niant an parleiz. 

ie nel feroie por can ke tos aTeiz. 

iel fiancai, si ke bien le saTeiz. 

ie ne vodroie mie estre periureiz. 
mo ne pnet remaindre por home qne soit neiz, 

ke ie n' i aile sor mon destrier armeiz. 

se del covant li astoie fanseiz, 

ie n* anroie grant honte." 

"Bialz nies Rollan" dist Karles ^ £er tis, 
tsis puis ke ie Toi k* ansi 1* aTeiz anpris, 

ie TOZ comant aa roi de paradiz, 

que gnart to cors, ke ne soiez malmis, 

nen Olivier afoleiz ne honis " 

"bian tres doas oncles" dist Rollan li kardis, 
ttto por den tos pri, ki an la crois fut mis, 

k' i apres moi ne Tigiie horn ke sott tu. 

ie nel Todroie por tot 1* or de Paris, 

k' euTers le conte ense rien mespris." 

"non ferait il, biaa nies: iel tos pleTis." 
8S25 Rollan monta sor nn destrier de pris. 

an col li pandent nn fort escu Totis. 

en son poig prist nn roit espi^ £brbi, 

^ T clos d' or le confenon assis. 

parmi les treiz t' en yait loz Miemii. 



sf3o ^ Rone Tient| n' i tit plos terme qniU. 
OQtre pasM sor «on destrier de pris. 
tot droit en 1' ile en yait li qaena iantia. 
lai ou estoit Olirier li hardia 
fiat nn ealaia li frans das poeatia. 

SS35 Toit V Oliyier, rers lui vient ademia. 
aon fort escn tornait devant son Tia : 
car molt sot aon conraige. 

Quant OIiTier rit Rollan le guerrier, 
centre lui rient en guise d' ome fier. 

fS4o li dua Rollan ae prist ^ arancier. 
il li eacrie "ki ies tu, cheyalier? 
iea tu frana horn Aleinana ou Bawier, 
ou iez Normans Flamans ou baruier?** 
e deux aie" dist 11 quens Olivier, 

taki aire Rollans, don ne me conoiaiez? 
iai suix ie fiU ^ proa conte Renier, 
celqi de Genes ki tant fait a proisier. 
ai est mes oncles Dans Gerars le guerrier, 
et mes cosins, iai nel tos quier noier, 

ttao A/merias o le conraige fier, 

cui TOS tolistes 1' autre ior son destrier, 
ai auix renoa por mon coain rangier: 
car bien me manbre ancorea de 1' atrier, 
, kant ma aeronr bele Aude i cora ligier 

SI9S en Tolieiz porter aor le destrier, 
le roerci deu, le peire droiturier, 
ie la reacoua an branc forbi d' acier. 
Toatre eaperon voa i orent meatier, 
kant en 1* oat Karle en foistea arier. 

tt60 nel di por ceo kel voile reprochier. 
ancoia yoa pri, nobile cheTalier, 
ke a Tostre oncle nos faitea apaier. 
Andain aurois ma seror k moillier." 
et dist Rollan "or oi musart plaidier. 

<t6S kant t* an moinra a pi6 Iez mon destrier, 
en douce France ester^ prisonier, 
Audain aurai, cui k' en doie anuier.** 
"non aur^ certes* si respont Olirier, 
por tante comme ie Tiye.** 

C270 Oliriers fait plains de grant baronie. 
oil Toit Rollan, formant le contralie. 
se li ait dit per molt grant felonie 
*sire Rollans, par den le fil Marie, 
ie TOS di bien ke c' est molt grant folie 

S27» quant ros cuidiez par to grant estoutie 
Gerard mon oncle tomer \ curertie. 
iai ne donrait cenritute eta aa Tie : 
nel aonfreroie por tote Nonnandie.* 
et diat RoUana "or oi plait de folie. 



tt8o kan ke ta dia, ne pria paia nne alie. 
ae dena me aare Dorendart la forbie, 
le chief perdraia ainz ore de conpUe." 
diat Oliriera ''iceo ne qnier ie nie* 
li dua Gerara ^ la chiere bardie 

tsfis i auerait damaige." 

En V ile farent ambedui li guerrier: 
onkea ne furent dni ai boin cbcTalier. 
li niez le roi ait dit an fil Rainier, 
raasanz" dist il, *laisiez TOstre plaidier. 

1290 ai auix Tenus Viane chalongier, 

la fort citeit don bant sunt li terrier, 
por Karlemaine, mon seignor droiturier. 
a' or eatez prouz, or Toa arait meatier." 
lora li respont li gentu Olivier. 

£296 dist tel parole ke molt fist a proisier: 
tuit cbeTalier 1' en doient tenir chier. 

be Rollan sire, nobile cbeTalier, 
por deu tos pri, ke se laisa dressier 
en sainte crois por son pueple easaucier^ 

2300 ke ceste guerre feissiez apaier. 

Audain aurois, s* il tos plaist, k moilier. 

Viane arois trestote ^ insticier: 

an due Gerard le ferai otroier. 

en grant bataile et an estor plainier 

230S serai toz iors TOstre confenoiers.* 
I et dist Rollan *n' ai soig de penaicbier. 
kant ie t* aurai ocis an bran d' acier, 
Viane arai et Audain ^ moilier, 
maugre tot son parage.* 

2310 Dist Oliriers an coraige hardi 
aire Rollans, por amor den merci, 
ceu ke Toa dittea ne poroit estre icL 
maia feissiez que par amor tos pri. 
por amor deu ki onkes ne manti, 

231 s faites la pais: si soiens bon ami. 
ie ne Todroie por V onor de Paris 
ke TOS ause afoU ne malmis : 
car an la fin, ce sai ie bien de B^ 
ai en aeroient tuit men amin honL 

2320 iamais li rois ne mes oncles ausi 

ior ne seroient bieuToillant nen ami. 
mais faites ores ke tos requier et pri. 
iue et mes oncles au conraige bardi 
serous Tostre home et iurtf et plcTL** 

2325 "Toir" dist Rollan, "ne m' estordreiz ici: 
ainz TOS aurai mort on pris ou boni, 
et randn Karle le roi ke m* ait nori. 
ai t* an moinrai an aa prixon o mi. 
tant i aeraia, par rerttf le te di, 

6* 



XXXTI 



2930 ke P an t* anralt hors don pais bani 
lor$ anrai Ande et Viane autresci. 
Gerars tea ondes,' ke le roi ait traki, 
si s' en foirait comme porre mendi.** 
"certes c' est fanble" Olivier respondL 

2335 "or sniz ie folz, si hnemais tos an pri. 
biau sire dens, por coi pri ie merci? 
por fol me teig recreant et mati. 
dez, aidi^s moi, k* en tos me troi et fi. 
sire Rolians, pnis qae il est ansi, 

8340 ki enyers tos ne puix trover merci, 
ne dites mies ke tos aie trai. 
gardeiz toz bien, desormais tos defi. 
deTant Ie cop tos en ai bien gamL** 
respont RoUan "ie tos ai bien oi." 

2341 ke done Teist com il sunt aati! 

cbascnn d' anz brocbe le destrier ArabL 
si s' antresloignent nn arpan et demi. 
an repairier ont les espiez brandi, 
et anbracerent les fors escns TOtis. 

23fto puis esperonent parmi le pr^ Aori, 
li nns ancontre 1* antre. 

Qui done Teist 1* un Ters V antre adrescier, 
et les espiez brandir et pamoier, 
et les destriers as esperons coitier ! 

2359 as ij meillors les poist on proisier 

de tot le mon por lor droit desranier. 
granz colx se donent is escns de quartier. 
desoz les boucles les font fraindre et brister. 
les groces lances font troer et brisier : 

2360 fors haubers out, nes porent anpeirier. 
si s' antrebnrtent li Taillant cheTalier 
ke desoz auz arcboient li destrier, 

et tot par force les font angenoilier. 

outre s' en passent li dui Tassal ligier, 
2365 et puis retoment comme fancon mnier, 

li nns ancontre 1' autre. 

Li dus Rollan fnt hi destrier Gascon. 

trait Durandart ke li pant ^ giron, 

£ert Olirier desns son elme an son 
2370, ke flors et pieres en abait de randon. 

11 colz dessant contreTal ^ bandon, 

derrier V arson consul V Aragon, 

tranche le fantre don Termoil siglaton, 

et parmi coupe le boin destrier Gascon 
2375 tot contreTal reiz k reiz don roignon. 

tote la boucle don dor^ esperon 

li ait cop<$ reiz ^ reiz dou talon. 

en ij moitiez li mist son Aragon. 

de5ci qu' en terre cort I* espee a bandon. 



2380 done reissiez tout ^ pi^ le bairon. 
RoUans escrie "Monioie la Karlon ! 
hue iert Viane mise a destruction, 
ke Gerars tient k guise de felon, 
il en aurait molt aspre gueredon, 

2385 de pandre, as forches comme forsier lairon.* 
dist OliTiers ''or oi plait de bricon. 
tot est en den que soufri passion: 
car dens me puet par sa beneison 
faire Ters toz secors et guarison. 

2390 de la bataile suix Ters tos k bandon 
por bien desfandre Viane et le donion. 
iai n' en anrois Taillant un esperon 
ke ne toz const c liTres de mangon. 
lors trait V espee, iriez comme lieon, 

2395 et passe aTant k guise do bairon. 
li dus Gerars fut en grant souspecon 
sus on palais de son maistre donion. 
ke li donaist trestot lor salemon 
d' une luee ne deist o ne non. 

2400 kant il parlait, se dist fiere raison. 
den reclamait par son saintime non. 
"gloriouz peires ke soufris passion, 
et suscitais de mort S. Lazaron, 
la Madelaine feistes Trai pardon, 

2405 Jonas guafis ^1 Tantre del poison. 

si com c' est Toirs et nos bien le creon, 
guariseiz hue de mort mon chanpion, 
ke ne V ocie RoUans li nies Karlon. 
trop seroit grans domaiges.** 

2410 Aude s' estnet a une fenestrele, 

plonre et sospire, sa main k sa maisele. 
kant Tit son freire desus 1* erbe noTele, 
ke fnit \ pi^ dou destrier de Castele, 
dou boin destrier don Teudie est la sele, 

2415 tel duel en ot la cortoise pucele, . 
Il poc li cuers ne li part souz V axele. 
tost descendi doTers une cbapele. 
doTant 1' autel se rant la damoisele. 
"gloriouz deuz* ce dist la donzelete, 

2420 "ke dessandis an la Tirge pucele 

ke mains pechieres k grant besoig apelle, 
doneiz m* oir dou comte tel noTele 
ki k Gerard et k Karlon soit bele, 
r empereor de France." 

2425 Aude se pasme sus le marbre entaiUie. 
tant ait plor^ ke tot en ait moilli^ 
son fres bliaut et 1* ermine entaili^. 
.daniedeu prie doucemant san fainti^ 
ke por son pueple en teire descendie. 



XXXYII 



2430 "glorious dem, preigne Yos an piti<S 
des ij barooA, ou tote est m' amistitfy 
ke il ne soient honi ne Te'rgoigni^.'* • 
d' Audain lairons, ki le cner^ot in6: 
si rediroDS de Rollan le proisi^ 

243} et d' OliTier an coraige esforcitf, 
ke se conbait ^ Rollaa tot ^ pi<S. 
il tint r espee a poig d' or entaili<^y 
e fier Rollan sor 1' elme qn' est vergi^ 
ke flors e pi^res en ait ins trebochid. 

2440 tot contreval li Loins brans descendie. 
le boin destrier par deyant consnie, 
par les espaules si 1' ait parmi tranchitf. 
desci el prei est li boins branx glaici^. 
tot ait ^ terre en nn molt trebncbi^. 

244S Toit 1* Olivier, si s' est esleisiob 
ke li donaist de France la moiti^ 
et Orlenois et Reins 1* ercerescbi^, 
mien essiant n' enst le caer si li^ 
comme dou comte qn' il ait ins trebuchie 

2**0 en 1* ile soz Viane. 

Se lai fuisiez soz Viane la grant, 
ou se conbait Olivier k Rollan. 
ainz dni bairon ne fnrent si vaillant, 
ne si hardi, si &er ne conbatant. 

24 »s 2i Ion espees si vont bien iastisant 

granz colz se donent sor les escns devant. 
des elmes vont les pieres crevantant. 
Ihfenz en vole, ke la place en resplant. 
ainz tel bataile ne vit nuns bom vivant 

2460 com ceste fait don ie vos di et chant 
et ke vit cea, iai ne vairait maix tant 
de ij barons qa' il voient en presant. 
li dus Gerars est as mars en estant; 
et Dans Hamans de Riaalande la grant, 

2465 et Ajrmeris li prouz et li vaillant. 

Renier de Genes vait grant duel demenant 
por Olivier son &1 k' il amoit tant. 
Sainte Marie* dit Renier en plorant, 
"gaariseiz hue Olivier le vaillant, . 

2470 ke il ne soit vancns ne recreanz.* 
et Karlemaine reprie escordemant. 
"Sainte Marie, guariseiz moi Rollant. 
r en ferai roi de France* 
En la grant ile soz Viane on sablon, 

247S lai se conbatent ambedai li' bairon, 
et escremisent comme dui chanpion. 
ne r nns de V aatre n' ait merci ne pardon : 
car plus sunt fier ke liepre ne lieon, 
ke r unj por 1* autre le lone d' on esperon 



24S0 ne fuiroit pas por le tresor Sanson, 
des brans toz nus se fierent k bandon : 
lor escus tranchent et lor elmes an son. 
li cerde d' or i ont poc de foison : 
ansi les tranchent com panz de ciglaton.* 

246B des aciers ist 11 feus k grant foison, 
les estanceles en voient environ, 
si sont andui et amer et felon 
ke li nns V autre ne redoute un bouton.. 
ains se requierent par tel airison 

2490. et si fonnent, n' est si mervoile non. 
tnit sont fanduit li esc^t Si lieon 
et desrompn li hauberc fremilon, 
si ke desonz peirent li aqueton. 
se dens ne fust et son saintime non, 

2495 iai de' la mort n* eusent guarison. 
dedans Viane sus on maistre donion 
dame Guibors en fait grant marison, 
o lui bele Aude a la cleire facon. 
lors crins derompent et detordent lors poinz. 

2500 *hai Viane 1 mal feus et mal charbonz 
TOZ eust arse enter et anviron, 
n* i remainsbt ne saule ne donion, 
kant se conbatent por vos tel dni bairon. 
se uns en meurt, de rerti le savon, 

2505 gastee en serait France et trestot le reon, 
et cist pais mis k destruction.* 
Aude la bele n^ i mist arestison. 
clL de Biaulande ke fut de grant renon, 
la damoisele V en ait mis k raison. 

S5I0 "biau sires ondes,' dittos, kel la feron? 
preneiz consoil, ke blame n* en aion, 
que acord^ fuissent cil dui baron.* 
**ie n en puix mais* dist Hamaus li firans Hon. 
"ce fait Gerars, il et le roi Karlon, 

2518 par lor orgoil et par lor mesprison. 
ainz nostre ancestre, de vert^ le savon, 
li boins dus Bueves o le flori grenon, 
n' en randit onques valisant un bouton 
ne treusaige 1* empereor Karlon 

2620 por r onor de Viane." 

En 1' ile furent li dui vasal ann^ 
tot pi^ Il pi^ san destrier abrivd, 
c' au branc d' acier les orent decop^. 
Rollan parlaxt an coraige adur^. 

2525 ** Olivier sire, par la foi ke doi d^ 
ne vi mais home de la vostre bont^ 
des icele ore ke fui de meire n^: 
c' andoi ensamble sommes si aiost^ 
ceste bataille ferons en champ mell^ 



xxxym 



tftso tant ke 1' nns aoit on ranen on mat^. 
iai ni aron« aide d' ome n^. 
fol ke doi den, le roi de maiesttf, 
ij dames yoi en eel palais lidt^, 
qne por nos ont fonnant brait et cri^ 

C53ft et Oliyier ont fonnant regrat^. 

si m' aist dens, il m' an prant gran pititf.** 
dist Olirier "tos dittes yerittf. 
cen est Gnibors ma dame It cots sen6 
et ma sner Ande \ gent cors honortf, 

SS40 ki por moi ont si grant duel den}en^. 
ce dens ce done, ki le monde ait foim^ 
c' aiers m' en aile en yie et an sant^. 
tant li cnit dire ains demain la yespr^ 
si a yos n' est I seignor espons^, 

2S49 n* aurait marit en trestot son a^ 
ancois deyanrait none." 

Li dui baron sont andni an la pree : 
Iai se conbatent per molt grant airee. 
li dus RoUan li la chiere menbree 

i 

siso eel ior ferit li qnens maint eop d' espee 
de Durendart ke bien fn esproyee 
en Roneeyals an la male iomee, 
kant de Rollan i fnit la desenree. 
et Oliyier tint la soie entoisee, 

29S5 et £ert Rollan sor la targe roee. 

inse' an mei len de la boucle est colee. 
kant il la saicbe, si la troya serree : 
de leix le henz brise la bone espee. 
deyant Viane en V iane 1* ait getee. 

S560 li Dan Gerard en yint la renommee, 
ke Oliyier k la chiere mambree 
ait iai s' espee brixiee et troncenee. 
Ande V entant, s' est ehane pamee. 
kant se redresce, si s' est molt dementee. 

2S6S Sainte Marie ait forment reclamee. 
* Oliyier freire, eora pesant destinee ! 
si ie yos pert, bien m' ait den obliee. 
iai de Rollan n' iere mais esponsee, 
le millor home ke ainz eainsist d' espee. 

£670 aneoix serai lais^ none yelee. 

Sainte Marie dame" dist Ande la senee, 
"ie yoi eonbatre mon freire en eele pree 
et mon amin ke m' ayoit an amee. 
li kelz ke mnere, ie serai forsenee. 

S57S departeiz Iai, roine eoronee." 

Gerars P antant, s' ait la color muee. 
isnelemant V en ait sns releyec. 
an monstier 1' ait et eondnite et menee. 
k molt grant poine P ayoit reconfortee. 



<SM cele noYele fnit k Karlon contee. 

mil cheyalier en font duel par la pree. 
li rois moieme en plonre \ recelee 
desoz ses piax de marte. 

Qnant Oliyier ait son branc troncen^, 
tbBi ki en ij pieces gisoit enmi le prej, 
et d' autre part yoit son cheyal cop^ 
et son escn fandu et estro^ 
sayoir poeiz, molt ot le coer ir^ : 
car ne yit arme ou il ait recoyr^ 
£990 si reguardait tot entor lui ou pr^. 
de toutes pars se yit si anserrd, 
en nule guise ne puet estre eschap^ 
lors ait tel duel, k poe qn' il n* est denrtf. 
^rant hardemant ait en son cuer pans6: 
£196 miez yeut morir k onor en eel prtf 
k' ai couardie li soit iai atomtf 
ke don foir ait iai sanblant mostr^. 
tout maintenant enst Rollan conbr^ 
k sea ij poinz, yoiant tot le bam^. 
£600 mais Rollan yoit ceu k* il ot en pans^ 
se li ait dit a loi d' ome menbr^ 
"sire' Oliyier, molt ayeiz grant fiertd. 
brisi^ ayciz yostre branc acer<$, 
et i' en ai un ki est de grant bonttf, 
2606 ke ne puet estre nochi^s nen agreydi 
niez snix an roi de France le raign^. 
ai or t' ayoie yancn nen afol^, 
k toz iors mais me seroit reproytf 
k' ossis auroie un home desarmtf. 
£610 kier une espee tot a ta yolantd, 
et un boucel de yin ou de clartf : 
car i' ai grant soi(^ iai ne te soit cel^." 
Oliyier 1' ot, si V en ait merci^. 
' "sire Rollan, ie yos en sai boin grd, 
£616 puis ke m' ayeiz ansi aseurd. 

se il yos plaist par la yostre bont^, 
reposeiz yos un petit en eel pr^, 
tant que ie aie an maronier parle, 
ke m' ait ici an ceste ille amen<S." 
£620 et dist Rollan "a yostre yoiant^." 
et Oliyier au couralge adurtf 
yient 2i la riye, n' i ait pins demor^ 
le maronier apele. 

Cuens Oliyier s' en tomait maintenant 
£626 le maronier apelle bnelemant, 

et dist li quens "amins, k moi antant* 
yai k Viane tost et isnelemant, 
et di Gerard mon oncle le yaillant, 
m* espee est firaite ioste le hens deyant: 



f 630 enroit m' an vne tost et unelemant 
ie li ferai tot son desrainemant 
el non de dea le petre omnijSotant 
et S. Morise II cui ie m' en atant 
•i m* enroit plein bocel de vin on de pimant; 

263S car grant soif ait li niex Karlon Rollant** 
*»ire" fait il, "tot a rostre cooimant" 
en sa neif antre, si s' an tornait ^ tant 
d* autre, part 1' ague en est renns naiant, 
droit ^ Viane en est renus conrant: 

Uko car Olivier le haste duremant, 

et le besoig ke il seit qn' il ot grant 
sns on palaij en monte maintenant 
ou Toit Gerard, se li ait dit errant 
"sire" fait il, "por deu le roi amant^ 

SMS par moi tos mande Olivier le vaillant 
c' ^ cest besoig li soiez seconrant 
s' espee est fraite ioste le poig d' ariant. 
qnerreiz V an nne tost et isnelemant, 
et plain boncel d6 vin on de pimant, 

S6S0 ke soif ait grant li nies Karlon RoUan* 
et dist Gerars **ce soit ^ den comant 
molt est prons li nies Karle* 

Li das Gerars n' i vot pins delaier. 
il en apelle Ic cortois maronier. 

us» "amins** fait il, "dens te gnart d* encombrier. 
secor moi tost le cortois Olivier. 
se m' abt dens, tn n' aurais boin loier. 
vai pran les cleis, si en antre on celier: 
a ton talan pran del vin nn sestier, 

tSM et la neif d* or demande an bontelier. 
ie te ferai ij espees bailier: 
li nne en serait moie et li antre Renter, 
celoi de Genes, ke peire est Olivier.** 
"sire* fait il, "bien fait a otroier." 

SMS et Joachins estoit suS le planchier, 
li boins inis, ki molt fait a proisier, 
ke doneit ot les armes Olivier, 
il antandi de la gent le noisier 
et la novele ke dist le maronier. 

s«7o a son ostel s* an tome. 

Qoant li inis entanoi la criee 
et la novele ke cil ont aportee, « 

ke Olivier ot brisiee s' espee, 
a son ostel s' en vait san demoree. 
st7s nne en aporte ke molt fut onoree. 
plas de c anz 1' ot li iuis gardee. 
Closamont fnt, k' iert de grant renommee, 
li emperere de Rome la loee. 
il la perdit ^1 brnel sox la ramee 



S660 en la bataile ke molt fnt redontee, 
lai ou V ocist Mancon de Valfondee. 
il cbait ins, kant la teste. ot cop'ee. 

fors de son fuere colait la bone espee. 

r erbe fnt dme, ke desns fnt versee. 
268S apres Ions tans 1' orent facheor troree : 

nne des faux lor ot parmi copee. 

kant il la virent, si 1' ont sns releree. 

si V ont a 1' apostole de Rome presantee 

il la vit bele et de lautres doree 
2690 et le poig d' or dont el fu enhoudee. 

en r escritnre ke il ait esgardee 

trovait escrit, c* est verite pronree, 

ke Hantecleire avoit ^ non V espee, 

et dedans Rome fat faite et conpassee. 
S695 Mnnificans V avoit fait adnree : 

ce fat nn maistres de molt grant renommee. 

li apostoiles fist bien forbir V espee : 

enx on tresor S. Piere V ait gardee. 

Pepins r an traist de^France la loee, 
S700 kant corone ot premieramant portee. 

an dnc Rnevon la donait en sodee, 

et li das V ot a eel iai donee : 

car il en ot d* avoir nne mule tronsee. 

des lors ke si T ot li inis gardee. 
S70S ainz pnes n^ olt nuns parler de V espee 

iusc* ai cele oure ke il V ait presantee ' 

» Olivier, ou bien fat aloee, 

le fil Renier de Genes. 

Li boins iuis ke molt fist It proisier, 
1710 ait aporte le branc forbi d* acier. 

si le baUait k Gerard le gnerrier, 

et cil le livre a nn franc escnier. 

nne autre espee li fist ancor bailier 

et plain bocel de vin avoc la neif d' ormier. 
S71S et il montait tantost sor nn destrier. 

iusc' a la neif ne finait de brocbier. 

outre le passe li cortois maronier. 

encontre vint li prouz conte Olivier, 

et cil li rant les espees d* acier. 
trso tote la muedre fist It quens essaier: 

c' est Hantecleire qui molt fait ^ proisier. 

r antre commande garder ^ F escnier. - 

del vin versait tot plain la neif d* ormier. 

derant RoUan se yait engenoilier, 
£726 et cil la prant, ki en ot grant mestier. 

longemant bnit por sa soif restaincbier, 

tant com il vot, le nobile gnerrier. 

et r escnier li vit le col baisier. 

par felonie TOt son seignor aidier. 



XL 



ff730 don fuere trut le branc forbi d' acier : 
car 11 Toloit ferir le cheralier 
parmi le col mm point de delaier, 
kant 1' apercnt 11 franj qnens OliTier. 
quant rit V espee Inlre et reflamboier, 

873S bnelemant •' en vint rers V escnier, 
haace le poig, grant cop 11 rait paier. 
encontre terre le fist ins trebacbier, 
et en apres le prist a laidangier. 
" £lz ^ putain, <:om yos aroie cbier. 

2740 ^ Panteconste fensiez cbeyaliers. 
or en areiz perdae m' amistl^. 
le matmet tos meteiz^i frapier. 
ae Toz i tmia demain aprea maingier, 
ie TOS ferai on pandre on graelier, 

274S on trainer ^ coe de somier, 

la bart on col comme lairon forsier. 
mar i roisistes le franc bairon tocbier 
par si grant fclonie* 

Qnant ot bent li niez V empereor, 

fsiio conte Olirier apelle par vigor. 
" leissiez ester le plait don licbeor. 
a' 11 m' anst mort, France fast en error 
et le pais d' anriron et d* antor, 
et 11 baniaiges Karlon V empereor 

8755 enst perdait bne et ioie et bandor. 
mais or laisons ester le traitor: 
Toist ^ dlables, car U est bien des lor. 
preneiz tos armes, si alons a 1' estor. 
trop arons fait si longemant seior. 

8760 ancnt anrait li dns Gerars paonr, 
ke tient Viane ^ loi de bozeonr." 
dbt OUyier "or oi plait de folonr. 
tot est en den, le yerai criator, 
ki le pnet bien garder par sa donsor. 

8765 en lul me & et croi bien bne cest lOr, 
et an mes armes et on branc de color, 
ke me donrait et prouesce et ylgour 
por desfandre mon oncle.** 
Cant Oliyier ait la parole oie 

2770 don dnc Rollan qui ansi le mastrie, 
•e 11 1' osaist falre san yelonle, 
n* en feist pins por tot 1' or de Payie. 
il prant sa targe, s' ait la gnicbe saisie, 
tint Hantecleire trancbant et esforbie. 

8775 et Rollan tient Dnrendart ke bmnle. 
2^ Oliyier ait fait nne anyaie. 
grant cop 11 done sor V elme de Payie: 
kan k' en atalnt, tot decope et esmie. 
inscan on cercle est 1' espee glacie. 



8760 se dens ne fuist, li £Le Samte Marie, 

tot V enst porfandn tresc' ai V oie. 

mais 11 brans tome yers senestre partle : 

ai descendl sns la targe bnmle. 

de cblef an cbief V alt copee et trancble, 
8755 et le giron de la broigne sarcle. 

desl k' en terre est V espee glacie. 

yoit V Olivier : toz 11 sanz 11 fremie. 

"dens" dlst 11 qnens, ** dame Salnte Marie, 

guariselz bne et mon cors et ma vie. 
2790 bien vol as colz, n' en est pals gaberie. 

se ne 11 rant, ne me prise nne alle." 

tant Hantecleire, ou duremant se fie. 

fier en Rollan sns V elme de Payie. 

tout 11 tranchait vers senestre partle. 
8795 iusc* an la colffe est 1' espee glacie. 

mais damedeus 11 ait fait gnarantie 

k' 11 nel fandi desci que an 1* oie. 

par tel vertuit est 1' espee glacie : 

dou fort escut est la boucle trancble. 
2800 desci k' en terre est V espee glacie. 

"voir" dist Rollan, "tu ne m' cspalrgnes mie." 

^ Icel cop refont nne anvale 

11 uns a 1' antre per molt fiere aatie. 

si ait cbascuns la fort targe saisie. 
8505 as brans d' acier refont nne escremie, 

onkes bataile ne fut si fors oie. 

car 11 bairon sont de tel selgnorie 

ke P uns por 1' autre pora perdre la vie^ 

ne vodroit pas avoir place goerple. 
8810 tant sont de fier conraige. 

Molt per son fier ambedni 11 bairon, 

et plus bardi ke llepre nl lieon. 

contre lor cop n' ait nnle arme foison. 

tant ont cbapl^, n' est si menrelle non. 
8815 la pucele Aude en fult eu grant fricon 

dedans Viane sns on maistre donlon. 

de verai cuer commence une orison. 

"glorious deuz, par ton sain time non, 

ki estonrais terre et.mer et poison 
8820 et le S. del par vostre election. 

Adan feis de terre et de Hmon, 

et sa moilier. Eve 1* apelet on. 

tot paradls lor meis ^ bandon, 

fors d' nn pomier don lor feis veison. 
2825^ puis an maingerent, ne lor fist se mal non: 

ancor en ont 11 olr grant reprocbon. 

dedans la virge prels annntlon. 

si en naskis en guise d* anfanton, 

en Reliant, ke de fi le seit on. 



XLI 



2SW puis fnis offers an taople Salemon: 

entre ses brais ros prist S. Sjineon. 

ilj roi s' esnmrent de lor grant region: 

puis Yos reqnistrent et merci et pardon. 

les iDocens de par tot son roion 
2SU fist descoler Herodes le felon, 

ke Tos cmdait matre a destruction. 

xzx anz alais par terre, ke de fi le selt ou. 

o TOS apostres precliiez yostre non. 

la Madelaine feis rerai pardon, 
ss-io kant a toz piez Tint plorer chief Simon .... 

en croxx tos mistrent li mal iui felon. 

mort i sonfristes por no saTation, 

et a tier ior preis surrexion. 

anfer brisaistes, n' i ot desfantion. 
26-t» les TOS am ins getastes de prison : 

tnit sont an gloire en Tostre manfcion. 

on ciel montaistes k ior d' ansantion. 

si Toiremant com nos iceu creon 

et com c' est Toirs ke nos ci deTison, 
!^63o si gnarisiez Olirier le bairon, 

ke ne 1' ocie Rollan, li nies Karlon. 

bian sire dens, par to saintime non, 

meteiz entr* anz pais et acordison. 

se r nns en muert par ancune ockeson, 
2S55 ie n' en remaindrai TiTe." 

Molt se demaine belle Aude o le cler yis, 

li das Renier et Gerars 11 marchis, 

et tuit li autre ou palais signoris, 

por Olivier le boin Tasal de pris, 
2S60 que Ters Rollan s' est en bataUe mis. 

grant paour out trestoz li plus hardis. 

li quens Rollan fut molt prous et gentis, 

et Oliyier fut si amanevis. 

Rollan getait un cop enm/ le tis, 
s:s65 tranche le cercle don Tert elme bmni, 

et dou nasel ait grant piece ius mis. 

li colz dessant sor le hauberc tresliz, 

tranche des mailes plus de xl et \j. 

desci an terre descant li branz forbis. 
2570 "Sainte Marie** dist Gerars li marchis, 

"par grant pechie duit ore estre mabnis 

et tomeiz a damaige. 

El due Rollan n* en ot que courecier, 

kant de son hiaume vit le nasel trancher 
25TS et son hauberc desrompre et demailier: 

plus de c mailes en. giseot an V erbier. 

tient Durendart don bien se sot aidier. 

pas ayant antrc s* en Tait Ters Olivier. 

grant cop li done sor son elme yergler, . 



2680 que flora et pierres en £dt ins trebuchier. 

granz fu 11 cons don baron cheTalier. 

encontre Tal cola li brans d' acier. 

le &1 Renier coTint angenoilier. 

hontonz en fuit, ce puix bien afichier. 
2SBi en piez resaut II guise d' ome fier, 

81 se desfant comme boin cheraliers. 

den reclamait, le Terai insticier, 

ke le desfande d6 mort et d' anconbrier, 

c* ancor reToie son boin lignaige fier, 
2fl90 le due Gerard ke taut fait a proisier, 

et sa seror et son peire Renier. 

"sire Rollan" dist li quens Olirier, 

*est ceu Joiouse la Kallon ii tis fier, 

don TOS MTeiz si riches colz paier?* 
C695 "nenU, bian sire" dit Rollan le guerrier: 

*c' est Durendart m' espee a poig ^ ormier, 

don ie TOS cult ancui si insticier 

ke Dant Gerard en fend courecier, 

car il TOS fist an bataile enToier." 
2900 "mar le pansaistes, certes^jdist Olirier. 

"hue est li iors ke le conparreiz cher, 

se deus garist mes armes." 

Quant OliTier ait son hauberc yen, 

ke RoUan ot desmaili^ et rouipu 
290) k Durendart, son branc d' acier moln, 

le cuer en ot molt formant irascu. 

tient Hantecleire: onkes muedre ne fu. 

m 

et fiert Rollan sor 1* elme c* ot yestu, 

ke flors et pieres en ait ins abatu. 
2910 li colz dessant, V auberc ait consen : 

nn pan an tranche, n* i ait aresteu. 

deyant Ini chiet anmi le pr^ herbu. 

"deus" dist Rollan, "com cist m' a conseu! 

molt tranche bien li bran d' acier molu, 
2915 et cist yasaus est molt de grant yertu. 

ne m' aime mie, bien 1' ai apercen." 

Oliyier 1' ot, se li ait respondu. 

"sire Rollan, bien yos at entandn. 

si m' aist deus, ke toz tans iert et fu, 
2920 grant tort ayeiz del tot en tot en. 

c' est sor mon pois ke me suix combatu. 

mais s' il plaisoit a glorious Jesn 

qu' eusse nn pou yostre orgoil abatu, 

molt ioiani en seroie." ' 
2923 En 1' ile fnrent li dui bairon yaillant : 

onkes ne fnrent plus hardi conbatant. 

granz colz se donent dei espees tranchant 

ez TOS Gerard sor les inurs en estant. 

dist iij paroles li franz dus en oiant. 

6 



XLII 



S990 ^OUyier nie<, dex te soit hue aidant, 

11 gloriooA par son di^e comant 

se tn conqniers ancn^ le dnc Rollant 

e tn le fau rancn et recreant, 

iamais 11 rob ne nos iert bien roilant, 
ani ne ne ferons yers Ini acordemant." 

et d' antre part est Karle le poissant 

k orisons dedans son treif pins grmt, 

ou il deprie Jesn escordemant 

ke il guarise son boin neron RoUant, 
S940 ke il ne soit rancns ne recreant. 

trop seroit granz hontaiges. 

Li bairon farent andui enmi la pree. 

chascuns hi poig tenoit la bone espee. 

lors annenres ont si ronte et copee 
894S ke c' est menroile k' il n' ont la yie ontee. 

dedans Viane en font molt grant criee, 

et d' antre part ont grant dolor menee 

en 1* ost Karlon k la huhe meslee. 

c cheralier san plus de demoree 
S9M •' en adonberent coiemant 2i celee.- 

desoz Viane s* enbnehercnt en la pree 

por Oliyier k la chiere menbree, 

cni il eusent iai la teste copee. 

mais la noyele fat a Kallon contee. 
8995 par mantelant ait sa barbe inree, 

n* i ait bairon de si grant renomniee, 

s* il li faisoit ontraige ne ponee, 

ke nel pandise a on arbre ramee. 

kant cil 1* oirent, si font la retomee. 
£960 la bataile ont tot eti pais esgardee. 

si metent ins les armes. 
A pi^ en V lie sont li dui bairon £er. 

granz colz se donent sor les elmes yergier, 

ke li fens yole.des brans forbis d' acier. 
C969 toz lors escns ont fait si detrancbier 

et lors baubers si rompre et desmailier, 

ke la moiti^ n' en i ot des antiers. 

lors se porpanse Dans Rollan le gnerrier 

comment poroit Olivier asaier, 
2970 s' est si loianz com dient cheyalier. 

"sire Olivier" dist Rollan k vis fier, 

"ie sniz malaides, nel^vos pnis pins noier. 

si me yodroie nn petitz coucbier 

por reposer : car i' en ai grant mastier." 
2979 "ce poise moi, sire" dist Olivier. 

"miex yos amaise conqnerre an bran forbi d' acier 

ke d' antre chose enzi^s anconbrier. 

or yos aleiz, se il yos plait, conchier. 

vent yos ferai por vo cors r«froidicr. 



S980 insc' ai cele ore ke sereiz plot haifi^H." 
Rollan r entant, prist s«i k neryiUter. 
a haute yois commenca i hndiier. 
"sire Olivier, molt ayeiz forcnidier. 
ie nel fasoie fors por yos asaier. 

296S ie conbatroie iiij tors toz antier: 

iai ne qnerroie n* k boivre n* ^ raaingier.'' 
"et ie yoir, sire" dit li qnens Oliyier. 
"or repoions V estor recommancier." 
et dist Rollan "ie V otroi yolantier 

8990 insc' ai aumain an yespre commancier." 
lors recommence li diapleiz molt fier: 
mais la suor les fait si angoisier, 
ke lor avale contre yal le braier, 
ke ne se pneent ne tant ne quant' ludier. 

S999 yoit le Rollan, prist soi ^ nAenrillier.- 
"sire Olivier" dist RoUan le gnerrier, 
"ainz mais ne yi si poisant cheyalier, 
ke tant dnrast vers moi a chaploier." 
"sire Rollan" dit li qnens Olivier, 

3000 "bien sai que tant com dens me yoile aidier 
ne dout ie home que me paist domagicr, 
ne ke iai mal me face." 

Des barons fuit la bataile Ibmie, 
et fiers lif chaples et mste 1' envaie : 

5009 ainz de ij homes ne fat plnis Eere oie. 
et la bataile ne foist tai de&me : 
ainz en east li uns perda la vie: 
kant dex i mist si raste compaignie 
ke pais durait toz lo» iors de lor yie 

3010 iusc' a nn ior k' ele fat departie 
en Roncevalz en la lande follie, 
par Guenelon, cni li cors den maudie, 
ke les yandi ^ la gent paienie, 
. an roi Marsile, cui Jesu maieie. 

301 5 onkes mais ior en France ia gamie 
n* avint si grant domaiges. 

Cele bataile orent tant maintenne 
ke iai lor fuit pres de la unit yenne. 
m^s n' ont talant de faire recreue: 

3020 car mautelans les semont et argue, 
si tient chascuns s* espee tote nue : * 
li uns yers 1* antre V aust iai chier vandne : 
kant entre auz ij descendit una nue, 
que as barons ait tolu la yene. 

3089 trestout sont coi, nns d' aus ne se. remne. 
k plus hardi est tel paour yenne 
ke il ne porent dire nes den ane. 
e yoz un aingle ke descent de la nue, 
ke doncemant de par den let salne. 



XUII 



9030 "franc chenlter, honor. tos ert crene. 
ceste bataile areu trop mainteBne. 
g;iULrdeLB par ros ne Aoit mais esm^ue, 
ke damedenz les rot ait deafandoe. 
mau en Espaigne sot la gent meacreae 

3035 soit Tostre force et proTee et connne. 
lai serait bien to pronesce esmene 
por r amor den conquerre.** 

Li dni bairon farent en grant firicon, 
kant tl oirent de den la rertion. 

VM et dist li aingles. *n' ai^ paonr, bairon. 
dex le TOS mande de son ciel lai amon. 
laissiez ester iceste aireson: 
mais en Espaigne sor eel paeple felon, 
lai esproTeiz ki est hardis on non, 

304S parmi la terre le roi Marsilion. 
lai conqnereiz par force le roion 
sor Sarrazins k force at \ bandon. 
si asanciez la loi den et son non, 
TOS en arois molt ricbe gaeredon, 

30S0 et les tos aiirmes en aront mantion 
aTodtes Ini enz on ciel: lai amont 
les metrait dens de glore." 

Qnant li bairon orent 1' aingle esconte, 
ke la bataile lor desiant de par d<^ 

305S le glorionz, le roi ie maiestd, 

*Trais dens celestres, tn soles aor^, 
kant nos aTeiz par mesaige mand^ 
par le Tostre aingle ki ait k nos parl^." 
Tait s' an li aingles, n' i ait pins demor^. 

3060 et li bairon ne se sont arest^. 
Saint esperis les ait enlnmen^. 
reponser Tont soz nn arbre nun^. 
lai sont andni pleTi et afi^ 
de compaignie en trestot lor ae. 

306i RoUan parlait an coraige adnrd. 
"sire OUrier, iai ne tos iert cel<^. 
ie tos pleris la moie loialt^ 
qne plus tos aim ke home ke soit ne, 
fors Karlemaine, le fort roi coron^. 

3070 puis ke dens Tent ke soienz acordd, 
iamais n' arai ne chastel ne cit^ 
ne bore ne yille ne tor ne fennet^ 
qne n' i partiez, foi qne ie doi k dd. 
Ande panrai, se il tos Tient an gr^. 

307ft et se ie puis, ainz iiij iors pass^ 
anrois an roi et pais et amisttf. 
et s* il nel fait tot a ma Tolant^, 
k' il ne le Toile otroier ne graer, 
'o TOS irai leans an la citd: 



3080 ne li fant gnerre en trestot sou ae." 

OliTier r ot : si 1* en ait merci^. 

andons ses mainz an tant Ters darned^. 

"glorious sires, tos soiez aor^, 

ke Ters cest home m' aTeiz hne acordtf. 
3065 sire RoUan, ne tos soit pais cel^, 

ie TOS aim pins ke home ke soit n^. 

ma sner tos doig Tolantiers et de gr^, 

par tel coTant com iai tos iert cont^, 

ke Ters Karlon soienz bien acordd. 
3090 or delasciez le Tert elme gemmd, 

tant qne soions basid et acold." 

et dit li dns TX>lantiers et de grd." 

tot maintenant ont lor chies desarme : 

si s' entrebaisent par bone Tolantd. 
5095 puis sont assb sns la Terde erbe on prd, 

Iors fois pleTisent en bone Tolantd 

et conpaignie en trestot lor ad. 

.ensi'fait la pais faite. 

Qnant li bairon orent OTrd ansi, 
3100 il s* antrebaisent, puis si sont departi. 

k toz iors mais furent pues boin ami. 

Francoiz les Toient, si sont molt esbahi. 

et V emperere de France les choisi. 

den reclamait, ki onkes ne manti. 
3105 "plait ait Ten, onkes mai tel ne Ti, 

de mon noTon ke i' aToie norri, 

ki ait b^id mon mortel anemi. 

s' ai grant paonr ke il ne m' ait trahi 

et Ini moieme Tergondd et honL 
3110 s' il 1* aToit fait; plus m' anroit mal bali, 

ne fist Judas ke dameden trahL" 

"c' est por Andain" Guenes 11 respond!: 

"k' il P aime tant, par Tertd le tos di, 

ke ceste pais ait il faite por IL" 
3115 Naymes V entant, cele part est gnenchi. 

en haut parlait, si ke bien fnit oi. 

"drois emperere, ne tos esmaiez cL 

laisiez Tenir le pron conte hardL 

Iors saTereiz kel plait il ont basti, 
3120 par coi sont bien ensamble." 

"Drois emperere" dist Najmes 11 saichant, 

"laisiez Tenir TOStre neTon RoUant 

qne saTeiz tos com li est coTenant? 

par eel apostre qne qnierent peneant, 
3125 ie an feroie inise an fen ardant, 

on conbatroie euTers nn amirant, 

ke traison ne fist li dns RoUant. 

U nel feist por la cit de Meilant" 

-e Toa RoUant ki est Venns aTant 

6* 



XLIV 



3130 pass^ ot V ene, s* est issns doa chalant 
nn palefroi li amoinent devant. 
li dns i inonte par V estrier a ariant. 
desci an V ost an yint esperonant 
mil cheyalier li ont fait biau sanblant, 

0135 ke de lui ont grant ioie. 

Li dns RoUant est fors de V ile issns, 
et OKvier a cnl a* est conbatos. 
lor escns ont et troeiz et fandas, 
lor hanstes fraites et lor e^piez moluSi 

3140 et de lora elmes lor cerdes abatns, 
et lors destriers et mors et confondns 
S^ mstes colz des boins brancs esmolns. 
desoz on arbre mennemant ramns, 
derant son treif ke fu k or batos, 

3MS fait 1' emperere, o lui c de ses dms, 
ke trestnit proient Jesa et set yertns 
por les baironsy ke nnns n* en fast rancns. 
enmi la place est RoUant descendas. 
k desarmer en sont xxx conm. 

3i»o et 1* emperere Ji est derant renns, 
et maint bairon ke li randent sains, 
"bian niea" dist Karle, "bien $ol6s tos renus 
molt longemant tos estez conbatns. 
ke dist Gerars? don n* est il recrens? 

315ft rendrait nos il eel g;rant palais TOtns?'' 
*Toir* diAt Rollant ''ne 1' ai pais antandu. 
lai don ie Tig, n' en fnit ainz plais tenn : 
ainz dient tnit, et cbant et cbaTeluy 
par Tostre orgoil est toz cist plais men. 

3160 ralons nos an, ke iai pins n' en fereoa. 
drois emperere, si mes los est crens, 
Gerara serait TOstre amins et to dms. 
8* alonz en France, t^ i ait plas atandn.* 
Karles V entant, molt en fdit irascns. 

3166 oii Toit Rollan, si 1' ait por fol tenn. 
"fols" dist li rois, ''molt m' areiz deceti. 
ou OliTier? aTeiz le tos Tancn?" 
"nenil Toir, sire** Rollan ait respondu: 
*ke damedens ne V ait pais consentn. 

3170 par nn sien aingle'le m* ait bie;i desfanda: 
car nne nae antre nos se fern, 
por Toir tos di, onkelz, telz bom ne fa. 
il ne doute home, tant soit de grant Tertn. 
contre moi est fieremant conbatn. 

^175 -ceu ke li ai presto, m' ait bien randu: 
car de grans cols i ai tant recen, 
pix m* en serait dedans tij ans on plais.** 
dedans Viane est Olirier Tenns. 
li grans bemaiges est «ncontre Tenus, 



3 ISO Mille de Puille et Hamans II menbms, 
Renier de Genes et Ajrmeris ses dni5, 
et Dans Guarins ki iert yielz et channs. 
a molt grant ioie V ont entr' anz receu. 
il le desarment, n' i ont pluis atandu. 

3185 del chief 11 ostent son elme k or batn, 

« 

del dos li ostent V aoberc maili^ menu. 

granz fut la plaie ke on coMiS li fu. v 

Toit le Gnibors, grant dnel en att en. 

pluis saige dame onkes de li ne fu. 
3190 Oliyier oint le coast<$ et le bn: 

lors fait si sainz, onkes mais si ne fu. 

puis r en menerept ou grant palais tosu. 

encontre rait bele Aude. 

Dedanz Viane fist ioie li bameiz 
3195 por OliTier ki estoit eschapeiz 

de la bataile dont il est retomeiz. 

et kant li quens est on palais antreiz, 

de sa sner Ande est forment acolleiz. 

et Rollant fat derant Karlon antreiz, • 
3200 et Karlemaine 1* en ait araisone. 

"biaz niez" dist il, "com ros est ancontreiz? 

ou est remeiz Olirier li manbreiz? 

areiz le roz rancn? nel me celeiz. 

"nenil roir, sire: iai mar en doutereiz. 
3205 ros n* areiz home per cui il fust mateiz. 

la merci deu k moi est acordeiz. 

dedans Viane en est toz sainz aleiz. 

par son saint aingle nos ait dens desearreiz. 

se cea ne fust, li ans en fust outreiz.* 
3210 et dist li rois *'deas an soit aoreiz. 

ie nel roisise por c mars d* or peseiz, 

ke il i fast ossis nen afoleiiZ * 

icele noit est chacans reposeiz, 

tresp' al demain ke li iors parat c^leirs. 
,321 5 li emperere est par matin leretz. 
- an mostier rait li boins rois coroneiz. 

de boin cner ait le serrise escout€. 

kant messe est ditte, li serrise est &ne : 

del mostier ist 1' emperere loieiz. 
3220 tantost s' an rint V emperere a son treif 

BCB niez Rollant 1' en ait araisond. 

"oncles" fait il, ''enrers moi antandeiz. 

granz est li sieges entor ceste cit4. 

durd ait iai plus de rij ans pass<$. 
3226 haat sont li mar ke^ paien ont fermd. 

k ferremans n* Il picos acereiz 

n* en poroit estre an solz quarelz osteiz - 

tant es li ans an V antre saeleiz. ^ 

d' autre part cort li Rones par deleiz. 



XLY 



3S30 estre i poriez xxrij anz paaseic, 

ainz ke preigntez la maistre fennet<$. 

an due Gerard car yos i acordeiz." 

et dbt 11 rois *'por noiant an parleiz. 

n* en tomerai en trestot mon a^. 
323) si ert la Tile arse et li haat mnr ye^s^t 

n* i aurait nol ke ne soit demenbreiz." 

et dlst RoUan *'doa manecier panseiz. 

or i parrait comant to5 le fereiz. 

mab nne chose sachiez par rerit^ : 
32)0 iamais espee n' en caindra a mon Id." 

Karlon Y entant, molt en fnt abomeiz. 

"biaz niez* fait 11, **mi petit m' antandeiz. 

bien sai coment esploitid en areiz, 

kant en cele ille en paissaistes armeiz 
32«5 contre Olirier, don estez retomeiz. 

pais ne cnidoie, mes drois fast aqnitteiz. 

mais por Audain jros estesacordeiz. 

Dans Olivier tos ait le gan dond ." 

et dist Rollant "yos dittes reritd. 
3250 Olivier est vassanz monlt adnrd, 

belz et cortoiz et d' armes apresteiz. 

ne poroit estre telz en France troveiz. 

cen est grant cbose d' un amin conqaestd. 

s' il est ansi qne soienz acordd, 
32)5 YOS et Gerars Yostre pais refereiz. 

ke par V apostre c* on (juiert en noiron prd, 

lance n* espee n* en caindra a mon Id* ^ * 

"glonz* ce dist Karle, ''iamau ne t* iert rou^. 

fni de mon ost: trop i as demord.^ 
)260 *non feral, sire' dist Rollant 11 manbreiz. 

"ne m' en irai tant com yoz i sereiz, 

ancois vairai coment yos le fereiz 

vers Gerard de Viane.** 

Siguor bairon, bien V aveiz entandn, 
?26& et nn et autre, et lone et chann. 

molt fat li rois vers Gerard irascn, 

tant ke yI) anz 11 ait siege tenn, 

a 111] rois et a xmj dns, 

a XXX contes ke sont de gran Yerta. 
3S70 de r antre empire ne fult compes tenns : 

par iil) fols xl mil escns 

I* arierebain de France i est Yenns. 

et V emperere alt les angins Yen. 

et Gerars fnt as fenestres la sus : 
3275 cainte ot la chair de 1' auberc c* ot yestn. 

dame Gnibors par an costd Ini fn : 

plals bele dame n' ot onkes rois ne das. 

ou Yoit Gerard, se 11 ait ramenta. 

"he gentis qnens, coment te maintien« tu? 



3860 bien te puet on tenu* por recren: 
si te destrant Karlon h. poll chann, 
et alt ton raigne gastd et confondu. 
X Ines pnet conre nn destrier crenn, 
ke tant de blef n' 1 troyeroit cren, 

3385 dont un cheyals fust un lor repeu. 
si mes consolz eust estd crens, 
ne foist li raignes gastds ne confondas, 
ne 11 oleuz h. roi reconens, 
ne 11 conques de Viane randus.** 

3290 k ces paroles est Ollyier yenas. 
iai parleront ansamle. 

Ce fut en Mai ke la rose est florie, 
r oriouz chante et 11 mauls s' escrie. 
florisent gaut, et herbes ranyerdissent. 

3395 chacune eue est en son chanel yertie. 
molt est pansis amans kl alt amie: 
soyant sospire quant ne V ait an balie, 
Karlon 11 rois k la barbe florie 
fait ah son treif de sole damarie, 

3300 deyant Viane, la fort citd gamie, 
tot entor lui sa rlche baronie. 
contes et rois ot an sa conpalgnie, 
et dus et princes et lor cheyallerie : 
mabt hant bairon ot an sa conpaignie. 

3 306 "hay dens** dist Karles, *ke tot as en balie, 
glorious peires, 11 £lz Salnte Marie, 
de yij rois al conqols la signorie. 
par poestd et par cheyallerie 
les ai toz mis en la mole bailie. 

3)10 trestait me senrent et font ma commandie: 
si tient chascuns de mol sa menandie. 
cl Yol un due de poyre signorie. 
dedans ma terre ait pris hcrbegerie: 
si ne m' an sert la monte d' nne alle. 

331 ft si ne 1' an tri^s, mlez yoil perdi-e la yie." 
ce dlst Richars 11 dus de Normandle. 
* drois emperere, ne yos esmaids mie. 
mandeiz leanz an la citd gamie 
au due Getard, ke ai yos contralle, 

3320 ke 11 YOS rande cele dteit antle, 
la forterasce et la grant menantie, 
et k* 11 YOS serre, 11 et sa baronie. 
et s* 11 nel fait, par den le £1 Marie, 
YOZ 11 ferols one fort asallie. 

3325 Francoiz sont fier et de grant baronie, 
et preu de guerre et de cheyalerie. 
siege tanrois an ceste preerie. 
si lor randrois mainte fiere enyale. 
n* en partiront iama&s ior de lor yie 



XLVI 



3S30 Unt ke prise iert la cit6 et saisie. 
81 prana Gerard, si en fai decipline 
k itigemaiit de ta cheyalerie* 
si respont Karles h. la barbe florie 
"roB dittes bien, Richart de Normandie.** 
3336 dedans Yiane la fort ciU antie 
estoit Gerars ^ la chiere hardie, 
leiz lai Goibors la dnchoise s' amie. 
arani^ 1' ait comme bien anseiginie. 
*sire Gerars, por den le fil Marie, 
3340 car pran consoil, frans hons, chiere -bardie, 
"k tes bairons, k ta cberalerie, 
de ceste terre ke si est exsilie, 
et si lone tans ta cit6 asegie. 
trop Tos ait iai const^ ceste folie, 
334S ke de Borgoigne deci an Lonbardie 
ait Karles ars ta terre et exsilie. 
car ti acorde, por deu le £1 Marie." 
dist Oliyiers k la cbiere bardie 
"tos dittes Toir, par den le 61 Marie: 
3350 car en parlons, si mes ondes V otrie, 
a Hamaut de Bianlande." 

A icel tans que tos dire m' oi^s, 
ot en Yiane ij granz palais fondds : 
toz li pins poTres si estoit belz asseiz. 
3356 en V an estoit Dans Hamans li barbeis, 
en V antre fu Dans Gerars li seneiz. 
il n* est nns bom ki de meire soit neis, 
que deriser seust les granz bonteiz 
ne la ricbesce des granz palais listeiz. 
3360 dame Guibors k gent cors bonor^ 
del palais ist, s' aTale les degreiz. 
panni les rues s' en Tait de'la citej 
insqu' kl palais ke tos oit aTeiz^ 
lai ou estoit Dans Hamanz li barbeiz^ 
3365 la dame monte contremont les degreiz^ 
troTait Hamaut ke tant fu redouteiz, 
ou il ioioit as tables et as deiz. 
kant Toit Guibor, encontre s' est leTeiz. 
son destre brais li ait k col getd, 
3370 puis li ait dit "ma dame, ke qnereiz? 
. est ceu besons? gardeiz, nel me celeiz." 
"sire* fait ele, "iel tos dirai asseiz. 
granz est li sieges deTant ceste cit^: 
iai ait dnrtf plus de Tij ans passtf. 
3376 Karlon i est, 11 fors rois coroneiz, 
et ie9 bamaiges, si ke bien le saTeiz. 
V arierebain ait de France mand^. 
n* 1 remaint home ke de meire soit neiz, 
si ce ne sont clerc or prestre orden^ 



3380 ke sai n' enToie renir et asanbler. 
neB les pnceles k gens cors onoreiz, 
cui il ait iai riches maris doneiz, 
n' en tomeront nul ior de lor aeiz. 
8* iert la Tile ai^se et li mors creTanteiz. 
3386 Gerars moiemes serait toz demanbreiz, 
s' il est leans ne pris nen atrapeiz. 
et TOS moiemes, iai ne tos iert celd, 
MUle de Pnille et Renier li manbreiz, 
et Ajmeris li donzelz aloseiz, 
3390 et Oliyier ki tant est redouteiz, 
et mi ij £1 seront desaretei^ 
SaTariez et BneTes li anneiz. 
et li miens cors iert \ honte liTreiz." 
dist Hamaus "dame, tos dittes Teretej: 
3396 mas i' en ferai totes tos Tolanteiz. 
si i' en deToie estre h honte liyreiz 
et k reproche de la crestiant^, 
8* en ferai ie totes to Tolanteiz." 
sire" fait ele, "dex tos an sache greiz." 
3400 del palais issent; s' aTalent les degreiz. 
parmt les rues s' en sont a pie aleiz. 
Gerard encontrent, le franc due nature!, 
qu' est descendus de son palais list6. 
iai parleront ansanble. 
3406 Des ke Gerars parole a sa moiUer 
et k Hamaut son freire le guerrier, 
k tant ez toz Renier, ke molt ot cbier. 
ensamble o lui fait li quens Olirier, 
ke molt se poine de la pais porchascier. 
3410 iai fust li plais graieiz et otroieiz, 
et li mesaiges por la pais euToiez : 
mais Aimeris fiit molt outrecnidiez. 
endroit le Tespre alait au treiz lander, 
ou treif Karlon ait mort son bouteiier 
3416 et Guielin son maistre despancier. 
li rois le Toit, n* i ot ke courecier. 
k Tois escrie or. a lui, cheTaJier. 
s' il TOS eschape, poc tos doit on prisier." 
k icel mot ne Tculent plus tardier, 
3420 et cil s' an tome ke ne Tot detrier. 
au do» V enchausent tel iij c cheTalier, 
ke le manescent de la teste a tranchier. 
desd k Rone ne le Torent laisier. 
mais Aimeris ait guerpi son destrier, 
3 't25 en nn batel se fait outrenagier. 
si V en menerent xiiij maronier: 
iusc' ai Viane ne TOrent atargier. 
dl palais monte contremont le planchier. 
Toit le Gerars, sel vait contralier. 



XLVfl 



3430 "he gloz* fait il, "dez te doinit enconbrier. 
por coi alau al treif Karlon lancier? 
or nos au fait noitre pais delaier, 
ke Toliens enyers lai porchascier. 
iai i eusiens nn mesaige enroi^ 

3435 por la pais faire graer et otroier.** 
^ cea paroles e tos nn mesaigier, 
ke ceolz de V ost suet aler espieir. 
Lien ot oit les Bairons consillier 
ke Karlemaine deroit aler chascier. 

')44o ou Toit les contes, si lor prist k hucher. 
"sire Gerars, et tos sire Renier, 
et TOS Hamant de Biaalande le fier, 
TOS soUez estre tant hardi cheTalier 
et plos doutd ke fondre ne tanpier. 

3«%5 or ne tos prisent cil de I* ost nn denier, 
par les preiz paisent cil anferrant destrier, 
demain irait 1' eniperere chascier 
dedans Clermon, Tostre grant hois plenier. 
n' iront o Ini mais ke Tij cheTalier. 

34M ensamble o Ini iert Ottes li Berriers, 
e de PaTie li Lonhars Desieii^ 
et aToc anz li riches dus Ga&ers. 
si dens m' aist, li peires droitnriers, 
toit cil iij prince ne Tailent nn denier 

MS§ por anz desfandre ne por nntmi aidier.** 
Gerars 1' entant, a cner en fuit molt lies, 
entr* anz en pristrent li conte k consillier. 
"seignor bairon, or de 1' aparilier. 
si de Tij homes ne nos poiohz aidier, 

3460 mal dehait ait ke nos done ^ maingier." 
desci k nnit s' en Tont apparillier: 
Testent hanhers, lacent elmes d' acier, 
ceignent espees k lor flanc senestrier, 
s^ lor colz pandent les escus de qnartier, 

M6S en lor poinz prenent les rois tranchans espiez. 
aloment cierges an riches chandeliers, 
an la crote antrent par desoz le terrier, 
paien la firent lone tans sai en arier: 
ansi est blanche come nois sor graTier. 

3470 leanz se metent tnit li zx cheTalier. 
par desoz terre prenent h cheTaichier 
tant ke il Tirent nn poc k V esclarier. 
en la maixon Bertran le forestier 
en sont antr<S, n' ont cnre de noisier. 

347f tcil deToit le bob eschargaitier. 
toz lors cheTalz lacent k on ramier 
^ r erbe pastre et a Tant refroidier, 
et lors espiez metent en nn lorier. 
an matinet an seloil esdairier 



34«o li rois se lieTe por sol apparilier, 

d' nnes grans hneses se fist le ior chancieri 
fait son cor panre, aconpler $ea llTreis. 
ensamble o loi montent li cheTalier. 
. en la forest en sont alei chascier. 

346$ se deos n' en panse, n' en porait reparier 
nostre emperere Karle. 

Li emperere en est on hois Tenns. 
ses chiens descouple, dedans se sont feni^ 
nn pore eslieTent menrillous et cremn. 

3490 li chien glatissent, si est leTeiz li hns. 
cil Teneor chascent par grant Tertn. 
li rois cheTaiche nn palefroi crenu: 
toz les trespasse, et chaus et chaTelns. 
granz mescheance est k roi aTenn. 

3496 en nne lande V ont si home perdu: 
onkes ne'sorent kel Toie il ot tenn. , 
par un sentier ke Ties et gast^s fu, 
s' en Tait li pors, et li chien F ont sen, 
et Karle apres tantost con 1' ait Ten. 

?tftOO tant V ait chasci^ ke il V ait consen. 
Ik. la fontaine soz un arbre ramn 
a' estoit II pors tot h estal randn. 
Karlon le Toit, Il terre est descendu. 
41 le reqniert com hons de grant Tertn, 

3509 tant k' il P ocist k son branc esmoln. 
trait le contel, le pais li ait toln. 

li emperere 1' ait k 5e$ chiens randu, 
et come prise, car U V ait retenn. 
et cU Bertrans ke del boscage fu« 

3510 ait tant le roi tote ior porsen: 

ainz n' en fist tor ke il ne V ait Ten. 

insc' ai Gerard n' i ait raigne tenu. 

ou k' il le Toit, se li ait dit sains. 

"biau sire dus, ne soi^s esperdns. 
3S1S le roi de France tos ai tant porsen 

ke ie sai tot com il est aTenn. 

k la fontaine ait le pore abatn. 

iai est toz sonz desoz V arbre foilln. 
' n* ait aTOc lui ne ione ne chann, 
3520 car tnit si home V ont par le hois perdn: 
^ne seit nns horn ke il soit deTenns, 

Gerars, franz dus, por coi demores tn? 

ke le puis panre sans lance et sans escn. 

s' en ferais ta instice.* 
352S Qnant cen antandent li cheTalier hardi, 

trestnit ensamble s' acrient k nn cri 

" monteiz, seignor, por le cors S. Deniz. 

et cil si firent Tolantiera, non annis. 

" esploitiez tos" cen a dit Ajm^ris. 



XLYIU 



• 

3530 lors s* en tornerent panni le bois foilli, 
et cU Bertrans les gnie iusc' ai li. 
nel seit 11 roia, ne garde ne s* an prist, 
derant qn* il Y ont de totes pars saisi 
parmi la raigne del destrier Arabi. 

3335 11 dus Gerars ne le mist en obll: 
molt tost salsi le boln espied forbl, 
puis 11 ait dlt *Dans rois, veeiz me ci. * 
Yos culdiez bien ke ie fuise endormis 
dedans Yiane, ou de vin estordls. 

3540 non sulx par foi, alnz snix pres de res ci. 
comd aveiz, nos V ayons bien oi, 
et entandoit et ros mos et yos diz. 
miens iert 11 pors, ^ grant tort V ayeiz pris. 
or en seront men cheyalier seryi, 

3545 et ma mollers ^ gent cors seignori. 



• » 



et YOS moiemes an Yanreix aYoc mi. 

dlst Ajmeris *'bialz oncles, carl' oci. 

pran an la teste tot maintenant Issl : 

81 remainralt la guerre et 11 estri* 
3550 "ne place a deu* Gerars 11 respond!, 

"ke rois de France ^olt lal par mot ocis. 

ses hons serai, s' il ait de mol mercL 

de Inl tanral ma terre et mon pals. 

et s' 11 nel fait, par le cors S. Moris, 
3555 ie m' en Irai on raigne as Arrabls. 

mol en seralt la honte, si en seralt pins yIs 

nostre emperere ricbes* 

Qnant Karle entant de Gerard le cortoU, 

ke si le crie mere! par bone foi, 
3660 deYers le del reguarda Uij fois, 

*he deus" dlst Karles, "ke sor toz estez rois, 

malntes mlraicles ayeiz yos fait por moL 

iceste guerre Gerard le Vlenols 

doute le plus ke nule rlen ke solt 
3565 deus me confonde, se lamals le garoL 

veneiz ayant, Gerars, boln dus adrols.* 

"ke plaist YOS, sire?* dist Gerars 11 cortois. 

"lei YOS dirai" si respondi 11 rois. 

"yos areiz pais Itel com yos Yodrols. 
3570 en douce France Yostre commant ferols. 

de mes forfals yos en pardon les diols. 

le tiers doner yos en doig et otrols. 

bien iert Yenus ke yos i amerois, 

et mal baHis ke de rien yos hairols." 
3576 "ne place II deu" dist Gerars 11 cortois 

"ke prisonlers soles lai contre mol. 

Hacnans mes frelres, kl est ann^s de moi, 

doit estre sires en toz leuz de sor mol.** 

lors s' engenolUe Hamaus deYant le roi, 



3580 $es bons deylent loiament san desroi. 
MUle de Pmlle 11 repleyi sa foi, 
Renler de Genes ke fut prondom adrois, 
et en apres Gerars le Vlenols, 
et Ollyier 11 prouz et 11 cortois. 

3585 lai plus fellon d' Ajrmerit ne yalrois. 
k une part se tint ^ un recoi 
por esgarder et les tors et les drois, 
les amandlses k' 11 falsolent au roi. 
" yassalz" djst Karle, " dittes kel la ferols. 

3590 fereiz Yoz pals, ou YOS garierois?* 

"ne sal, blau sire" dlst Ajmeris, "par foi, 
kant ie mon oncle et mon pelre ci yoi, 
que si sont prls com oLselet ^ broi. 
de damedeu solt mon cors maleols, 

3595 se 11 ne fnlsent, ke la febt damob. 
puis ke les autres ayeiz en yo destrois, 
ie ne yoU pais guerre mener par mol, 
mals can k' 11 dient, creant bien et otroi. 
senrlrai yos si comme faire doif 

3600 et apres ceu yalrai ke yos ferols. 

si bien me faites, grant amove 1 arois." 
"yoa dittes bien, yasaus" ce dlst 11 rois. 
"et Olivier et yos me seryirolA 
o mon neyeu Dan Rollan le cortois, 

3605 et m' Orlflambe en estor porterois." 

"yostre mercl** dist Ajmeris, "Dans rois." 
"glouz" dlst Gerars, "^ son pld en Irois. 
ne yeeiz yos ke 11 nos alme en foi?" 
dist Aymeris "sires, et ie 1* otroL* 

3610 en genelons s' en yait deyant le roi. 
11 emperere le leyalt contre soi. 
et dlst Hamaus "sire, quel la ferolz? 
ireiz an 1' ost, ou ayoc nos yanroiz 
dedans Vlane, oii onoreiz serolz? 

3616 si r oront dire Alemant et Tlolz, 
ke Karle' est en Vlane." 

Et dlst Hamaus "bolns rois, or entendeiz. 
ireis en 1* ost? an Vlane yanrelz? 
dedans Vlane ou serelz onoreiz. 

9620 s' estlens- ore dedans YOstre ost antrey, 
alnz ke Francoiz seuxent la yeritey, 
ke nons fuslens apal^ n' acordej, 
serienz nos ossis et afol^.' 
et dist 11 rois "yos dittes yeritejr.* 

3625 "drois emperere" dlst Gerars 11 manbrelz, 
"par desoz terre, se vos le commandeiz, 
nos en irons, alnz k* 11 solt ayesprd, 
droit 4 Vlane, 1* amlrable cit^, 
par une caye de yielle antiquity. 



XLIX 



2630 puen la firent^ molt lone tans ait paMe.** 
roApont li rob ^k TO«tre Tolante. 
gardeiZi frans dus, ke n' i ait laschet^.** 
reapont li dns "de folie parleiz: 
ie nel faroie por estre demanbreiE.** 

363S k iceste parole sont an la erote aley. 
li forestries Berars fni molt aeneiz : 
fen et lamiere lor ait deyant porte. 
par desoz terre se sont anchamene. 
molt se menroile Karlon li roismanbreiz. 

3640 ou Toit Gerard, si V ait araison^. 
"sire firanz das, k moi en antandeiz. 
tant ai conquis et chastebs et citeiz, 
tote la terre desci k bal es g;nez: 
n' i Ti tel care ne tel cbamin ferr^. 

564S Ti) anz toz plains i ai iai converse : 

ainz ne son msds cest cbemin par vertd. 
ancor fnisiez autre yij anz passe, 
ainz ke fnssiez ne pris nen afameiz.* 
^Toir" dist Gerars, "en trestot Yostre ac 

36S0 n' enssiez prise la maistre fermetd: 
car par ici sael ie chancier aler, 
prendre les pors et les grans cers mneiz. 
d' estrainges terres les arons ameneiz, 
dont a Yiane faisoie largeteiz 

3655 et estienz richement conre<5.* 

*Toir* dist li rois, "ie Ie pansoie asseiz.* 
a ces paroles sont an Yiane antrd. 
enmi la place sonz ij arbres rameiz, 
Iai descendirent li rois et ses bameiz. 

S660 pais r en menerent sns on palais liste 
dame Gniborc ki ot Ie cors send. 
Iai fat k ioie aerfis et onoreiz ; 
n Ie serri bele Aude ke molt ot de biateiz, 
de S. Morise repairoient d* orer, 

3665 ou elles orent molt longement este 
por den proier, Ie roi de maiesteiz, 
que il sayaist Gerard Ie due menbrc 
et les barons k' il ot o Iai meneiz 
parmi la caye dedans Ie bois rame. 

3670 dame Guibors ot molt Ie cner ird. 
oJi yoit Ie roi, si Ie connait asseLe 
an &er regart et k yis et au neiz, 
k chief deyant ke il ot fenestra, 
ou Yoit Gerard, si 1' ait araisone. 

3676 *dites, frans dns, ou fuit cist rois troveiz? 
gardeiz por dea k' il n' r ait croatd, 
ne li faisiez nnl mal outre son gre. 
mais k son pid bien tost yos presanteiz, 
se li randeiz Yiane an erite." 



3650 "dame* fait 11, "^ tart aveiz parld. 
des hne matin ai fait sa yolantd ; 
se li ai fait homaige et feantd, 
et tuit mi freire ke yos ici yeeiz." 
"dex* dist la dune, "tu an sois aoreiz. 

3656 ke une unit Ie poroit ostcler 
dedans Yiane, senrir et onorer, 
toz $es lignaiges an seroit aleyeiz.* 
dist Gerars "dame, boin lobir en ayeiz 
de faire son seryise." 

3690 Oiez, seignor: dens yos soit en ane. 
ceste chanson n' est pais partont seue. 
tel yos en chante, ne 1' ait pais retenne, 
la droite jstoire c' ayeiz ci antandue, 
• si comme Karle a la barbe chanue 

3696 fuit pris chausant en la salye menue, 
kant V en menait an la cite cremue 
li dus Gerars com oisel pris an mne. 
grant ioie £rent Ie ior de sa yenue 
tuit li bairon et 1' autre ^gent menue. 

3700 dame Guibors est deyant Ini yenue: 
kant el Ie yoit, gentemant Ie salue. 
ainz plus grant ieste ne fuit d' ome yeue, 
comme la nuit ait V emperere ene: 
car tuit Ie seryent, bairon et gent menue. 

3705 mais de V onor ke li rois ait eoe, 
ne fuit la nuit nule chose seue. 
cil ke chaserent ai\ la salye ramue 
ayoc Kallon k ia barbe chanue, 
kant de lui n' orent oie ne yeue, 

3710 ariere as treiz ont lor yoie tenue. 
la gent de 1' ost sont anconlre yenue, 
Ie roi demandent de France la solue. 
"seignor" dist Najmes k la barbe chanue, 
"iceste terre soit hue iai confondne. 

3715 h'aut sont li pni et les roches agues 
et les yallees enermies et drues. 
kant li rois ot sa yenison mene, 
ne sai saingler ou bisse parceue, 
tant la chasca que il 1' ot retenne. 

37C0 puis n' en oimes ne oie ne yeue, 
ne ne sayons kel yoie il ait tenne. 
se or 1' ancontrent paissant k V issue, 
k cut il ait point de terre tolue, 
tost li feront nne desconneuc." 

3725 et kant il orent la noyel« entandue, 
ainz ne yeistes gent plus fort irascue. 
lors fuit li OS de grant duel esmeue. 
nuns cele unit ne boit ne ne manue, 



ne boins cheyalz n* i ot selle tolue. 



\ 



3730 ioBc* al demain ke P aube eit apame 
fireDt bairon grant dnel et gent meaae 
por le roi Karlemaine. 

Parmi V oat farent coureci^ et dolant 
derc et bairon, cheralier et senanti 

373S por Karlemame, le riche roi pniMant, 
dont il ne aorent ne Toie ne roman. 
mala 1' emperere an conraige yaillant 
fait h. grant aiae en Viane la graA. 
illnec le aenrent 11 petit et li grant, 

3740 le dna Gerara et aea apartenant. 
riches maingiera orent cele unit tant, 
et Imnenairea ke l^palaiareaplant, 
ke plna n' en yit una hom ke aoit yivant. 
dea ricbea mea ne faia deviaemant: 

3745 tant en i Qt chaacnna ^ aon talant, 
et de ckdr^, de rin et de pimant: 
del deriaer aeroit ana annnia grana. 
an roi aon oate (ait Gerara bel aanblant : 
lea mea li porte il moiemea deTant, 

37»o et Olirier li tient la neif d' ariant. 
11 autre conte aont prea de Ini aeant, 
li qnena Hamaaa de Bianlande la grant, 
Mille de Paille 2l T adar^ tallant, 
Renier de Genea au coraige yaillant; 

3755 et Ajmeria le aert cortoiaemant 

de r antre part de leiz le roi poiaaant 
aeoit Gaibora aa conraige yaillant, 
leiz lal bele Aade an gent cora ayenant: 
de aa biaat<$ li palaia en reaplaiit. 

3760 li roia 1' eagnarde et mennit et aoyant 
Gerard appelle, ae li dist en oiant 
""bian aire daa, or oiea mon tallant 
ceate pncele ki ait biantd ai grant^ 
doneiz la moi, car ie la yoa demant 

3765 ai la donrai a mon neyea Rollant: 
n' ait cheyalier millor ^1 raont yiyant 
andai enaamble aeront bien ayenant: 
car el est bcle et il belz aBaimant." 
et diat Gerara ''tot \ yostre comant 

3770 faire en poiez tot u yoatre tallant.* 
par deyant toz F en a don^ tfe gant 
Karlon li roia 1' en mercie fonnant. 
kant maingie orent li cheyalier yaillant, 
lea napea traient eacuier et aeriant * 

3779 par le palaia yont grant ioie nenant. 
li ana yiele, 1* autrea conte roman. 
puia yont coachier endroit le coc chantaat. 
en nne chambre ki ot biacite molt grant, 
lai ont cOQchi^ 1' empereor poiaaant. 



3780 dedans on lit molt bel et ayenant: 

bnkea plaia belz n' ot <{aens nen amirant. 
ae cil de F ost ke por Ini sont dolant, 
senxent ore com li eat ayenant, 
molt plois \ aiae en faiaaent 11 anqnant. 

3769 car 1' emperere an conraige yaillant 
dort molt \ aiae et molt aenremant 
dedana Viane iuac' \ V abe aparant. 
par matinet ainz le aeloil leyant 
lieyent aa treiz cheyalier et aeriant 

3790 Najmes 11 dns ke le poil ot ferr^t^ 
loi et Rollans et iij mille seriant 
par la forest yont le roi tnit cerchant 
par cea yalleea et par cea desrnbant 
kant ne le tmeyent, fonnent en son dolant; 

3799 \ P ost repairent plain de grant mantelant 
mais en Viane sont molt lie et ioiant 

de cen k' il ont P empereor poissant 
li rois si lieye kant yit P anbe apparant 
li das Gerars et li bairon yaillant 

3800 a Karlemaine en sont yenn deyant: 
si le salnent de den le roi amant 

2i la chapelle en yont trestnit errant 
messe lor chante li esyeskes Morant; 
lai ot ofTert maint chier paile et iant 

3809 apres la messe n' i yont pluis arestant 
Karlon li roia et Gerara le yaillant 

sor lea destriera en montent maintenant. 
ayoc anz farent ij mille conbatant 
apparillid farent molt richemant 

3810 de ricbea robea et de boina gamemans. 
aana nnlea armea, chaacnna iote menant, 
s' en isaent de Viane. 

C%arlea li rota \ la fiere yertn, 
li dna Gerara, aen amin et sen dm, 

3819 2i molt grant ioie aont de Viane iaan. 

ij mille JTurent aana lance et sans escii: 
grant ioie moinent et grant cri et grant hn. 
tnit arotd s* en sont yers P oat yenn. 
Najmea li dna et Rollana P ont yen, 

3820 et cil de P ost molt en aont eapefrdn : 
li plaa hardia en ait paonr en. 
"aeignor" diat Najmea, "mal nos eat arena 
kant ai ayona Karlemaine perdn. 

cen eat Gerara et ayoc lai aeu dra^ • 
3829 ke aor noa yienent \ force et a yertn. 
de Karlemaine ae aont apercen, 
ke noa ayona par tel pechitf perdn." 
kant cil P entandent, molt en aont irascu. 
as armes conrent 11 grant et li menu. 



LI 



Myo as destriers montent anfeiraiis «t crenns, 

sonent ies cors k force et II Tertn. 

kant adoubei fnrent ione et chann^ 

encontre Karle en sont poignant yeau. 

Karle s' en rist, kant il les ait yea. 
3695 Gerard appelle, ke de ioste lui fa. 

*bia2 aire dns, cist ont paonr en. 

contre nos yienent annd et ferrestu. 

s* or yoliens, foi ke doi Ik Jesn^ 

il i aroit maint mste cop fern. 
3S40 poc seyent ores com U m' est ayenu. 

girai ayant tant k* il m' aient conn." 

lors ait broichid son anferrant crenn. 

de ceolx se part ke o Ini sont yenn, 

Najmon encontre et Rollant le sien dm. 
3845 et kant il ont lor seizor conneo, 

onkes mais ior n* orent tel ioie en. 

maintenant sont contre Ini descenda; 

s' oste chascnns don chief le hianme agu. 

"seignor'' dist il, ^'ne soiez esperdu. 
38S0 cest ost ayeiz por noiant esmeu. 

la merci den bien nos est ayenu. 

or ayons ceu k' ayons tant atandu. 

moi et Gerars sommes amin et dm : 

si demore la ginerre." 
3S65 Qnant H bairon ont le roi escontc, 

ke il lor dist ke il sont acerdd 

an due Gerard ke tant les a pene, 

n' orent tel ioie en trestot lor a^. 

chascnns respont *'deus an soit aore. 
3S60 bien ait par cni cist plais est deyise: 

car en irons ariere en no-raignd, 

ou nnns ne fnit, bien ait yij ans passe.'* 

h ces paroles sont as treiz retome. 

lai descendirent; si se sont desarme. 
3865 Karles descent deyant son maistre tref. 

te$ bairons mande, $es princes, sea cbasce. 

dl (andestnel est maintenant monteiz. 

on yoit BCB homes, Bes ait araisoneiz. 

"bairon* fait il, "enyers moi entandeiz. 
3870 ie m' en alai chascier, bien le sayeiz. 

on bois estoie moi septimes antreia. 

chascai le pore ke molt iert redonteiz. 

yint i Gerars et bcb £ers parenteiz. 

lors cnidai estre et mors et afolelz. 
3675 mais yers moi fnit si plains d' umelite 

k* al pi^ me yint li frans dns onorez. 

si me criait merci comme senez, 

il et I|amans oh molt ait de bonteiz. 

qnant ie le yi, si m' an prist grana piteiz 



3660 por ceu c' ayoient desor moi poesU^. 

pardonai lor par bone yolante: 

ainz mais en gent ne yi tel loialt^. 

or ci yos pri ke consoil me doneiz 

de lor pais ke ie lor ai gastei, 
3665 en kel manierc lor serait amendei* 

"sire* dist Najmes, "or ayeiz bien parley. 

si m' aist dens, iel yos disoie asseiz 

ke yers Gerard molt grant tort ayieiz. 

si m' aist dens, si ne lor amendeiz^ 
3690 iamais n' areiz m' amistie ne mon gr<^.* 

"Naymes" dbt Karle, "yos dittes yeritey. 

sire Gerars" dist il, "ayant yeneiz. 

ici yos ran ie qnites yos heriteiz. 

de donee France les honors gardereii. 
3695 bien iert de France ke yos i amereiz: 

cui yos hair^s, mar i serait troyeiz, 

ainz B* en irait poyres desariteiz.* 

et dist Gerars yostre mercis et greiz.** 

tant com fut hanz, li est ^ pi^ aleiz, 
3900 Karles et Naymes V en ont sns releyey. 

adonkes fnit partot li banz crieiz 

ke trestnit li marchi<S soient abandoney ; 

et ki serait de rien nnle ancoiibreiz, 

ne ki perdrait ij deuiers moneeiz, 
3905 k iij doubleiz li serait restoreiz. 

lors commancereut marcheant II errer, 

ki les ayoirs ayoient aporteiz. 

des le matin ke il fnit aiomeiz» 

deci a soir ke il fnit ayespreiz,. 
3910 ne £nent il de yenir ne d' aler. 

defoYs la yille se logent enz ^s preiz, 

et ont lor treiz et pavilions fermeiz. 

grant ioie moinent li bairon et li per, 

et clerc et preste et moine coron^, 
J915 de la pais k' est iaree. 

Ce fut en Mai k' il fait chant et seri. 

foilli sont bois, et pres aont renyerdz. 

pnsele est liee, ki est l^iz son amin. 

cil oisel chantent cleremant ^ hant cri. 
3920 ^ nne feste del bairon S. Moris 

Karle tint cort, ainz si bele ne yi, 

dedans Viane on palais signori. 

ayoc Ini ot maint cheyalier hardi. 

de riches mes fnrent molt bien servi. 
3925 apres maingier, ainz k' il fuissent parti, 

dame Gnibors fors d' nne chambre issi. 

par h main destre taint bele Aude leiz li. 

et fut yestne d' nn pulle signorL 

de sa biant^ li palais re^landi: 

7* 



Lll 



3930 cil ke la roient en sont tnit e^bahi 

'*he dex"* dUt Karle, **n bele dame a ci,** 
*'direy Toirs dst"* Hainans li respondL 
"ele est ma niece, ce sachids tos de fi, 
£lle Renter le franc conte gentil, 

39 }5 saer Olivier an conraige hardi." 
"doneiz la moi" Karle li respond!, 
*aTOC Rollaut le mien chamel ami. 
ne la demant por autre ke por InL 
iamab nnl ior puis k' il en iert saisis, 

3940 nostre lignaige ne seront departL 
et ce deofl done, ki onkes ne manti, 
c' nn oir enssent par la soie merci. 
encor poroit grans biens yenir de li." 
Hamans respont "sire, Tostre merci. 

3049 plus bant ne puet aroir mari de li, 
k' est de Tostre lignaige." 

£n pi^ se dresce Karlemaine k tis £er. 
Rollant apele son neron k' il ait cbier. 
Ande li done k per et h moillier. 

3950 parmi la main li yait li rois baillier, 
si ke le yirent maint bairon cheralier. 
et V erceyesqnes i fuit por tesmoignier 
ke deyant toz li ait fait fiancier. 
et si ont mis terme don nocier. 

395» le ior i mistrent li due et li princier. 
mais Sarazin et pajcen adrersier 
les despartirent: dex lor doinst anconbrier! 
k ces paroles que tos m* oies noncier, 
sns on palais sont mont^ mesaiger 

9960 ke li boins Ys, ke molt fist a proisier, 
i ayoit fait de Gascoigne anvoier. 
Toient le roi, sel salnent premier. 
*'he riches rois, ke France as k bailier, 
poine te crast et mortelz enconbrier. 

396S xiiij rois felons et adyersier 

dedans Gascoigne sont antr^ des V antrier. 
de Tarasconey ont fait les mnrs brisier, 
Bordianz ont fait sor Gironde asegier. 
iai deu ne place, ke tot pnet insticier, 

3970 ke tn mais aies ^tz ne terr^ h. baillier, 
se ne yanges ta honte* 

Quant li bairon ont les mes escont^, 
li pins hardi en sont espoentcS. 
et dist Segnins de Bordianz la cit^ 

3975 *'messagier freire, dittes yos yeritey 
ke Sarazin sont an ma terre antrej?" 
*oil yoire, sire: le pais ont gastey 
et essilli($ et mis II poyret^. 
prin ior de Mai ont le tenne noxnm^ 



3980 k' il passeront de Gironde le gnd. 

insc' ai Orliens an yanront la cittf, 

prendront Beorges: cen ont dit et cont^, 

k' elle fuit lor iadis an erit^.'' 

''he dex" dist Karle, " yrab rob de maiest^, 
3965 ke cen yoisistes par la yo«tre bont^ 

ke ie tenisse corone et roialt<$, 

consilliez moi, et k' il yos yigne an gr^ 

qu' aie 1* orgoil de cele gent mati^, 

ki k tel tort sont an ma terre antr^. 
S990 consilliez moi, franc cheyalier menbrtf, 

si com yos estes mi home et mi chas^. 

ici ayeiz nne grant piece est^ 

tot por m' amor, iel sai de yerit^. 

seryi m* ayeiz yolantiers et de grtf 
3995 por les granz fiez ke ie yos ai dontf. 

or receyeiz por den de maiest^ 

icele poine k' en ceste yoie areiz, 

et por s' amor conqnerre.** 

Li arseyeskes sns en pies se dresca. 
4ooo hi fadestnel maxntenant en monta. 

molt gentement ^ parler commenca. 

"beneoiz soit c* h, moi entandera. 

ie suis eblen de den ke tot forma 

et de S. Piere qne ii Rome estora, 
4005 k cni poioir des pecheors dona 

de pardoner de canke mesfait a. 

ki sor paiens or aler en yodra 

ayoc le roi ke France k garder a, 

de ses peschi^s trestoz qnites sera 
4010 en P onor den ke le mont estora." 

dient Francoiz ''com boin pardon ci a! 

com bner fuit neiz qui en tal ost ira 

por tel pardon conqnerre ! ** 

En piez se dresce 1' emperere de France. 
4015 ae$ en apele trestoz en audiance, 

toz aes bairons, ceolz de plus grant poissance. 

congi<$ lor done, et puis si lor commande. 

prin ior de Mai, si com estez commance, 

desoz Gascoigne soient trestuit ensamble: 
4020 si en iront sor la gent mescreande. 

lors en apelle Dan Gerard de Viane. 

"yos remaindrois et girai en Espaigne: 

yoz commans ie Bawire et Alemaigne. 

et yoz Renier et Hamaut de Biaulande, 
4025 yos commans ie Geneyois et Ostrance, 

la tor d' Assai et la tor de Plaisance, - 

mon fort de Rome ke 1' on clame ma chambre, 

et Lonbardie, ke on rien n' i mespraigne." 

"d nom den, sire" ce dist Gnibors 1« franche. 



Llil 



4030 "fonnant yos croit ke tot cett rot commande." 

*'Toir ditte«, dame** dist Ilarnans de Bianlaode. 

adonc nSontait 1' emperere de France. 

li dns Rollans est antreuB an la chanbre: 
' baUait Andain, sa bele amie gehte, _ 
«DS5 et en apres son anel It commande. 

elle li ait bailie anseigne blanche, 
' dent il fist pnis mainte reconoisance, 

kant il alait an la terre d' Espaigne, 

\ granx chastelz et \ fors citeiz panre. 
4040 mab Sarazin, ke li cors den crerance, 

les departirent ke il ne la pot panre. 

ce fnit dues et damaiges. 

Oit ayeiz de Gerard le bairon, 

comment il est acordeiz \ Karlon. 
404S an chief don terme ke nomm^ yoa ayons 



en alait Karles an. Espalgne on rdon 
sns Sarazins, ke li cors den mal don, 
ke sa terre orent mise k destruction, 
molt bien ayeiz oie la chancon, 

40»o comment il fnrent trahi par Gnenelon. . 
mors fnit Rollans et li antre bairon, 
et li zz mille, ke dens face pardon, 
k' en RonccTalz ocist Marsilion. 
^ mais d' anz ici \ tant tos laiseron, 

4055 et de Gerard, de coi chants avon, 
et de Renier et d' Amald le prondom, 
et d' Oliyier k' est Reliant conpaignon. 
don fil Hamant ci apres yoz dirons : 
c' est d' Ajmeri ke tant par fu prondom, 

4060 le seignor de Nerbone. 

Sxpiicit de G, de Fiane. 



Aus dem Agolant (*). 



Karlon commande qne 1' ost soit aprestee, 

rers Aspremont et condnite et menee, 

\ Sarrazins chalengier la contree. 

Karlon commande que P ost molt tost s' atome. 
6 et il si font; nus d' ens pins ne demore. 

tronssent lor bid, lor armes, lor aroine. 

qnant Karlon ist de la cite de Rome, 

yij rois i out qui tot portent corone 

et xij dux, et si sunt xy contes 
10 et r apostoile, o Ini mainte personne.^ 

\k Teissiez tant hianme de Dordone 

et li escns ou li.or fin bontone, 

et tant enseigne qui rers le ciel bordone. 

nostre emperere parmi 1' ost esperone, 
IS Eschart de Rains s' oriflan guarde et donne; 

ensemble o lui Dan Sjmon de Peronne, 

et arec lui li bons dns de Soisonne. 
Les arantgardes Karlon le fiz Pepin 

Fagons le meine et li qnens Albelin; 
20 si les conduit le riche dns Helin, 

rois Salemons et li rois Tiorin, 

de Normendie li bon due Anquetin 

(sor totes terres est la mellior en fin), 

et maint preudom qui aroit le cuer fin. 
cs Ix mille sunt bien em parchemin. 

Hiaumon yont querre, li fort roi Sarrazin, 

et Agolant qui meine grant hustin. 



se il le trovent, seront li mal yoistn, 
de lui feront molt doleros trahin. 

?o Charlon cheyanche, nostre emperere maine, 
enyiron lui si Franc et si demaine : 
ij mUle hommes ayoit bien en s' enseigne. 
liye sa main, de damledeu les seigne. 
"he diex** dist Karle, "qui feis \ ton reine 

35 et ciel et terre, mer et augue et champaigne, 
Yos confundez la pute gent Alfaigne, 
qui par lor force entrent en mon demeine. 
crestiente gardez qu' il ne soffraine* 
tant yait li ost le pui et la champaine 

40 qu* Aspremunt yoient et la large champaigne. 
Tant cheyauclia li riche roi Karlon, 
et ayec lui si prince et si baron, 
qn' il choisirent deyant ens Aspremon. 
de 1' autre part ou sunt paien felon, 

45 chetis encontrent qui eschape lor sunt 

Franc lor demandent, qui sunt u premier front, 
dont il eschapent et ou aler youdront. 
et cil respondent que il crestien sunt 
et que paien par delk le mont sunt; 

50 si les conduit Agolans et Hiamont. 
si com il dient, tote France ardront 
et Karle de le . honor chaceront 
et cU respondent "se diex plest, non feront 
yesci la gent qui lor contrediront 



(*) In einer dem Hcrm Professor yon der Hagen gehdrigeo Pergamenthandschrift, die auch Aubri den 
Burgunden undden Meraugis de Porlesguez enthSlt. 



LIV 



S5 a poi de terme la batalUe en aront" 

cil V entendirent qui molt gjrant iole en ont 
"seignor" font il, ^'diex qui forma le mont 
Tos pnUt garder des paiens qui la aunt 
tant en i a, ia nombrd ne aeront" 

60 Lefl ayantgardes lea fuiana entendirent, 
mea de noient por ce ne a* eabahtrent 
xiij dna farent et dni roi qui la £rent 
ale a' en fnaaent aa Tnra ai com il dirent: 
por ce le leaent que la yeapree yirent 

65 deaoz un arbre lor herberge tendirent: 
iiij grana liuea lor riyage en detindrent 
Karlon regarde, Voit le ior decliner: 
il commanda aea oz ^ oateler. 
le lendemain qnant yint ^ 1' aiomer 

70 Est Karlemaine par tote 1' oat crier. 
' qu* en face 1' oat iiij iora aeiomer 
qui yeut que V oat ae puiae repoaer. 
puia fet li roia toz lea barona mander. 
yienent et roi et due et prince et per, 

76 et V apoatoile i eat ycnna parler. 

''aeignor" diat Karle "fetea moi eacouter. 
yez Aapremont, oii noa deyona paaaer 
por Sarrazina ferir et encontrer, 
qui ai noa cuident toz yia deaheriter. 

80 mea ce aaron bien, ae le yolez loer 
que r nn de noa a* en alaat adouber, 
qui noa peuat en Aapremont monter 
et lea compaignea dea Sarrazina earner." 
Francoia ae teaent, ne n' ont aoign de yanter 

85 n' i a celni qui a' en oat preaenter. 

"Baron** diat Karlea, *nobile cheyalier, 
11 queua de yoa a' ira aparellier, 
qui me peuat en Aapremon puier 
et lea compaignea dea Sarrazina proiaier, 

90 qu' encontre ena noa pniaaona arengier?" 
ne n' i a nul qui en yeille eatre premier, 
ne mea qn* nn aeul, li bona Danoia Ogier. 
cil eat alez aon mantel dealacier. 
deyant Karlon a' en yet agenoillier. 

95 en haut parole com t . . lex cheyalier. 
"bian aire roia, ne yoa doit eunoier: 
en yoatre ^ort n* a un aeul cheyalier 
qui miez de moi puiat eatre meaaager. 
biau aire roia, ne yoa doit ennoier : 
100 ge yeol por yoa en Aapremont poier. 
ae tniia Hiamon ne Agolant le Eer, 
bien li aarai enquerre et encercbier 
por coi i yeolt yo terre cbalengier, 
et bien aarai yoatre droit deareanier." 



to6 * Og^er" diat Karlet^ *or rot trabiex arrier. 

n* em paries phia, ae oe yoa en reqnier." 
Em piez a' en drece li aeneachana Fagon, 

dna d' Orcanie, et fa parent Karlon, 

qui em bataille porte le gonfanon. 
110 *aire* diat il, "entendez ma reaon. 

TO parenz aui, yo niea et yo baron. 

de yoa tien tora et V enor enTiron, 
I yo aeneacbaua de yo meatre ueaon; 

ai doi porter le roial gonfanon. 
115 aire* diat il, *'entendez ma reaon. 

ge puierai por yoa en Aapremont 

a* irai yoir Agolant et Hiaumon, 

et ai yerra dea pajrena la foiaon.'* . 

"Fagon* diat Karlea, ^'beaaiez yoatre reaon. 
120 n* em parlez ploa, ae ne yoa en aemon.* 

Em piez a^ en drece Dam Sjmon de Paria, 

griac gonnele, un due de molt haut pria. 

ai haut parla que partot fu oia. 

ai diat a Karle "ne aoiez maupenaia 
125 que ia paien yoa toillent ceat pab. 

tart diroit en la meaae ^ Saint Denia : 

ia li cora aainz n' i aeroit mea requia, 

ne n' i yendroient damea o lor maria, 

ne lea pucelea ayequea lenr amia. 
130 aaaez aayez qu* en Saiaaogne yoa fia. 

en Aapremont, a' il eat yoatre pleaaira, 

irai pai'ler a preaanz Arrabia.** 

"Symon" diat Karlea, *ne aoiez ai haatia. 

yoa n' iraiz mie : itant yoa en deyia." 
135 Em piez a' en drece li bou dux Auboiu, 

dua de Biayez, et ai tin Biauyoiain. 

"he roia de France" diat il, *ce eat la fin : 

ge puierai d' Aapremont le tarin, 

et ai yerrai a' auquea aunt Sarrazin.* 
fto "yoa n' iraiz mie" ce diat le fiuz Pepin: 
n' i trametrai nul homme de biau lin." 
"Baron" diat Karlea, "ne yoa doit ennoier. 

ge ne yeol mie ana paiena enyoier 

haut homme, nul qui terre ait a ballier, 
145 que ne V ocient ci glouton loaaengier. 

don n* ayon noa una poyre cheyalier, 

qui de aon cora ae puiae bien aidier, 

qui auquea yaille ae il en a meatier, 

qui noa poiat ceat meaaage noncier 
1 50 a Agolant F orgueilloa et le fier, 

qui de ma terre ae yeut fere heritier?" 

Iora ae dreca li bona yaaaal Richier. 

cil eatoit fiz au comte Berengier; 

coaina ealoit an bon roi Dealer : 



1 



l.V 



iM mais il n' ot mie d* ^spotee molUer. 
derant li ro ae rtt ageaolHer. 
"sire'' dut il, "ge na an cheralier 
et n' ai nul oir ne tarre k ioatuier. 
81 si poTre homme i ToleE enToier, 
160 ie am celni qui ros Toadn tidier.' 
"amia** diat Karlea, "biea fet k otroier. 
ae aaina et aaiia em poes reperier, 
ge Toa rendrai molt biea Toatre loier: 
tot TO lignagea i aura recoTrier." 
t(5 ot le due Najmea, prent aoi a airier, 
qui V out norri; ai V ot fet chevalier. 

Derant Karlon a' eat Ricliier areata : 
li roia li a illec aon bref tendn. 
et li dac Najmea eat k Karlon venn. 
J70 ai bant parole que bien 1* ont entendn. 
*Toa arez, aire, mau^a conaeii crea. 
Ricbiera ea^prenz, ai eat de grant rertn. 
ge V ai Dorri aoef : ai m' en poue, mar fa.** 
**Najmon* diat Karlea, ''ne aoies irascn: 
<73 car a' il repere, bien li aera rendn." 

*Bian aire Najmea" cje diat li roi Karlon, 
"Ricbiera ira la dien beneicon. 
ae il repere, a' aara aon guerredon. 
mea or li proi qu' U paront per reaon: 
ISO car paien annt orgnelloa et felon.** 
"ce poiae moi, aire** ce diat Najmonr 
*car Ricbier ai norri en ma meaon, 
et ai eat fiera, bardi com un lion: 
aaex toat lor morroit ai mayeae tencon. 
i65 aire, il corient aena, meanre et reaon : 
car ca abat orgneUoa et felon, 
ce poiae moi, aire** ee diat Najmon. 
Ricbiera a' en yet armer an pavellion. 
reat nn bauberc, lace un bianme reon. 
190 ceinte a V eapee an aeneatre gtron. 
monte ^1 cbeyal, prent V eacn 4 lion, 
dn tref a* en iat, porte le brief Karlon. 
tant cberancha que rint en Aapremon. 
diex le gariae, qni forma tot le mon : 
195 qne inqn' k pon aera en gran friaon. 
car de la rocbe 1* eagarda nn gripon. - 
or Toa dirai quelle ayoit la facon. 
eilea ayoit une lance de lone, 
sont xzx piez de la queue an cbaignon. 
200 il portaat bien le fea a an aanon. 

de tele beate n' eat ae merreille non. ' 

lea eux ayoit rogea comme cbarbon. 
iij piez ayoit de^ le bee taaqu' an fron. 
et qaant il role, ai meine tel fenton . 



20S qu* en V oiat bien le tret k on bodon. 

en aon le mont eatoient ai faon : 

par le deaert queroient gariaon. 

quant yoit Ricbier yenir tot le aablon, 

vera Ini en vient volant de tel randon. 
2fo dn ioua dea elea feri ai le baron 

aor aon eacn par tel deviaton, 

n* i pout tenir ne cengle ne arcon 

qui ne 1* abat trea enmi le aablon. 

aincoia qu* en piez revenist li frana hon, 
sift out il aeai aon deatrier Arragon: 

ai li earacbe le foie et le pommon. 

tote 1* entraille, ai com li boel aont, 

^ aea faona lea porta contremont. 

Ricbiera ae drece tot plein de marriaon, 
220 trete 1* eapee don dor^ fn le pont, 

qu' il en quida bien prendre vengoiaon. 

mea il iert ia deaua la rocbe en aon. 

lora fa dolenz dnrement li frana hon» 

**diex* diat Ricbiera, "par ton aaintiame non, 
226 comment porrai aormonter Aapremon, 

quant gai perdu mon deatrier Arragon? 

ci voi cea auea corre de grant randon: 

ae ge i mnef, ia ni aurai foiaon. 

comment irai arier an tref Kafion? 
230 ^ grant merveille dout mon aegnor Najmon. 

tom^ m'eatra aemprea k meapriaon.* 
Of fu irez Ricbiera li bon vaaana, 

quant ont perdu iaai aon bon cbeval. 

paaaer quida d' Aapremont le terral: 
S3ft lea aignea trove qui cbient dn rochal. 

Ricbiera a' i fiert: ce fn folie et mal, 

et mabtenant 1' emporte contreval. 

toat fuat venua Ricbiera a aon iomal: 

mea noatre aire li donne aecora tal 
240 que il ae priat k ij maina a nn pal. 

tant a' efor9a li baron natural 

que a i) maina ae miat k V amial. 

tant ^t Ricbiera qui fu ana le terhd. 

molt cbai bien an bon baron loial, 
24ft car k grant force eat iaaua du cbanal. 

diex" diat Ricbiera, "biaua pere eaperital, 

comment irai an tref emperial? 

que dirai KaHe, mon aeignor natnrd?" 
Or fu Ricbiera de deaoz Aapremon. 
2»o mont fu dolenz de aoi^^ deatrier Oaagon 

que il voit mort devant li n aablon. 

a ice mot regarde contremon. 
voit avaler lea oiaiax d' Aapremon, 

dont il i out et plente et foiaon. 



LYI 



26S due et router, girfaat, eflmerillon, 

et autre oUiax que nommer ne sayon. 

au cheral mort en fieDt molt grant foisou. 

qne tos diroie ? n' eat se mervellle non. 

^ tant tTOS nn mal escorpion : 
260 Richier sesi par derier ^1 talon ; 

si Ii earache de son pi^ 1' esperon. 

illec remest tres enmi le sablon. 

Richiers Toit bien qn' i n' ara garuou. 

li bers retome, on il Youaist on non. 
S65 on n' areata deal an tref Najmon : 

ai li conta la grant deatmcion 

qne li ont fet 1' oiael en Aapremou. 

ocia li ont aon anferrant Gaacon. 

Naymes 1' entent, a' en ont grant marriaou. 
27a "^ge Toa cuidoie" diat il "molt bon baron. 

molt ani dolenz de voatre norricon. 

ge ai norri en Toa molt mal glonton: 

car ainc n' oaaatea aprocifer d' Aapremon, 

onqnea n' i fnatea certea, may^a gloton." 
27a lora li toli le brief au ro Karlon. 

Or ot dna Najmea le cner molt air^. 

Richier aon homme a Torment laideng^. 

li dna a' anna, n* i a plua atargd. 

il yeat V auberc, ai a 1* ianme laci^. 
260 ceiote a V eapee au pont d' or entalli^. 

a* out genollierea d' un chier pele ploi^. 

et pnia a pria en aon poig aon eapid. 

si chambrelenc ne a' i aunt atargi^ : 

Morel li ont trea bien aparelli^, 
286 de conyertnrea de fer bien entalU^. 

Morel fu fora, a' ont le col bien taUid. 
. et Naymea monte, li bon yaaal prolaic. 

ai homme V ont nn petit coyoi^. 

an departir em plore de pitid. 
290 quant le aout Karlea, ai out le cuer ire. 

"he diex" diat Karlea, *'com ani deaconaeilli^ ! 

baron** diat il, "yez moi tot despollie. 

se part Najrmon, mon bon yaaal proiai<^, 

iames hi aiicle n' aurai mea mon cner lie, 
295 ne ne aera par homme conaellid.** 

*'He dex" diat Karlea, *com or ani decen! 

se dex n' en penae et la aoe yertn, 

le mellior homme de ma terre ai perdu." 

Ogier r entent, ai 1' en a reapondu. 
500 ** droiz emperere, n* en aoiez iraacu. 

Najmea eat molt de aena aperceu : 

en tot Yoatre oat n' a un mellior eacu. 

ia por paiens ne sera recren. 

ne i a nul ne ienne ne chanu. 



30S se il parole, ne soit bien respondn.'* 

Or m' entendez, por dien yos en requier : 

a' orroiz chancon qui molt fet \ proisier 

de Karlemaine, li fort roi droitnrie^, 

et de due Nayme, li aire de Baiyior, 
310 qui aa paiens en yait en messagier. 

yers Aapremont commence ^ cheyanchiei . 

lora commenca forment a groilloier. 

la noif li coyre le col de son deatrier. 

parmi V auberc commence II refrodier. 
315 iuqu' au talon n' i remeat que mollier. 

yera nn deambe ae yoloit aprocier, 

1^ oik lea aiguea emporterent Richier. 

y oit lea glacona chaoir et trebuchier : 

1' augue out de li le tret k nn archier. 
320 ij liuea priat li dua ^ cheyauchier, 

sor le riyage aor Morel aon deatrier. 

n* i troya planche ne pont aor le grayier 

por coi i puiat de \k outre puier. 

Le due Najmon descent du tertre ayal. 
325 profonde eat V iane, perilleuae et mortal. 

ne troya planche ne amont ni ayal, 

n* i pout paaaer li frana dua natural 

il a* aira, ai'broche le cheyal, 

£ert aoi en V auge on plua profon chanal. 
330 deu reclama, le pere eaperitaL 

"aainte Marie, roine yirginal, 
' gariaaiez moi mon cora et mon cheyal.** 

tant reclama le roi celeatial 

qu* arriyez eat on pendant d' un rochal. 
355 aon deatrier tremble, car il ot fort iomal. 

et tel meseae i aoulTri Ir yaaal 

qu' einz en nul ior n' en aouffri nn si mal. 

lors descend! a pie aor le terral. 
Or deacendi du cheyal le bon du. 
340 durement tremble, car meaeae ont en: 

car li gla^on 1' ayoient tant batn 

qu' en pluaora liena li ont le cuir rompu. 

Najrmon parla, le cner out iraacu. 

"! Morel" diat il, ** meatier m' ayez eu^ 
345 ne fn on beate de la yoatre yertn. 

se damleden 1' ayoit ia poryen 

que moi et yos fnson ia reyenn, 

iamea n' estri^a engagie ne yendu, . . 

ne por ayoir don^ ne deapendn." 
350 Najmon remonte quant repoa<$ ae fu. 
Quant Najmea a' ot nn petit repose 

et aon cheyal ot plaint et regretd 

por ce qu' il ot la grant eue passe 

qn' einz ne paaaa nus hons de mere ne. 



LVII 



3iS qae^il ne fust mamtenant deTOr^. 

ia Tos sera 1' ayentiire conM, 

qae il aTint k Najrmes le barb^. 

li gentiz horn a 3or destre gard^ : 

fit mi bone de riel antiquity, 
360 no get de piere ot bien ontre le g;a^. 

dedens se yit nn grant serpent crestd: 

bien i ayoit cc anz conyerstf. 

c* est nne beste de tel nobilitd, 

sor totes autres yelt ayoir la firttf. 
S6S par nnit oscnre giete si grant clart^ 

com se ce fusent x cierges abras^. 

tot ce fesoit, saciez por yeritd, 

nne grant piere qn' ayoit on cbief serr^. 

qnant nnle beste yenoit boiyre k ce gn€, 
370 errant 1* ayoit cil serpent estrangl^. 

yoit le U dns; cele part est al^ 

tot belement, ne s* est mie hast^. 

deyant Ini a le fort escn tomd 

et an desenre le branc d' acier gettf. 
373 fiert le serpent nn conp desmesnnS : 

tote la teste li a du but seyri^. 

iij foiz salli, si a flambe get^. 

et li dns Najmes a tot ce regards. 

la pierre yoit, dn fmnt 11 a getd. 
330 errant la prent, si est yenns an m6. 

qnant li dns V ont molt richement layd, 

dedans sa main 1' a Torment regards. 

trestoz li oil 11 sont esienceltf. 

ne la donnast por 1' or d' nne citd. 
333 nne almosniere ot o lui aport^ : 

il r a oyerte, s' a la pierre enz bont^. ' 
« pnis prent le brant qni ert enyenim^: 

jsnelement 1* a en 1* iagne lay^, 

et pus le ra o P ermin essni^ ; 
390 apres le ra en son fnerre geu^. 

yint \ Morel, si 1' a estroit cengl^. 

adonqnes monte, n' i a pins demor^. 
Dns Najmes pren Aspremont k monter, 

mes il ne pont qn' an petitet aler. 
393 qaant 2t main destre commenca a garder, 

yit mi desmbe qni molt £t k doter. 

U se cnida et prendre et acoter. 

et dist dn Najmes "ci fet mal abiter. 

se par id doit nnl sires passer, 
400 poi le porra rois Agolans doter." 

Dns Najmes puie le tertre miste et fier. 

Morel s* estent, si se prist an rocbier. 

de deferer si donte H Bairier: 

car si le yoit gnencbir a' atendroier, 



406^ nna bona fors diea ne li porroif aidier. 

"be dies" dist Najmes, "qni tot as ^ ballier, 

en cest pais fet molt mal berbergier. 

ge n' i yoi rien qui pnist ayoir mestier 

k nnl firans bona secorre ne aidier." 
410 por poi s' esmaie li dns o le yia fier: 

car encor a dn tot ^ commender. 

or gart s' espee qne li anra mestier. 
Dns Najmes pole le tertre d' Aspremont 

n' ont c* nn petit err^ contre le mont, 
415 qnant 11 oisel le percoiyent de son. 

Najmon n' ayoit al^ se petit non : 

k tant eyos descendu nn gripon, 

qni fist Ricbier la grande mespiisoD, 

qui li tna son destrier Aragon. 
4flO qnant U cboisi yenir le dn Najmon, 

yers Ini en yint yolant de grant randon. 

Morel sesi par tel deyision,. 

totes ses ongles ficba Ini n Braion. 

ne fnst li fers qui li fist garison 
423 & Ini abatre qui li fist contremon. 

leya Morel o tot le due aimon 

iij piez en bant, pnis recbiet n sablon; 

le cbief toma U ou out le crepon. 

por poi li dns ne cliai on sablon. 
430 Poor ont Najmes, li £rans dns natoraz, 

qnant son destrier prist eisi li oisiaux. 

ai le leya et an bee et as granz. 

encontre terre cbai il et Moriaux. 

"diex" dist li dns, "sire saint Gabriaz, 
433 d n' ira ia nostre grant ost roiaz: 

a* anra aonfert et pdnes et trayax." 
Najmon li dns si tint bien k 1* arcon, 

trete 1' espee dont k or est li pont 

& ces paroles estes yos le gripon. 
440 li dns le yoit, si fn en grant frison. 

11 bera le fiert par tel deyision, 

ai com diez yont par sa benoicon: 

smdens les pies li conpa.en tronchon. 

aa crins remestrent pendant de lez 1' arcon. 
443 grosse ont la iambe com 1' anste d' nn cerdon, 

par dedens grosse derriere dn talon : 

yin on fontaine i entrast plein galon. 

Najmes la prist, qni molt fn sages bon: 

met V en sa beose, mostrera le Karlon. 
430 qui de noient mescroira la cbancon, 

yost ^ Compiegne : la le mist dn Najmon. 
Qnant Najmes ont le gripon afibU 

et k a* espee li ont le cbief conp^, 

en la montaigne s* en est errant yoltf. 

8 



hVlll ' 



4§5 U 0* est asftis, forment eat adol^. 

n' a niifl des piez e' est ariere Ters^. 

tant a de noif entor Ini amass^ 

qne pins fa grans le monx qu* il k ltr6 

qat n' est nn mar et g;rant et hant ley^. 
460 avec son cors qn* il oat et grant et l4 

a le grant mar de la noif reyersiS. 

tont contreyal grant brnit a dement. 

solon Najmon aroit si pres pass^, 

cors et cheyal ayoit acoyet^ 
46S qn' il n' en parnt qae son hiame gemtf. 

Morel chancele, k poi qn' il n* est yers^. 

mes a genoz yint il ontre son gr^. 

li bons cheyans s' en est molt effred. 
Naymon li das se tint bien, li frans hon : 
470 mes por nn poi ne chai de 1* arcon. 

an remonter qne il £st contremon 

garda li das de delez an perron. 

si a yea de Richier 1' esperon 

et son destrier qai 1^ giest on sablon: 
47» mais n' i ayoit se 1* ossemente non. 

qnant le yoit Najmes, si oat aa caer frison. 

"bian sire diex, par ton sainteime non, 

Ik moat grant tort ai blam^ mon baron * 

tant a li das al^ encontremont 
480 qne il paryint la sns en Aspremont 

einz n* aresta iosqae il yint en san. 
Si com li das oat Aspremont pni^, 

nait fa oscare : li <Hsel 1' ont lessi^. 

oiez, baron, com il a esploiti^. 
485 il s' aresta soz an arbre foilli^. 

la descendiili dns molt corocid; 

en cost^ Ini a son espi^ conci^. 

mes il ne sont ou il seit embnchid : 

car illec pres ot an perron tallid ; 
490 ci ot nne orse son faoncel lessid. 

yente et gressille et fet tel tampestic, 

soz ciel n* a Homme qai ne soit esmoitf. 

ce a le dac molt forment agregi^ : 

iusqa' an talon ot tot le cors mollis. 
h9S et Morel a la nnit son fren rnngie. 

"Morel" dist Najrmes, "de toi ai grant piti^. 

se de ton yiyre troyasse nnl marchid, 

yolentiers fast ^ fin or esligi<$. 

altre foee yos face diex plus lid : 
500 car en tel leu sommes ci herbergi^ 

ou moi et yos n' esmes pas aesid." 

La nnit iut Naymes dessoz an arbroisel : 

mes il n' i ot ne ioie ne reyel, 

re il 11* i trove ne yile ne bordel. 



SOS entre i) roches a herber^^ Morel. 
Ih. ot nne orse faoond de noyel: 
desoz nn arbre a leissid son orseL 
rente et gresille, si ne fet mie beL 
deyes le yent mist V escn en chantel. 

810 or ot besoign li das de son manteL 

"he diex" dist Najmes, "qui saayas Daniel 
einz eif la fosse an -felon lioncel, 
et condnisis le pneple d' Israel 
parmi la mer sanz nef et sanz batel, 

818 si com par Y angre qui a non Gabriel 
fa salad Marie o le cors bel, 
oez moi, sire, de ce don yons apeL" 
li das ont Iroit, si li trenbla la peL 
la nuit n' out dent don ne feist martel. 

820 Cele nnit sneflre Najmon molt gran dolor, 
de lez la roche s* estnt deci qa* aa ior. 
plnet et gressille et fet molt gran iireor: 
desi qa' aa caer en sofTri la donloor. 
par les enarmes prist 1' escn de color: 

828 Morel en cneyre son destre nnl soador. 
diea reclama, sun yerai criator, 
qui en V ange se coacha par donchor 
et en la croiz fa mis por pecheor, 
*" quant yos yendi Judas li tratror: 

830 einz en enffer en a mayds retor. 

si com c' est yoirs, yrai dieu plein de doncor, 
donez moi yiyre tant qne yoie le ior, 
qne ge reyoie mon natural seignor, 
roi Karlemaine a la fiere yigor. 

838 hai Morel ! de yos ai grant tendror. 
yos me passastes V iane par grant yigor, 
qui est noire et lede et de si grant froior. 
n' i 'passeroie autre foiz de poor 
por le tressor Karlon V empereor." 

840 La nuit fu Najmes poyrement osteld 
de lez la roche ou il s' est arestd. 
plnet et gressille, a poi n' est engeld. 
escordement a Jesn reclamd, 
et nostre sire ne 1' a pas oblid : 

648 car de la piere li est esrant membrd 
que il conquist yers le serpent crestd. 
de r amosniere 1' a du Najmon getd. 
quant el fu hors, si geta tel clartd 
com se ce fusent x cierges enbrasd. 

no Morel la yoit, si a du pid gratd; 
cuide proyende li ait 1' en aportd. 
yoit le das Najmes, tot fu resyigord. 
n* ont fain ne soif^ einz fu tot reschafd. 
de lez lui garde, si a 1' orse troyd : 



LIX 



f M il d' a^at g;aere« que ela ot (aon^. 

com il ainz pout, cele part est al^. 

^ tec ij mains V a errament combr^, 

contre la roche V a errament ta^ 

en la falise V a mauitenant me. 
5«o 1* anbe apamt, et li tors 1' a mostre, 

et li das Najmes remeist an sayete. 

la bone pierre que dies li ot don6f 

ne la donnast por 1' or d' nne cii6, 

Itele nnit da Najmes trepassa, 

S6S onq[aes £rans hons de telle n' eschapa; 

la en sa Tie mes ne 1' oobliera. 

r ors i repere si com il aioma, 

droit k son estre ou soil orsel lesa. 

Najrmon la yoit, forment s' en menreilla. 
S70 et la grant orse de riens ne le doata: 

g;aele baee enrers le dac s' en ya. 

yoit la li dns, damlediea redama. 

son esca pren, a son col le geta. 

Najmon V a frete^ qne tres bien V asena, 
S7S qa' 4 on seal cop les ij pi^s li conpa. 

redrecier cnide, mes ele reyersa. 

qoi dont oist la noise qa' el mena ! 

eyons ij oars et on liepart de^. 

le cheyal yoient, cbascns le coyoita. 
S80 cil le deffent qni amend li a. 

Toit le da Najmes, de ferii' s' ayanca. 

il tient V espee et V esca embraca. 

iiert le premier, molt tres bien 1' asena: 

tote la teste da bnt H deseyra. 
5SS et li lepart qui Moriaa regarda, • 

pas ayant autre da destrier s' ayanca, 

goole bade: car manger le cnida. 

Morel le yoit, enyers loi recnla, 

on poi ariere le destre pid leya, 
S90 celni derriere : si grant cop li donna 

qa' enz en la gnele toz les denz li bniisa. 

de r aatre part h. an gres V enyoia, 

qoi li ceryaz soz les ens li cola. 

Najmon le yoit, li cners li sosleya. 
S9S ** Morel** dist il, "si gent secors ci a. 

c debes ait qui iamds yous faadra.** 
Or ot da Najmes V on des ors abato, 

et 4 s* espee li ot le cbief tola. 

isnelement monte le pnl aga. 
soo blans est com noif, et fa grant et yelo. 

ou yoit Najmon, soyre li est cora : 

as dens sesi la bougie de V esca. 

en son poig tint li dos le brant tot nu : 

dedens la gaale li a tot enbata, 



605 que le beut d' or i est as dena arestu. 

trestot le cuer li ayoit porfendu. 

li bers 1* empeint, et li ors est chau 

4 terre mort: s' a la force perda. 

Najmon li dus en aore Jesu. 
610 Or a dn Najmes la bataille finee. 

quant au blanc ors ot la teste coupee, 

iij lions yoit on fonz d' une yalee. 

n' est pas meryeille s' il dote la meslee. 

il essuia le trenchant de 1' espee; 
615 isnelement 1' a ou forre boutee. 

yient it Morel k la crope tiulee, 

que ne donnast por V or d* une contree. 

la noif abat de la sele doree 

et la gressille qui iert enz ayalee, 
620 qui la nuit iert cboete et enfellee. 

estreint la cengle, s' a la renne combree. 

"Morel" dist il, *si fete destinee 

n' ayint einz mes, c* est yeritd proyee, 

com ayon fet en estrange contree." 
6S5 . Najmon li dus de riens ne s' atarga. 

en la yalee les lions esgarda. 

quant il les yoit, forment s* en menreilla. 

son escu prent, ou li ors le porta. 

1 Morel yint, par son estriu monta. 
630 adon s' en tome, quant li solel leya. 

de r autre part du tertre deyala. 

voit la grant ost qu' Agolans amena 

et la nayie Ik ou il ayala. 

Najmon deyale le grant tertre plenier, 
63ft' yoit les compaignes de la gent ayersier 

tot enyiron le plain et le rochier; 

ot ces ors brere et ces yiautres abaier, 

et yoit le tref Agolant le guerrier 

et r egle d' or soz le pui flamboier, 
640 qui reluisoit comme feu en celier; 

et Mahomet qui font acharoier 

tot por la loi tenir et essaucier : 

chascus le yoit aorer et proier. 

"he dies" dist Najmes, "qui tot as a iugier, 
64ft garissiez Karle 1' emperere au yis fier. 

il n* a pas gent, s* en les poist magier, 

don r en poist toz ces com . . ier." 
Najmon regarde cele gent depntaire, 

treis et arcubes, destrier, mant dromadaire. 
6S0 sor Mahomet font un engien portraire, 

don tot li ost resplendist et esclaire. 

Najmon parla qni ot cuer debonaire. 

"he Karle sire, bon rois au fier yiaii'e, 

rois Agolans te cuide k la mort traire. 

8* 



LX 



65ft n' a remea Tore entre ci qn' k Biavqnatre 
ne BedoiD desi iasqu* en Chahire, 
ne soit Tenn por crestien defiaire* 

Najmon arale le tertre contremont, 
et Toxt ou far maint nef et mainf drommit, 

660 et encalabre et maint pui et matnt mont, 
et en riyage tant tref tant paTellont, 
Tnrcs et paiens qni si grant nobe font 
einz pni«qne diex ot fonn^ tot li mont 
et qa* il ot fet lea choaea qni i annt, 

66ft ne fn tiex os: damledin le confont 

Naymon lea roit, pleure dea enz da front: 
car il aeit bien, damaige li feront. 

Eiat com Najmon ayoit eaploitid tant 
qui deacendi d' Aapremont le pendanti 

670 dedena le far a yen maint chalant 
et an riyage maint payellon tendanti 
le riche tref an fort roi Agolant, 
et V eacharbongle de deaenre Iniaant 
ilec atendent li fort roi Roboant 

07ft et Moadaa qni tint Jemaalant 
ti|nt par i a de la gent Teryagant 
qne la yitaiUe lenr yet. encberiaaant. 
nn marc d' ai^nt en i yenTent plein gant 
mnerent da fain ci bon mnle\ emblant, 

6M et cil deatrier ae yont afebloiant % 

U a* eamainent ce gent Tenragant 
molt par em poiae Hiamont et Agolant 

Entre qne Najmea fn de la gent aeyr^ 
nn Sarrazin de la loi defia^ 

68ft eapi^ ot Karlon et aon bam^. 
tant ot com le aablon et err^ 
' qn' il yint ^ Riae V amirable cit^. 
Agolant troye, ayec loi aon bam^. 
li roia le toit, ai P a bien ayiad 

690 diat Agolana ^aa tn an roi eate?** 
"oil yoire, aire: molt i ai aeiom^. 
Karlon yoa yient o aa creatient^. 
en r antgarde qui annt deyant ale 
aont xij dnc et ij roi coronn<5. 

69ft Iz mille dn roi furent eam^ 
prennent le len ou il annt atray^. 
mea onqnea gent ne fnrent ai arm^. 
il n* ont banberc qni ne aoit bien dobl^ 
il n* ont eapee ne aoit bien acer^ 

700 et ai n' ont bianme ne aoit k or gemtf. 
qnant ont lenr lancea encontremont ley^, 
einz ne yeiatea nnl boia tant dm plants 
com annt lor lancea qnant il annt bien aerr6. 
1' autre corroi aunt k c mille nombrtf." 



70ft Hianmon 1' entent, ai P en a xegard^. 

"tea toi" fet il, "trop par en aa parl^. 

or aai ge bien qni t* ont eapoantiS. 

fni toi de ci: trop aa le aena deay^. 

qne a' il eatoient de fin acier tempr^ 
710 ne pnent il encontre noa dnr^ ." 

Diat Agolana "biana finz, leaaiez eater. 

noa ne aayon de coi cetni blaamer. 

bien le poona eaaaier et proyer. 

11 qnina de noa a' en ira adonber, 
71 ft qni noa porreit en Aapremont monter 

et lea compaignea dea creatiena eamer? 

n' en i a nn qni a' en oaaat yanter?" 
Salatiel a* en eat ley^ em pies. 

en bant parla: car bien fn enaeignies. 
780 "roia Agolana, ae yoa le yoliez, 

de moi aera ia li tertrea pniez. 

deci qn' aa trea m* en irai ealaiaies. 

ae tmia Karlon, bien aere^ enf . . . ex.* 

et diat Gorhan "Salatiel, teaaies: 
72S autre de yoa i aera enyoiez.* 
Aprea parla li roi de Betanie. 

"Agolana aire, yoatre oat ayez banie: 

mea la yiande de tot lor eat fallie. 

de minz dea noz eat de tot afeblie. 
730 Moadaa eat en teire femenie 

de Boidan n' en aurez yoa aie. 

t:beyancbe, roia, o ta grant oat banie. 

a* aaemble k Karle 14 toe compaignie, 

et ai abat ce noyelerie, 
79ft a* abat la loi qne il a eatablie. 

par tote France aera ta aeignorie. 

k S. Denia aoit la Mahomerie* 

Balan V entente n' en puet mner n' en rie. 

d' autre part diat k nn Tnrc de Peraie 
740 "cil a langue k deyiae forbie. 

ne connoit paa Karlon ne aa meanie, 

ai com il a noble cbeyalerie. 

einz i aura grant bataille eatabUe, 

don maint prodom aura perdu la yie." 
74ft et diat Gorban "por ce ne don ge mie: 

ia crestien n' auront yera noa aie.** 

puia diat an roi "ne Toa eamaiez mie: 

g' ir^ il Karle, aire, a' en le m* otrie * 
Diat Gorhan "roia, ae yolez graanter, 
7fto ia me yerez en Aapremont monter, 

totea lea oz dea creatiena eamer. 

le blanc cbeyal me fetea deliyrer, 

qui 1' autre ior yos yint d* outre la mer. 

lora irai bien duqu* k Karlon parler, 



LXI 



7it k lid meiames enqaerre et demlmder 

ai se len issi desheriter, 

et •' 11 Tondra Makomet aourer* 

dient paien "fetes lai deliyrer* 

li rois r otroie, si U fet amener. 
760 d* un riche paile le Tont desToleper, 

derant li roi le corent enseler. 
Salatiel regarde le destiiery 

qui plus iert blans qae n' est fleor de pomier 

et pins isnaas que faux ni espervier. 
76ft il sant em piez, n' out en lui qn* airier. 

il en apele Mandahs de TufEer. 

k nne part le prent h esrainier. 

"mes parens estes, ce ne poez noier: 

contre toz hommes me deyries aidier. 

770 ares yen d* Agolant le guerrier 

com forment aime ce gloton pantonnier? 
or r a ia fet son mestre conseillier, 
et tant preudomme a ci lessi arrier. 
Mahomet doinst, qui tot a ^ ingier, 

771 qn* il de sa femme le puisse yergoinier. 
il li a ia donn^ son blanc destrier, 
petit s* en fant, ne li yois chalengier.* 
dist Mandalaa " or lessiez le pledier. 

ia porriez tel chose commencier 
780 qui nos porroit tomer k destorhier: 

car tea lignages est orgueillos et fier.** 
Gorhan a bien la parole escontee. 

*he glot** dist il, "com as la goiige enflee ! 

se yenz bataille, ia te sera priyee." 
785 Balan saut sus \ la chiere membree. 

grant ot le cors et la poitrine lee; 

fier le regart et la chiere enflee. 

il passe ayant, et dist reson membree. 

"Salatiel, Ez de pnte proyee, 
790 par toi fu ia Aufrique si troblee, 

tote la terre essUlie et gastee. 

et quant ge yin de France la loee, 

par toi fu molt ma parole blasmee." 

il passe ayant: si li a bien tiree 
798 sa grande barbe, qui fa entremeslee. 

o le poig destre li donne tel farree, 

si que des denx li brise V eschinee. 

desi qu* k pou fust F oenyre si tomee, 

quant Agolans a sa teste iuree, 
800 n i a celui qui tant haut ceigne espee, 

se il hui mes i flert en la meslee, 

qui ne soit ars et la poudre yentee. 

en SOS se traist, eel oeyre ont adosee. 

Salatiel emporte sa dentee. 



soi que iam^s ior ne sera oubliee. 

Gorhan demande ses armes et s* espee : 

oil 11 aporte qui bien li ot gardee. 

il blanc destrier fu la sele posee. 
Paien enselent richement V anfiTerrant 
810 de frain k or et de sele d* argent: 

estriez i ot qui molt sunt ayenant. 

et Gorhan s* arme tost et isnelement 

il yest r auberc, lace V iaume luisant, 

et caint V espee an pont d* or flamboiant 
818 met li son col un fort escu pendant: 

iij lipars ot escrit por de deyant 

k iij clous d^ or un gonffanon pendant 

monte H destrier, et print V eapii trenchant 

^ la roiue que Gorhan ama tant 
8£0 a pris congi^ : si li dist en riant 

"ge m* en yois, dame: k Mahomet yos commant 

ge yois yoir Karlemaine et son semblant, 

et quel gent sunt ayec lui cheyachant* 

"ya t* en" dist ele: "ii Mahomet te commant 
828 li proer^ que il te soit garant 

de toi me blament li petit et li grant 

assex sayez com nos est conyenant 

s^ onques m* amas, or n^ en soit nnl semblant** 

"dame" dist il, "tot k yostre commant" 
830 par les heberges s^ en est issus errant 

Gorhan cheyauche, qui fu Ilea et ioiosc 

armes ot bones, soz ciel n* en ot melliorz. 

ust hi destrier qui fu blans comme flors. 

n* est pas menrelle se il fu orgueillous: 
898 car il iert riches et de molt granx honora, 

preux et hardix et molt cheyalerous. 

d* esch^s de tables fu molt bon iueors; 

sot de riyiere d* esperyiers et d* ostours, 

et sot des hois plus que nna yeneors. 
840 et de plet iert sages et enginos, 

et fler et fel enyers les orguellios, 

enyers poyres et humbles et pitons. 

de son ayoir tenir n* iert mie coyoitos. 

bien fet de cors estoit^ et amorous 
848 de la roine an regart sospirous. 

Aspremont puie, qui molt iert trayellos. 

Naymon ayale le tertre perillios, 

Gorhan encontre, et 11 lui ^ estros. 

r un fu yers F autre de parler coyottoz 
880 por les noyeles don jl sunt conyoit6z. 
Tant a Gorhan et Na/mes esploititf 

que r un d' ens a tant de V autre aprochitf. 

le du Najmon primes V a aresni^. 

"aiex, bian sire, de ce cheral piti^* 



LXII 



B5S •' ebi alez com ares commencie, 
ancois qu' aiez ce gnmt tertre pule, 
arez yos molt ce dieral empoiri<S * 
Gorhan 1' entent et $i It respondie. 
"qui es, Tasax, qui si m* as aregniiS? 

860 crols to en dieu et es tu baptizid?* 
"oil Toir, sire : i* ai est^ prinssengnie. 
bien croi en dleu qui a le mont iugi^, 
que ines ont a tort cmce&d.** 
"roir* dist Gorhan, "nu m' as gneres noie. 

869 es tn de France, le bon pais proisi^?" 
"oil Toir, sire: ia ne ros iert noid. 

o Karlon sui, 11 riche roi proisi($. 

^ Agolant m' ayoit il euToi^, 

par coi il s' est en s* enour berbergi<$, 

870 sa gent ocis et son regne essillie." 

ce dist Gorhan "molt as mal esploitie. 
cetui cheyal ai ge molt coroititS. 
s* or ne qnierz autre, tu t' en iras a pic.** 
ce dist Naymon "tos i auriez pechi<^, 

87) se li hons Karle s' en refuiet h pie. 
mes car aiez ce plet tant resploiti^, 
que ge ense mon message nonci<$. 
se tn ne faz, se diex me face li^, 
ia antrement ne sera otroid." 

880 "Cheyaliers sire" ce 11 a dit Gorhan, 
"tes cheyaux noirs me semble molt corant» 
isnel et fort: molt le yoi remnant 
descendez tost: yos nu merrez ayant.** 
Na^es respont "ce seroit mal soiant, 

688 se li hons Karle aloit a pid fuiant: 
car encor ai entier mon iazerant 
et mon escu et mon hianme luisant, 
ma riche espee don bien trenche 11 brant, 
tant com ge sole encore si puissant, 

890 11 cui ge n' estre, se dies plest, bon garant. 
yostre merci, mes, or atendez tant 
que i' ai cont^ mon message Agolant 
se nn puis faire par autre conyenant, 
mon noir cheyal yos dorrai por ce blanc. 

899 dies me confonde, s' antrement le craant.** 

Gorhan esgarde le riche due Na/mon, 
Bts deires armes et son destrier Gascon, 
il P en apele, si I' a mis k reson. 
"crestien sire, yos me semblez prendon. 

900 car aorez la loit que nos tenon, 
ge yos merrai Agolant 1* Esclayon, 

le meUeur roi qu' einz chauchast d' esperon. 
plus yos dorrai et cit^ et doions 
que onques n' out li roi de Monloon. 



909 et moi et ros seromea compaignons." 

et dist dns Najmes "ci n' entent se mal non. 
dehez ait^hui Tenragant et Mahon 
et Apolin et tes diex Baratron. 
ge nes pris mie yalissant un boton. 

910 qui les ferroit dn poin h\ chaaignon, 
ne se moyroient ne que mace de plon.** 
quant Gorhan Y ot, si a dit li Najmon 
"or yos coyrez de V escu k lion. 

se yos ne fetes, ia n* aurez garison.** 

919 Quant yoit Gorhan qui le corage a Eer 
qu' il n' aura pas Morel por nnl proier, 
se il le blanc ne li donue premier, 

dist k Najrmon "or te coy lent guetier. 
8* or ne te puez garder de mon acier, 

920 ton noir cheyal te coyendra lessier.* 

et dist du Naymes "ce ne puis otroier.** 
et dist Gorhan "tn n' auras encombrier.* 
h ces paroles let aler le destrier, 
enyers Najmon ya brandir son acier. 

929 la lance drece, s* en ya ferir premier, 
mes li dus Naymes n' a pas le cuer lanier : 
sus en V escu, ^1 primerain qnartier, 
le feri si du Najmes de Bairier 
que il le fist et fendre et pecoier. 

910 trenche la maile du bon hauberc doblier. 
tel tro i fist an trenchant de F acier, 
par soz 1' esele peust son braz lancier. 
s' or i poist autre coup emploier, 
mes nu seust k Agolant noncier. 

939 Gorhan senti que la targe est troee. 
Najmon feri sor la targe doree. 

fort fu r auberc, meille n' en a fausee; 
molt pres dn fer la lance est tronconee. 
an tor qui font a chascun tret V espee ; 

940 puis a sa regne 1' un yers 1' autre tir^e. 
entre ens ij yeissiez grant meslee, 
desor les hiaumes donner mainte colee. 
il n' i a pierre, tant soit bien seelee, 

as cons qu' il donnent ne soit desseelee; 
9i9 ne pierre en hiaume ne soit bien desserree, 

ne . . . t ne clut ne soit ayal portee. 

Najmon s' aire : tele li a donnee 

amont en T iaume en la cerde doree, 

que la teste 11 a tote estonee, 
990 qui ne yit goute de plus d' une loee. 

ia fust chauz du destrier en la pree, 

quant il se tint ^ la sele doree. 

et li cheyax s' en fuit de randonnee: 

ou yeille on non, la place a deliyree. 



Lxni 



Hi Naymon a' en rut, m li fist eacriee. 
"ou ireCy palen? n* i ait celee. 
auquet tos ai baissid to ponree. 
iam^ da mien ne porteres derree, 
qae ne 1' aiez chierement comparee." 

960 Najrmon fa sagea. bien 0' est aperceu 
que a* il aroit Gorhan \ mort feru^ 
iam€a a Karlea ne seroit rerena, 
n* a Agolant aon meaaage rendu, 
quant an paien fa son aena rerenu, 

965 et de a* amie li eat reaoTenn, 
qai an matin li dist le gent aaln« 
tome aa regne, et tint le brant tot nu : 
ou Toit Najmon, aore li eat com. 
et li dna Najmea 1' a ai bien atenda. 

970 Tant a V eator dea ij baroua dnr^ 
qa' il erent ia ambedni ai laaa^ 
qne V nn d* ena eat devant V tratre areata, 
aenx trina prendre ae annt entreagard<S. 
mea ci Gorhan a primerain parl^. 

975 Najmon apele, ai li a demands, 
"cheyalier freire, or me di yeritt^. 
annt ai prodom tot li creatien<$?" 
'rasal" diat Najmea, *'nea ai mie eaprovd: 
maia de mellora en i a il aaaez. 

9fio et car aoit ore cest plet tant respites 
qne ge ense k Agolant parld. 
quant ge serai iusque ci retom^ 
et Tos anrez ^ mon seigneur parl^, 
se de plus fere ayes done yolent^, 

9S5 ge TOS a& la moie loiant^ 
que ia par moi ne sera refusd.* 
et dist Gorhan "ia fust agraant^-: 
mes Sarraxin m* en auroient blam^.** 
Ce dist da Najmes "'tant lor a il costtf. 

990 tins yos porroit de ce ayoir blamtS, 
se il m' ayoit si fetement troy^, 
de lui meisme seroit tot encombr^." 
tant a 1' nn d* ens enyera 1' autre parU 
qu' ambedui ae aunt entre a£^ 

995 qu' il ai aera com il V out craant^. 
et diat Gorhan "or aomea atrui^. 
or t* en merrai tot droit an meatre tr^, 
que ia t' aroien li Sarrazin tne.* 
"paiena" dist Najmes, "or as tu bien parU. 
J 000 encor t* estra* dist il "gnerredonn^.* 
a ces paroles s' en sunt amdai aid. 

Gorhan et Najmea ayalent le rochier. 
paien le Toient, aiu yont an roi noncier. 
"Agolana aire, nobile inatiaier, 



100s molt par deres to aeneachal proiaier. 

ci le Toiona Tenir et repeirier. 

on Franc ameine deana nn noir deatrierT 

diat Agolana "por ce 1' aim et tien chier 

qu' il m' a en en maint beaoig meatier." 
1010 L^ ou Gorhan dcTant le tref deacent, 

k lui aenrir en corent plna de cent. 

et diat Gorhan "ce ne fetea noient: 

ceat cheyalier aeryez premierement" 

et cil ai firent toat et ianelement. 
lof » fora ii eacuz n' ostez plus gamement. 

el treif entreirent, si passent belement. 

mes Agolans parla premierement 

"dites, Gorhan, ne me celez noient: 

est icil nez de la Francoise gent?" 
1020 et dist Gorhan "il en est Toirement, 

bon cheyalier, et da mieuz de sa gent 

ge V encontrai et U moi enssement 

molt perent bien li nostre acbitement" 

"as le tu pris?" "ge, par ma foi, noient 
1025 ge qa' en dirole? il i pert malement 

que hons soit pria qui ai bien ae defent" 
Paien regai'dent le Karlon meaaagier. 

r escu Gorhan regarderent premier: 

sua en la targe, ^1 primerain quartier, 
1030 panni le trou yolaat un eapenrier. 

ai out fauad aon bon auberc doublier. 

par aoz 1* easele yolaat un espenrier. 

trenchid son hiaume de si qu* ^1 chapelier ; 

sor les espaules en gisent li quartier. 
i03» paien commencent entr* ens ^ consellier. 

"molt nos dist yoirs Balan li mesaagier. 

ia cete terre ne noa ara meatier. 

icit n*^est mie ne garz ne inmentier. 

se tuit li autre se pnent si aidier, 
1040 mar lor yenimes lor terre chalengier. 

Agolans prent .Najmon k aresnier. 

"dites, yasax: ne me deyez noier. 

estes riche hom on eatea cheyalier, 

et aa ayez molt de terre a ballier?" 
iota Najines respont, li sires de Baifier, 

"mes sui Karlon, li fort roi droiturier. 

Bts serianz sui et see mestres portier. 

il m' adouba, ai me fiat cheyalier. 

un poi de terre me dona ayantier. 
1050 ai me dorra encor li roi mollier 

por ce yoiage don ie ani meaaagier. 

deyant n' ayoie yalisaant nn denier.* 
Dist Agolana "Sarrazin et Eader, 

cetui meaaage me fetea bien garder, 



LXIV 



iosft et le matm le fetes onener. 

ai li ferai toz les membres eonper, 
en despit Karle le ferai desmembrer.** 
et dut dn Najmea "n' aiez soing de haster. 
n' afiert ^ roi qui gentis est et ber 

1060 qui doie ia messager destorber. 
or me lessiez mon message conter. 
11 roi Karlon, qui ca m' a fet torner, 
^ Tos meismes me rooa demander 
com fet pecbi6 yds a fet aniver, 

1069 sa gent ocire et sa terre gaster. 
. Tolez le YDS einsi desberiter?" 

"oil" dist il, "n* en pnet par el passer, 
qnant il se fist banptizier et leYer. 
si me Yenist adont merci crier, 

1070 nostre loi prendre et la see fauser, 
tost U lessasse enYers moi acorder. 

ge n' orroi mes da roi Hiamont parler. 
se il ne Yient" dist il "sa terre h. moi liYrer, 
et 2i mon pitf ne se Yient a cliner, 

107ft que ne le Yoise tot Yif desseriter, 
de mort noYele le ferai definer." 
"sire** dist Najrmes, "trop aYez k aler, 
se Yos Yolez toz yos bons acbcYer.* 
Najrmon se tat deYant roi Agolant 

1060 ^ Ini parole baatement en oiant 

qne qo' il parloit, et contoit baatement 
le commant Karle, son dit et son senblant 
^ ces paroles cyos Yenn Balan. 
o& Yoit le dnc, sia Ya reconnoissant 

1066 k la parole an yu et aa semblant 
il 1' en apele belement en oiant 
"cbcYalier sire, recreez moi ce brant 
rendez le moi par itel conYenant, 
qne ties Yet ci Yostre mort porpallant 

1090 se g* en Yoee ne ooyto ne semblant^ 
aiderai yos com pore son effant 
bien me soYient, na Yois pas onbliant, 
de nostre bonor et de YOStre semblant, 
qne me feistes en France U dcYant 

1096 n* aiez paonr: ge ai lii nom Balant 
^ mon pooir yos en serai garant* 
Najmes 1* entent; si le Ya merciant 

Balan li oste da cbief V iaame aga; 
si li despoUe 1' aoberc qa* il oat Yesta. 

1100 on ricbe bermin li a Balan tendo, 
et on mantel d* on molt ricbe bofia. 
Najmon fu biaas et ont le cors membra, 
il dist aa roi "n^ aYez yos entenda? 
por coi aYes Karlon sore corn? 



1106 la terre est nostre inqn* as bonegnea Artn, 
et or Yolez de Ini aYoir tren. 
oi r ai dire, et si est aYcna: 
qai tot coYoite, ce aYon nos Yea, 
ne garde V enre qa* il a tot perdu." 

1110 "Agolaos sire" dist Najmes en oiant, 
"Karlon yos mande, et ge le yos demant^ 
fnirez en yos on yos Yiendroiz aYant? 
n* a en cet oste si bon malet amblant 
qai en trois mois poist mie aler tant 

1116 qai cercast ore, tant par est lee et grant 
]k Yendroiz yous la terre conqnerant 
Karlon yos mande, et tot si bien Yoillant: 
nomez la place et le lin matntenant 
o^ YOS soiez aYec Ini conbatant 

1120 dites le ior, qne ie le yos demant 
se r emperere ne yos est aa deYant^ 
ge YOS doins France, tenez la par ce gant: 
en totes cors yos en serai garant" 
"Agolans sire" dist Najrmes de BatYier, 

1186 "k YOS m* a fet V emperere enYoier, 
h. YOStre cort oir et encercbier 
por coi Yenez en son bor berbergier." 
dist Agolans "ge T en Yodrai cbacier, 
qnant il se fist IcYer et baptizier. 

1130 se il se Yeat Yers moi bamilier, 
nostre loi prendre et la soe leissier, 
molt le cuidasse ricbement aYancier. 
mes se gen pais o mes ij poins ballier, 
ge le cni si Yiment aparellier, 

1136 toz $e$ lignages i anra reproYier." 

"sire" dist Najmes, "or li paist dies aidier. 
iasqa^ 3i iij ior pensez da cboYaacbier. 
bien le poez de pins pres manecier." 
Rois Agolans en apela Sorbrin. 

f 140 "fns ta en France, Bz de bon Sarrazin, 
ponr espier Karlon le &z Pepin? 
qnenois le ta, le maY^, le frarin?" 
"oil Yoir, sire, par mon diea ApoUtn. 
les bommes Karle connois, ce est la fin. 

1146 ie connois bien Droon le PotOYin 
et Salemon et le roi Tiorin 
et Jons da Mans et Giflroi V Angetin. 
si connois bien de BiaY^s Bandoin, 
de Taragone li bon contes Helin, 

1160 le dnc Frangale et le dnc Alboin, 

Fagon qai tient et Tors et Saint Martin, 
i' i connois bien 1* arccYesqae Torpin; 
si connois bien Ogler le palain. 
le ncYea Karle connois ge RoUandin, ^ 



LXV 



f f S5*M d* Engleterre Caoe le mescluii, 
treatos les princes Karlon le Bz Pepm. 
me$ Karlemaine a un felon roisin: 
Girard dnFrate 1* apelent U Morin; 
trante cites rant bien k Im aclin. 

1160 ai fast k Karle ne parent ne cosxd, 

bxen Tons pnissent ci doi metre an chemin. 
mais ne feroit por loi nn coqnentin: 
pins het 1' nn P antre qne triacle Tenin." 
"Agolans sire' ce dxst U messagier, 

f 166 *il n' a en France nns qui tant face ^ prisier, 
ne home n^ tant i soit ore fier, 
ne sache bien comment se fet noncier. 
Teez U Tos ester ce cheyalier 
qui de par Karle tos est ci messagier, 

1170 qui TOS dist ore qni n' aToit nn denier, 
nn poi de terre li donnanen 1* antrier. 
par Mabomet qni tot a li ingier, 
ce est dn Najmes, li sires de BaiTier^ 
li bons h\ side qne Charles a plos chier. 

ii7» se Toles Karle de noient corocier 
et toz les Frans dnrement esmaier, 
a cetni fetes toe les membres trenchier. 
ia ne porroia Francois pins esmaier.** 
quant 1* ot Balan, pre soi a coreder. 

1(60 Tes le tafnr se prent k aprochier. 

de sns 1' espanlle le Toit da doi touchier, 
eten 1' orelle li prist k consellier. 
"par Mahomet, fia \ putain lanier, 
se ie TOS puis h. mes ij poins bailer, 

1186 ie TOS cui si ennuit aparellier, 
toa .TOS lignages i aura reproTier." 
il dist an roi, si le prinst a huchier. 
*AgoIans sire, molt me puis merrellier 
quant tos creea consel de losengier. 

1190 dl TOS fera connoistre son mestier: 
il TOS lossenge por aToir bon loier. 
ge quenois bien da Najme de Baivier. 
en tote France n' a plus bian cheTaliei : 
cest ne Taut mie enTcrs loi un denier. 

1196 creez tos ore que Karles an Tis fier 
TOS euToiast son mestre consellier, 
,ne home nul qui li eust/mestier? 
sachea, cit est serianz on chamberier, ^ 

on aucnns hons qui sert d' aucun mestici . 

isoo Karlon n* est mie si fox ne si lanier 
qu** il trameist a tos due ne princicr. 
s^ or me Tolez liTrer ce pautonier, 
ie 1' irai ia en tele anoe noier." 
tant fist Balan et aTan et arier 



I20S qn' il fist Najmon a cele foiz lessier. 

Dist Balan "rois, entendez euTers moL 
ne croiez ia lossengier derant toi, 
mes contien toicomme nobile roi, 
si com out fet li prince deTant toL 

1210 de tot message qni parout deTant toi, 
escontez le sanz noise et sanz efiEiroi; 
et s' il te dit ne orgnel ne desroi, 
n' en fe que rire, com Karle fist de mol 
einz ne li soi dire si grant desroi - 

isis que de folie responsist ce ne coi. 
£ai ensement: si feras que cortoi.** 
dist Agolans "Balan, et ge V otroi. 
pren le message, si V en meine o toi. 
et se il Tent ne cendal ne orfroi, 

isso n' ermil ne mule, cheTal ne palefroi, 
done li bien, com Karle fist k toi.** 
et dist Balan "biau sire, et ge 1' otroi." 
h. ces paroles en sunt parti andoi. 
Tant a Balan a Agolant parltf . 

1SS6 qn' il ot Na^rmon gari et deliTr^. 
et Agolans ra le due apel^. 
"messager freire, ge n' a mie oblic 
que Karlemaine m' a bataiUe mandc. 
or li diras, qnant seras retom^ 

1S30 li estors iert soz Aspremont il prtf, 
h cest iij ior : n' iert plus demor^. 
car iai ici ma Tiande et mon bl6: 
molt r ai gast^e outre ma Tolent^. 
or gart qn' il soit contre moi asembl^; 

1236 et bien li di, qu' il ne li soit cel^ 
- que puisqu' il ceinst espee k son cost6, 
n' ot tel bamage en trestot son atf, 
ne tant paiens ne Tit en champ mesld. 
^ mais si s' estoit en son cuer porpenss^ 

1340 que il eust son baptesme Cans6 
et renoier Toloit crestiente, 
encor anroie, ce croi, de loi pite.** 
"sire" dist Naymes, *or tos ai escoute. 
ie sai tres bien qu' ainz n' out en Tolente.** 

1245 «\ ces paroles que ie tos ai conte 

s' em parti Naymes; s' a congie demande'. 
o lui Balan, k cui il 1' ot liyre. 
et il 1' en meine droitement a son tre. 
onques nns hons ne fn plus honore. 

tS60 richemcnt 1' a Testu et conred 
de dras de soie a fin or eateli. 
et Amagest s' asist a son cost^ 
a coupes d' or li a le Tin donnd. 
et deTant loi sert nn roi corone : 

9 



LXVI 



IMS ce fa Gorhan qn* en V angarde ot troT^; 

fis ert Balan qui tant ot de bont^. 

don •' est Balan sor Naymon acltn^; 

molt doQcement 1* en a areson^. 

**biaa aire dns, tos sotes bien troY^. 
1260 vos me feistes honor en tos regntf. 

i* en Yos ferai a tot le Yostre a^: 

oii qne ie soie, ge sni YOstre priY^. 

dites moi Karle salnx et amuttf. 

se ctsX estor poet estre £n^, 
itbi ie YOndroie estre baptizie et leYd.* 

Najmonl* entent; si V en a merci^. 

^ la roine a 1' en ce plet cont^ 

qne li mes Karle aYoit an roi parU. 

prent nn message v si a Balan mand^ 
1S70 que li ameint en milin de son tr^ 

li bon message de France le regn^: 

Yoir le Yent, car molt V a desir^. 

Balan V entent; si li a craanttf. 

il Yientan dnc; si 1' a aresontf. 
if7S "bian sire das, ia ne yos iert cel^ 

oez qne m' a nn cortois mes cont^. 

^ la roine qni yos a desirtf, 

et ie et yos irons par amist^.* 

"Yoir* dist li dns, "ge V otroi de bon gr<.* 
1S80 \ ice mot se sunt bien atom^, 

an paYeillon en snnt andni al^. 

et la roine s' est contre ens ij leY^. 

Najmon s' asist ionste Ini an cost^ 

li dns iert bianx; s' ot le cors bien moU^ 
i2Bi cler le Yiaire et bien enfest . . 4. 

ce li aYint; nn petit V ot cass^ 

de son hanberc qne il aYoit port^. 

Toit le la dame, si V a tot aamtf. 

de la biant^ qn' en Ini ont regards 
1290 ont si le cner espris et alnm^ 

qne ele dist coement ^ cel6 

"he Mahom sire, par Yostre poest^ 

car enssiez moi et Ini asembl^ 

en n9 bian liet tres bien encortin^ ! 
129S bien en Yandroit le dednit nn regn^. 

ia d' Agolant n* t seroit mes membn$: 



car cit est geones et de ri grant biauttf, 

cit est channx et Yiea et reboU; 

tot a le Yis de Yiellece assemble." 
<3oo \ icest mot a Najmes regards. 

ele V apele coement k cel6, 

" crestien sire, dites moi Yerit^ 

par cele loi don ies crestien^. 

as tn mollier arrier en ton regn^, 
i90» et sant si bel toit li regener^?' 

Naymes respont par grant hnmilit^. 

"dame** dist il, "n* i ai mie esgard^: 

mes ge sai bien de fine Yerit6 

qne de pins bians en i a il assez. 
1910 se i' ai mollier, ce m' aYez demand^. 

nenil Yoir, dame: on ne 1' oi em pens^; 

car el senrise mon seignor sni tom^." 

lors fa molt lie qaant ce ont esconttf. 

Ia main li balle coiement ^ Gtl6, 
i3i» an anelet li a dl doi posd. 

"Najrmon* dist ejle, "ie yos doing m' amisl^. 

pren cet anel de ^ or esmer^. 

gardez le bien, car il a^ant bont^. 

se le perdez, iamais n* iert recoYrtf. 
1320 ne ia n' estra par magie enherb^ 

ne ia n* anra eel aYoir amasstf 

qni len de . . ne ij denier mone^. 

ne em bataille ne pnet estre mat^. 

qni r a dl doi, ia n' iert ensorcer^. 
1326 de ingement ne sera ia gm^. 

de son chemin ne pnet estre esgar^. 

or YOS dirai por coi yos ai dontf. 

quant yos serez en France retom^ 

et ge serai en mon lointaing regnd, 
1330 Yanterai moi coiement ^ ceU 

qne i' u nn dm en la crestient^. 

et se mon cors estoit de Ini am^ 

tote ma Yie en seroie en chiertd." 

"dame" dist Najmes, "tant m' aYei honor^ 
i3Sft de YOS respondre sni forment esgard." 

congid demande, ele li a donne^ 

la roine a an congid sospir^; 

andni li oeil 11 sont el chief lerm^. 



Aus Aubri li Borgonnon. 



Ici lairons d' Anberi le Yaillant 
de roi Auri yos chanterons aYant, 
com en sa terre Yinrent troi roi pnissant. 
le tcrre essillent, le pais Yont pr^nant. 



§ tens YOS en channte qni ne seYont noiant: 
ie YOS dirai qne ie sai le r6mant. 
entre Hanre et le roi Roboant, 
et aYec aus Torant le conbatant, 



uvn 



icis froi roi, dont ie roi Yois confant, 

10 fnrent yenii de reigne alafriqaant 
\ z xnille homes de la gent mefcreant 
arec tma portent Mahon et Terragant 
essillier yolent le loi que heent tant 
n* i remenra derc ne prestre lisanti 

ift et r apostoile oaciront tot arant 
deaor 1' antel S. Pierre le pins grant. 
U meteront Mahon sor din pnissant 
par hante mer se renoient negant, 
tot droit a Rome le fort cit6 yaillant 

80 ardoir le qnident et esiller arant 

mab dex ne ronlt par son digne commant. 
par derers destre lor Tint nns yens hatant, 
qni les ameine parmi la mer nagant 
en ces trois iors s* elongerent itant 

<s com yos orr^s, se V estoire yos chant 
droit 1^ le rire yinrent li mescreant: 
1^ aziyerent li Sanodn pnant 
ardent la terre et ari^re et ayant 
\ grant dolor i sont li paisant. 

so droit \ Baiyiere s' en aloient faiant; 
homes et femes et li petit afant 
mi mes s' en tome, yint d palais pins grant. 
le roi Ami apela tot ayan^ 
et se moillier et Gishorc tot ayant^ 

3S et cheyalier et maint.antre sergant^ 
qni ne sayoient encor le coyenant 
mar i alerent qui seront tot dolant^ 
qne cu »* escrient dnrement en oiant. 
*en non din, rois, trop yos al^s tardant, 

M qn* en yostre terre snnt yenn Anfricant, 
pins de c mille par le mien esciant 
yostre pais yont il tot essillant 
les crestiens en menoient batant, 
maint cheyalier, mainte dame plorant" 

^i li rois 1* oi et sailli en estant 
il ot le noise, le cri et le bobant, 
que Sarrazin demenoient si grant v 
li sans des cors li yait en yis montant 
ou Toit sa feme, si li dit son semblant 

50 "dame* dit il, *'nos ayons dnl pesant, 
qne sopris m' ont li Sarrazin pnant 
mais par r apostre qui querent peneant, 
ne mangerai, ses arai fait dolant 
et qui dex eime, si yeigne apres poingnant. 

ss qui diu porroit senrir ^ son yiyant, 
en V autre siecle anroit de ioie tant, 
ne saroit dire nns des qui fnist Usant 
or toat as armes, franc cheyalier yaillant. 



gardes qne Tnrc ne se yoisent gabant, 

60 qne nostre terre nos yont si calengant 
cascns i fiere ou de lance ou de brant* 
*e gentins rois* dist la dame yaillant, 
"ne yos al^s de tot abandonant, 
qui mult ont ient li qniyert mescreant 

6» or yos ten^s en to €it6 Taillant*, 
si mand^s ient par to sele pendant 
secors ar^s ancots un moi passant* 
"dame* dist il, "tos parl^ aTenant 
mais ne lairoie por un mui de besant 

70 que ie ne Toise enTair maintenant" 
"sire* dist ele, "tos fer^s to comant 
dex TOS ramaine sain et sauf et ioiant* 

Li rois Amis ot le quer irascn 
por le message qu' il ot entendu. 

7S esTos un autre k esperon Tenu, 
parmi le cors d' un grant espi^ fehi. 
quant dut parler, si perdi sa Tertu. 
"dex* dist li rois, "ie ai trop atendu, 
par quei nn home et si mal aTenu. 

so or tost as armes, £ranc cheTalier membm. 
et il si fisent, n' i ont plus atendu; 
en son dos a nn blanc hauberc Testn, 
et caint 1' espee, et lace V elme agu. 
on li amaine un anferrant canu; 

8S li rois i monte par 1' estrier d* or batu. 
\ son col pent li rois nn fort escn, 
et a son poing un roit espid moln; 
k trois clous d' or un gofanon pendu. 
din reclama et la soie Tertu. 

90 "glorious peres, qni es totans et fu, 
par nos pici^s tos urent estendu 
ens en le crois, ct to sane espanda, 
et de le lance ens eu cost^ feru. 

ce fut Longis que ains n* aToit tcd. 

91 il tert 5e$ eux quant tos out parceu. 
li sans Termans quit de to cors coru. 
si com c' est Toirs, come i* ai entendu 
et ie le di de bon cuer esleu, 
gardds mon cors qui ne soit confondu, 

100 ne por paien ne pris ne retenn.* 
dont apela son senescaLmembru. 
"faites monter ma ient par grant Teitu, 
que n' i remaigne ne ioule ne cann. 
U Sarrazin nos sont sore com: 

1 09 mais se dex plaist et la soie yertu, 
ie lor rendi^ai molt doleros salu. 
ferm^s la porte tant qne soions issu : 
que se dex plaist, paien seront yencu/* 

9* 



Lxvni 



"rolentiert, sire* cb U a respondu: 
110 *n' i enteroit ne cans ne carelu. 
St TOB yemi ariere yenii.* 



Li rois Amis ont molt le cner ii-<$. 

mort snot si home, et si en out navrtf. 

dedens Baiyiere entrent desconfort^. 
115 li rois fa molt dolans et abosm^. 

li rois descent k son palais list^» 

et le roine 1* encontra an degr^. 

ele ont resta un hermin engol^, 

et par desore nn bllant geron^; 
t20 si out mantel d' escarlate afobld, 

et par espanles fnrent si crin get^. 

nns ne vit feme de si gente beanU^. 

com ancois pont, s' a le roi apel^. 

re^nt sa 'spee, si V a Ines saln^. 
12ft li rois 1' esgarde, si a le chief dind. 

yit le le dame, forment li a pestf. 

babier le Tont, si cnm 1' aroit ns^: 

li rois gnenci, si L a dere^. 

Tit le le dame, de ce 11 a pes^ ; 
130 forment en a son corage mnd. 

de cner sopire, si a des ex plor^. 

ele le prist par le hanberc safrtf. 

"sire"* fai^ele, "por din de magest^, 

que t' ai ie (ait qne m' as coilli en h^? 
t5S ie n' ai hi mont, sire, pins d* amistd." 

11 rois r 01, s' a nn sopir getd. 



Or entend^s por den le creator, 
cis de la tor fnrent en gran freor. 
rois Anqnetins s* escria par yigor 

140 "rend^ moi tost maintenant la tor. 
ie Tos rendrai Anri Tostre seignor. 
on maintenant il morra k dolor." 
puis lor mostra, et il en ont tenror, 
qne tos fn tains de sane et de snor. 

14S Gniborc le Tit, an qner en ot iror. 
il s' escria qne V oierent plnsor. 
"lasse* fait ele, *por coi Tif ie pins ior, 
qnant mon seignor Toi a tel dolor ! 
se par mon cors pooit aToir laisor, 

130 ie me metroie por le dolor." 

dont s* escria qn' ele n' i fist demor. 
"paien* dist ele, "ie tos rendrai la tor, 
mais qne ie aie Ann mon bon seignor.** 
dist li paiens ""tos 1' anr^s sans retor * 

ibbU rois Anns s' escria par docor 
"non fer^s, dame: ce seroit folor. 



ne creds mie ceste lent paenor. 

s' il tos tenoieat, yoa morrids 4 dolor, 

se ne laissi^ Jesii le creator. 
i«o defiendds tos: dflac yos fera bonor. 

d' endroit de moi n* i a nnl retor. 

s' il n' ayoit home dosqne Inde maior, 

ne yerrai ie dnsca demain an aor." 

le dame 1' ot: an qner en ont tenror, 
i6» et tot li antre en menoient dolor. 
Qnant la roine ot le parole oie, 

forment en fn dolente et corcie. 

ele se panme, ne se pont tenir mie; 

et li baron 1' ont amont redrecie. 
170 qnant la roine £a en pids repairie, 

an Sarraain molt fiirement escrie. 

"par din* dist ele, "ne lairai ne yos die. 

s' 4 mon seignor dey^s sanyer la yie, 

ie yos donrai ceste grant tor antie.* 
ITS dist rois Anns "ne ferds, doce amie. 

ne tTo6$ mie cele gent malie. 

se il yos tienent, yos morris ahacte, 

se ne laisids le fil Sainte Marie. 

defendds yos : dez yos fera aie. 
ISO dehait qui chant mes qne souSs garie." 

le dame P ot: 4 poi n' est aragie. 

et tot li antre cascnnt en brait et crie. 

mais Anqnetins que Jesus maleie 

fn molt corcitfs et di tant se nmilie, 
18S qnant de roi ot tele parole oie. 

Quant Anqnetins ot le roi entendn^ 

de mantalent a tot le sane men. 

le peneor fait despoillier tot nn 

deyant le dame qui molt dolante fn. 
190 prist arrement et sofre bien moln: 

trestot bolant, si cnm il yint de fa, 

desor le roi 1' espandirent menu; 

tot 11 coyrirent et le cors et le bn. 

le grant ardor a le roi si men, 
19S ne deit mot por le reaume Artn; • 

ains est panmd, si que tot 1' ont yen, 

de le destresce et de le mal qn' ot en. 

dist li paiens "renoieras d6 tn?" 

et dist li rois "ia n' en soit plais tenu. 
coo tos cis qui croient Mahon et Cahn, 

en iront droit en V ifemal pala." 

li paiens 1* ot, pres n' a le sens perdu. 
Rois Anqnetins, que dex puis mal doner, 

a (ait le roi contre terre geter. 
20» andens les eux li a il (ait creyer, 

a un fer chaut defors 9e» ex geter. 



Jli nom de dieo le payre qae ns a totz a julgar, 
e de la dossa vergi on se yolc azombrar, • 
comense ma chanso, e vulhatz V escoutar, 
qjolf es de vera ystoria e (ay mot a lauzar. 
5 r estoria fon trobada a Paris sotz 1* aotar, 
que la trobet us mooge c' om apela Ricluer, 
al mostier Sant Denis sote lo maestre-autier. 
clergues era ^1 segle, e si fon cayayer^ 
e trays esta chapso don li moc son leuller, 

^10 per lo cosseih de Karle que V avia en chler. 
pus que dieus fe Adam et Eva sa molher, 
non fo una trobada que mais fes a prezier. 
so n es de la corona del rey qu* es dreyturier, 
que en Jerusalem se laychet turmentier 

15 e del fer d' una lansa e playar e penier, 
e dels sanies clayek don li feyron passier 
las palmas en la crotz e los' pes clayelier. 
diray de las relequias que tant fan a preeier, 
que payas enporteron, li culyert ayersier, 

iZO can P almiran d* Espanha anet Roma brizier, 
e so filh Ferabras, c' ayia lo cor tan fier, 
que non romas en Roma mas can un sol mostien 
aquel fo de Sant Peire, que dieus vole restaurier. 
et una sol capela hi romas a brisierf 

iS qvH es de Santa Maria, que Jesus vole salyier. 
mas las dignas relequias no y volgro pas laychier: 
mas apres en moriro pus de cc milier. 
del fort rey Ferabras vos volray comensieri 
et de la fort batalha que fets ab Olivier. 

30 Senhor, ar escoutatz, si vos plats, et aujats 



canso de ver' ystoria: milhor non aiuiratZy 
que non es ges mesonja, ans es fina yertatz. 
testimonis en trac avesques et abate, 
clergaes, moynes, epestres e los sans honoraU. 

35 a San Denis h Fransa fo lo rolle trobatz, 
et auziretz lo rer, si m* eseoatatz en pate, 
ayssi cam«Karles maynes que tant fo redaptaU 
fo premiers en Espanba trebalbals e penats, 
e conqiiis la corona don diens fon coronaU, 

4o e lo digne sozari don fo envolopats, 
e los santes clayek e b signes honorats. 
a Sant Denis en fo lo tremars aportats, 
et aujats la razo ayssi com es yerUts. 
Karles a sos baros en la ost amenats: 

45 dcyas per totas parts los a totsasemblatz,* 
que una legna te la ost per tots los lats. 

L* emperayre de Fransa a sa ost somonia 
de Flandres e d' Espanha, d* Alamanba e de Frisa, 
que del cap de Bretanha entro en Lombardia 

50 no y romas cayayer no Ih yengnes en ahia. 
las osts Karle s* ajostan his prate sots Harbaria, 
e lay pograts yeser tropa tenda tendia^ 
tant trap, tant payalko on lo anr resplandia. 
de lone dnra la ost nna legna demia. 

55 lo dnc Raynier lay fo ab sa cayalayria, 

e n Simonel Iba am bela companhia, 

e n Girart de Yiana am mot grant baronia: 
Karles 11 conmiandet tota I' ost en baylia. 
autras gens lay menet, cny dami- diens maldia, 

60 los parens Gaynelo que tostemps fan baosia. 
mot fo granda la ost e ricament gamia. 
ancque pas nna nneg no pres albergaria: 
tant van per lors jomadas la gran cayalayria. 
passan yilas e borcis e boys e pradaria, 

65 et intran en la terra de la gent payania. 



ardon vilas e i>orcxs, op laychan res en via. 
Contastinoble preyro, e la terr' an sayzia. 
outra s' en son passatz, e si 1' an establia: 
car Karles hy laycbet del miels de sa maynia. 

70 avant van per la terra creychen de senhoria. 
Rollans fetz I' avangarda ab sa gran baronia, . 
e I pros corns Olivier on E^arles mot se fia: 
la senba Sant Denis Karles li a baylia* 
et Augier lo Daynes fo en V antra paria, 

75 e cavalguet amb el Ricbart de Nomundia. 
e detras venc lo rey ab sa gran baronia. 
de lone dura la ost nna legua demia. 

£k vals sots Morimonda es Karles albergatz, 
no y a Frances no sia mot be entalantatz, 

SO e totz aqnels que son amb els encompanhatz, 
de querre la corona don diens fon coronatZj 
e lo digne suzari on fo envolopatz. 
mas si Jesos no n pessa, qn' es us e trinitatz, 
ja no sera le jom de lendema passatz 

85 que Karles V emperayre n' er dolentz et iratz. 
car us Turc de Maragoyle los a totz espiatz. 
can lib devo pujar, als Turczs s' en es anatz, 
a Maragoyle s venc lo Turc totz esCredatz: 
ab sa voL& que ac clara a los Turcis escridalz, 

90 senher rey Alicbandrei e com etz enganatz! 
V emperayre de Fransa es en la terra intratz, 
e trastot lo pays er ades d^;as|atz: 
en pus de mil partidas es pres et alucatz. 
hU vals sotz Morimonda es Karles albergatz 

95 ab tot aytal barnatge et ab aytans armatz 

que anc non vi aytans luns bom de mayre natz. 
can r enten Ferabras, anc no fon pus iratz. 
de mal talent et d' ira es es et abrazatz, 
et estrenb fort sas dens, et a k somcils levatz: 
100 lun temps no fon payas aytan fort corrossatz. 



8 



et escridet sos homes nuu armas mi porUtZi 

e Yos autres apres mantenent vos armato. 

per aycel. Bafomet a cuy mi son donatz, 

jamaj no finaray c* auray Fiances trobatz.*' 
105 ara es Ferabras en nn cayal montatz; 

cen melia cavayers en a ab si menatz. 

lo franc cayal d' Espanha fo mot gent essenhatz: 

pus de Iz homes a mortz et afolatz; 
^ no I donaria lo rey per V aur de x ciutatz. 
110 costa lo rey cavalgua Bmstamon P almiratz. 

devas Contastinoble s* es lo rey regardatz, 

e vie SOS castels ars e pres et alacatz. 

ab tant ye ns nn paya qu^ es duramen nafralz, 

que sotz V auberc ne salh lo sane yermelh betatz. 
115 ab sa yotz s' es lo Tnrc autamens escridatz. 

'^senher rey d' Alichandre, cum etz dezeretatz! 
' pres' es Contastinoble e Is murs escrebantatz, 

e tota la gent morta, c' us no n es escapatz, 

mas ieu tant solament que m' en soy gent emblatz.' 
120 ad aquesta paraula cay del cayal plasmatz. 

cant o yic Ferabras, mot ne fo esfredatz. 
Lo paya d' Alichandre a auzida la noyela, 

e podetz dir a certas que no li fo ges bela. 

per mot fer talent mal sos Sarrazis apela* 
125 **arroatz yos^ ditz lo rey, '^montatz sus yostra sela. 

si m' iray enboscar ^1 boy sotz la ramela. 

si Earle pues trobar en hose ni en yaleya, 

la testa li tolray de ma trencant espeya. 

de Rollan so nebot espandray la cenrela, 
130 de luy et d' Oliyier que tota V ost capdela* 

9 

lors testas trametray a Floripar la bela/' 
ar si fay Ferabras armar en la pradela. 
ja^ de la suas armas non diray pus noeia. 
el demandet Florensa don trenquet la namela: 
135 Moredas la y portet que de paor chancela, 



si que del nas li n leys de sane plen' escndeb. 

pueys li an amenat son cayal de Castela. 

Ferabras s^es armatE ^Is prats sots nn yergier, 

^1 pueg sots Morimonda, on son ant li rochier, 
l4o ad una fontanela depres on olivier. ' 

X almirats lay ac per lay aparelier. 

sas annas no podia negos bom trop presier. 

doblamens lo armero del fer e de Pacier* 

el no rednpta borne lo yalent d'on denier* 
l45 iij espasas U baylan li felo ayersier, 

Baptisma e Gramanb Florensa d'Anticlier. 

Ferabras cenb Florensa a son lats senestrier. 

per las regnas li tengro lo slen bansa destrier. 

la sela fo d*eyori mot precios e cbier. 
150 lo rey salb sns la sela, qu'estrieap no yolc toqiuer. 

a son col a pendut son escut de cartier, 

cubert d^un ever de jana e be obrat d'acier. 

tot fo penb d^aur batut: no y ac autre mestier* 

zy blocas y ac faytas totas d'ormier, 
155 et en cascuna bloca on carbonde mot clier, 

que pus fort vesplandian que braza en brasier* 

be semblet rey terrestre, can fo sus el destrier. 

pueys trosset dos barrik, que fan mot a presier, 

a Tarso de la sela que portet son destrier, 
160 que tub son pie d'un basme don dieus si yolc oncbier: 

plagua qu'en sia oncba no pren pueys pejurier. 

el los conquis en Roma al maestre-mostier* 

al destre pen lo basme, car li ayia mestier, 

e Gr»nanb a senestre a Parso del destrier. 
l65 anc dieus no fe en terra lunb melhor cayayer: 

si yolgues Jesubs creyre ni son cors bategiec, 

el yalgra be per armas Rollan et Oliyier. 

e Sarrast montero en .apres c milier. 

Feri^bras d^AlIcbandre cavalguet tot premier. 
170 las regpas alongnet al sen bausa destrier; 

B 



10 



/ 



anc no fdn tal caval per son senhor aydler. 
so es caval d'Espanha que sol b gent mangier; 
pus tost cor de rando no Yola esparvier. 
ayssi amor al rey com feyra on lebrier. 

175 per desotz Morimonda passan per on sendier, 

e traverseron Taygna per mieh nn bruelh ramier. 

una selva trobero desotii nn gran roquier, 

e c melia payas fe lo rey enbosquier. 

si potf fara a Karle nn mortal encombrier, 

180 et a trastotz los autres: car li son aversier. 

L*emperayre de Fransa no s yolc pns atarsier. 
lo mat! sus en I'alba fe Vot/t aparelier: 
pns pres de Morimonda se volra albergier. 
Post es encaminada, cargab son li sanmSer; 

185 Frances si son armatz, li vassalb dreyturier. 
I'emperayre de Fransa en apelet Augier 
e RoUan so nebot eM pros comt Olivier, 
lo due Bnoves de Cbartres e Maymes de Bavier, 
e'l pros Teri d'Ardena^ Berart de Monleudier, 

190 £n Amant- de Berlanda e so frayre Raynier, 
e mans d'aotres baros qa'aras no m lets nonmier. 
**baro* so ditz lo rey, "ieu vos vnclh tot* prcyer. 
payas gardon los pas: so ay auzit comtier* 
anatz saviament, garda ns de mal menier, 

195 qn'els Sarrazis felo no us puescan encombrier.'^ 
trastot premieyrament respondet Olivier 
''I'avangarda faray, si la m voletz baylier. 
e si vos quier, mo senber, aquest do tot premier: 
de trastot mo servizi no us qnier antre loguier. 

200 ^^certas^ ditz Femperayte, **de vos milbor non qnierj" 
"senber,'' so ditz Andrieusy ^'be si deu avansier, 
e ben den far proezas cum valent cavayen" 
pueys ditz entre sas dens a for de lanzengier 
*'ja dami-dien no plassa qu^en pnesca retomier/' 

205 Olivier es montatz sns son bausa destrier: 



11 



en sa companha foro vij mella cayayer. 
e tan Andrieus los vic^ tots yieus cuyda. raugler: 
nostre senhor sopleya, lo payre dreyturier, 
qn'enans qu' el sVn retom so cors I'aya mestier. 

210 per mal ialant s'en. toma desots un pi ramier^ 
e nienet en sa companha Otos e Berengpier. 
per trastota la terra passon li cavayer: 
no laychan re ad ardre qu'ek pnescan encontrier* 
de gran xiiij leguas ran ayan 11 folrier. 

215 mot sospira lo rey per lo gran dan yengier: 
sns I'almiran d'Espanha yol son cois esclayrier* 
mas ans que sia 1 yespre penra gran destorbier. 

Ferabras d'A.licbandre yic sa terra gastier, 
e si n' ac dol ni onta, no ns o cal demandier. 

220 ab tant yec yos yengut Galot de Monroquier, 
que el ayia trames Post Karle espier. 
si 11 yay las noyelas e tot I'afar Gomtier, 
qae Karles a passat la yal de Gongomier. 
dema yolra desay Morimonda pansier. 

225 non atenb Sarrazi no 1 fassa detrenchier. 
e ditz que I'almiran fara yiu escorgier 
et en un gran foe ardre, apres al yent leVier; 
et aura las relequias qu'en Roma fetz brizier, 
e Bafom le lor dieu fara tot debrizier. 

230 can Ferabras Penteu, pies fo de cossirier, 

et estreys fort sas dens e pres son cap croUien 
anc paya no 1 gardet no s prezes a tremblier: 
tan fo fers so yizatge, no V auzan esgardier. 
Ferabras d'Alicbandre fo de mot gran fertat 

235 sa terra yic mal meza e son pays gastat: 
d'ira que ac lo rey ac lo cor trasuzat. 
lo rey salb del yergier ,sus son destrier comat. 
Ix melia Turcis s'en son ab luy anat, 
e n'ac 1 melia ins el bruelh amagat. 

24o et al rey de Milogrq son trastub comandat. 



B2 



12 



Ferabras d'AUchandre a nn pueg davalaL 
la batallia anran, no sera trop tanaL 
Olivier lo gentil a mot ben espleytat, 
c'ab yij mella baros a la yal trespassat. 

245 lo castel era foriz e mot ben ayzinat, 
e d'omes e de bestias era pie e tancat. 
Sarrazis laj ayia qu'ero de gran fertat, 
e de mot gran riqueza eron resaziat. 
Oliyier ab los sieos lay so per so Intrat. 

250 no troban Sarrazi, no Taian crebantat: 
descofit son paya et a mort tub lieurat. 
del aver que y trobero son cargat e trossat, 
e salbon de la yOa ab so qne an trobat 
mas si Jesns no n pessa, tost lor sera cambiat, 

255 qa' ek payas de la terra se son tub ajastat. 
be son Ix melia tab gamit et armat. 
a cayal et a pe corro cnm forsenat 
porton arcis e sagetas e cayrels enpenat 
e grans espazas corbas de bon acier teimprat. 

260 al destreg d'nn passatge an los Francxs encontrat. 
can Frances los perceubro, mot en son esfredat. 
Frances e Sarrazi si son etr^ escridat: 
no y a mas del ferfir, tan si son aprosmat. 
lay ac mant colp de lansa e d'espaza donat, 

265 e mant escut fendut e mant aosberc falsat. 
Oliyier los abat com bom fay am faos blat; 
pus menut los trabuca que no ploa en estat. 
mas us paya lay yenc que porta un matrat: 
non passaran li nbstre tro n'aia mant tuat. 

270 Oliyier yenc punben sul baosa abriyat; 

e can yic eel diable qu* es de ta gran fertat, 
brandis la bona lansa et a 1 cayal virat, 
e yenc * yas lo paya de tan gran yolontat 
que detras las espallas li a lo fer passat. 

275 el paya cbay a terra: costal pas a baozat: 



13 



pns de vij e Frances li son desos passiait; 

ab los pes dels cayals Pan tot enbndelat 

can la payana gen viro qne mort los Iii abat, 

la bataiha grnpiro, fugen 8*en son tomat; 
280 per paegs e per montanbas sVn van desbaratat. 

Oliyier fer e broca Palferan de bon grat; 

^1 pnnh tenc Autaclara am pom d'aur nielat. 

eel cny cossiec a colp, mot a pane de santat. 

dels morts e deb nafratz roman tot enjoncat, 
285 qne de 1 melia no sVn son xz tomaL 

pero so qne portero no an ges oblidat: 
tot an pres e cargat, e y son encaminat. 

mas car o campraran ans qne sia yesprat, 

qaes anc no feyron presa don fossen pus irat 
290 Oliyier s*en repayra a tub sley eavayer, 

e so qne an conqnist no volon ges laycbier. 

pro an pres bestiar qn' en menan per mangier; 

e si menar Pen podo, a Post a gran mestier. 

mas si Jesns no n pessa, le senbor dreyturier, 
295 jamay no yeyran Karle, ans anran destorbier. 

qu' 'Esclamatz d'Amiata es salits d'nn yergier 

sus son destrier d'Arabia que yolra assayer. 

ab tant yec yos yengut a lay nn messatgier: 

h son cor fo naCratz; no fina de sancnier, 
300 ab sa yots que ac rauca comenset a cridier. 

**£sclamar d'Amiata, -bj tas gens cavalguier. 

yec ti un bar de Fransa c'apelon Olivier; 

en sa companba son de Frances vij milien 

X leguas an destruytas de bon pays pknierr 
305 can lo paya Penten, tot cnyda desenier; 

e ditz al Sarrazi *vay, culvert lauzengter: 

pesas que per Frances me vuelba esmayer? 

per Bafomet mon dieu, qne totz nos a jutgier, 

s'ieu cek que lay son mort encney no pues yengier 
310 e la preza cobrar, pauc me den bom prezier.** 



14 



el escrida sos bomet **aiia us aparelbiar: 

las essenfaas de Fransa yeyreU haey despleyer. 

gardatz del ben ferir, nobiU cavayer: 

car per eel Bafomet, mon bon dien yerUdier, 

315 aqael que fugira, s'iea lo pnesc encontrier, 
(aray viu en foe ardre o al yent encroaier. 
no ynelh qae Ferabras me puesca reproyier 
qjof iea fuja per Frances nin ayal on iemer/* 
Sarrazi respondero ^*trop nos poyrcta yantier*'* 

320 adonczs pogratz yezer tant paya ayzinier, 
$08 los cayals que meno monlar et afaycbier* 
ara pens dieus dels nostres e del comte Olmer. 

Esclamar d'Amiata fo sol destrier braydis, 
que cor pus de rando que ^no yola perils. 

325 1 melia Torcxs a ab annas eslis. 

hU cayals son montatz, ib destriers Arabis. 
sayiament cayalgo^ no fan broida ni cris. 
et Olivier cayalga, Panferan endemis, 
e porta en I'espient un' penonel mot bis: 

330 ad nn paya lo tolc qne e) ayia aocis. 

Frances yan totz annate detras per ns jardis. 
Esclamars d'Amiata los a adznelh cbanzis; 
en y partz a sos bomes arenjatz e partis, 
en cascuna partia x melia Sarrazis. 

335 Frances lor son denan. Iocs escnts denant mis. 
pus de iiij c grayles an sonatz e bondis. 
tost et imelamen son denan lor salis, 
e los Frances los an am los brans recnlis, 
mot fo grans la batalba e fers I'escroydiedis: 

34o d'ona legua plenieyra los a bom ben aozis. 
Oliyier laycha correr lo cayal endemis*. 
tant cum Tasta li . dura, feric Amaravis 
qu'el fer e*l fust li a putra Tespalla mb. 
del cayal lo trabuca, e cbay sus los jardis* 

345 del cors G trays sa lansa eU peno de samis. 



15 



CCi 



«', 



pneys a cridat Honjoja! ksenha Sant nenis!'' 
adonc yenc Esclamar sos son ctTal mot bis. 
a tot lo premier colp nos' a Gantier ancis, 
apre9 abatet mort Raynols de Sant Denis. 

350 adonc yenc Esclamar desos son cayal bis. 

'Morimonda!* escrida lo TnrCf mot s' esbaudis. 
feretz, pros cayayer: Frances son descofis. 
encney farem ^en Karle lo yielh floris/' 
Oliyier ant( sa^dts et enten sos latis, 

355 et a trayta Pespaza; yas Ivy yenc endemis, 
e U dera tal colp: mas el U defalis 
que no 1 poc acossegre, per qae el fremeis. 
aqni mezeis encontra lo filb Arapatis, 
e donet li gran colp del bran qu'era forbts, 

360 que Pelme ni la cofa no li yalc un garis. 
tot lo fen e I debrica, e trastot lo pards. 
mort Tabat del cayal, que no y fete gap ni ris« 
apres matet Comdrant et Opine lo gris* 
en ben petita dora n'ac ben xl ancis. 

365 adonc cridet '^Monjoya, Monjoya Sant Denis! 
feret, franc cayayer; mueyran tots cestz maostis: 
car els no yolo creyre de dien que mort sufris." 
Mot fo grans la batalha, longamens a durat; 
e mot fieron Frances^ no y an colp reduptat. 

870 cascus tenc son bran nut de bon acier temprat. 
de sane et de cenrelas son tub ensanglentat: 
que no y a Sarrael tan ricamens armat, 
si Oliyier Tencontra sus son elme gemat, 
que no Tabata mort del destrier sojomat. 

375 Oliyier pnnb e broca lo destrier de bon grat; 
h\ pnnb tenc Autaclara am pom d*aur nielat* 
amont per miey son elme yay ferir Assent: 
filb era la seror BruUan de Monmirat. 
Oliyier li det tal qu'el cap li a ostat, 

380 si qu'el cap am tot Telme cazee h miey lo praL 



16 



ayssi sec sus la sela ami s'om Pagaes Iiat, 
c'anc no laychet las regnas del caval abriyaL 
lo caval torn en fuyta et a n lo con porlat. 
can payas an so vist, mot ne son esfredat, 

385 e dits la ns a Pantre ^tah serem pesseyaiT* 
ja foran Sarrasi trastah desbaratat, 
can Pagayt lor ichic dedins lo bosc ramat. 
1 melia foron tub gamib et armat; 
dels arquiers e dels autres lay ac mot gran plentat. 

390 si Jesn Crist no n pessa, lo rey de majestat, 
Olivier e siey bome son tub a mort lieurat. 

Lo corns los vie venir, et a dien reclamat. 
*'Santa Maria doussa, plena de pietat» 
digna flor benezeyta per qui fom restaurat^ 

395 pregna lo tien car filb que tn portiest a nat, 
que el mi e mos bomes tenba a segnrtat* 
Olivier pren son grayle, si Pa fortment sonat. 
SOS bomes esgardet et a k tost estimat 
de vij melia que eran en foro mil mermat; 

400 de eels que ib son romas son li pliuor nafrat. 
**senber* diso Frances, '*no y aia re daptat: 
nos em tnb del ferir mot ben entalantatT 
can Olivier los an, plnra de pietat, 
car el ve que siey bome son tan assegnrat. 

kOS dami-dieu en merceya, lo rey de majestat. 
Olivier fo alegres e fort assegurats 
per SOS bomes que ve ardits e conortats; 
e broca son destrier per amdos los costats. 
Autaclara te trayta am pom d'aur nielaU. 

4lO e Frances esperonan, lors fres abandonatz. 
adoncas fo Pestom del tot renovelats, 
don comensa lo cbaples e'l maaan per tots lata: 
deb nostres e dels lors lay ac mot£ de nafiratz. 
ab tan ve us Esclamar ponben tots abrivatz, 

4l5 et a brandida s'asta don lo fers fon cayratz, 



17 



e fon d^una serpent denant enyeriiuitz: 

Inns horn a penas guier depns qu' en e$ tocatz. 

lo paya d'Amiata s'eslaycba per los pratz, 

e feric Ollyier sns son ausberc safratz, 
420 que de pas de xx malbas s^es P ausberc desmalhaU: 

car Tacier fon trencans eM fer enverinatc, 

que no lb val Palcoto dos deniers monedats, 

que Tespieut no passes per ambos los costatz. 

al girar que el fe Olivier n'es passats 
425 sus lo col del caval qu^en res no s^es croUata: 

mas us rag de sane 1 ieys pel senestre costatz, 

c'ambedos los estrieups e 'Is cuers ne son banbate. 

lo corns muda e cambia et es descoloratz. 

trays si yas una part et es si estancatz. 
4)0 am la senba d'un pali a sos flancxs gent bendatzl 

sus lo destrier s^aferma, et es reyertuzaU; 

e si no 8 pot yenjar, tomara forsenatz. 

cuy el cossiec a colp^ mortz es et afolatz. 

pus d'una balestada an payas reculatz. 
435 *'per fe*' dizon payas, *'cest bom es forsenatz. 

so n es us yer diable qu^es d'ifem escapatz/' 

el troba Esclamar a I'icben d'us yalatz, 

e fetz li may de joy que Paur de x ciutatz. 

lo corns lo fier un colp per miey son elm gematz 
44o qu'entro dejos lo pieytz es lo bran ayalatz. 

lo coms estors son colp, el rey es crebantatz. 

can Sarrazis o yiro, donczs an lors crits leyatz. 

amb arczs Turques deserro d^enyiron per totz latz, 

que d^enant et d^areyre los an enyironatz; 
445 e lansan lor sagetas e cayrek enpenatz. 

e li Frances los an am lors brans reuidatz. 

que per forsa los an un arpen reculatz. 

mas deb Turcxs malazeytz lay a tans escampatz 

que ja negus deb nostres no n fora escapatz. 
450 mas en la ost de Karle n'es messatge anatz. 



18 



ab RoUan so nebot s'es premiers razonats. 

e can RoUaxis Penten, el ne fo mot iratz. 

e fo bona yentiira qu'enqueras fo armatz* 

e venc yas Yalenti, et es mot tost montats, 
455 e Naymes tant can pot, que ges no s*es tarsata. 

en sa companha foro z milier armatz. 

entre lay e Berart cavalgo lats e latz, 

e fo y Estout de Lengres e Turpi lo letralz. 

las novelas son ditas Aloris et Aldratz. 
460 eels eran del linatge de Gaynes lo malratz, 

que fetz la trassio don el fo escorjatz. 

cilh pregaia dombre-dien que fo en crots leratz 

que ja no n sia OS am vida sol tomatz. 

mas si dieu platz, n<m er ja a lor volo^atatz. 
465 Lo dnc Rollan cavalga tote d'lra alomnatz 

d'Oliyier son companb, c'au dir que es nafratz; 

e Frances apres Iny, lors fres abandonate: 

las lansas porUn dreytas e Is golfaynos levatz. 

tan fort an lors cayals que pnnbs que galaupatz, 
470 qae vengro a I'estom^ e yec los yos mesclatz* 

can Rollans vi sa gen si be aparelhatz, 

en anta votz escria ^'senbors, ara clapatz.** 

et lib 11 respondero ^volontiers, so sapiatz." 

pns d'ona balestada an payas reciilatz. 
475 de Fun cap entro I'autre s'en son ootra passatz. 

deb mortz e dels nafiratz es lo camp enjoncatz. 

Berart de Monleydier u^es mot ben avansatz, 

eM corns Guis de Bergonba e lo corns Goilalmatz, 

Tarsivesque Turpi et Estout Tabduratz. 
480 Rollans yic Oliyier que fo pel cors nafratz, 

e d'una part e d'autra vie sos Banczs san^entatz. 

e si 1 due fon dolens, no yo n meravilbatz. 

fort repren Oliyier ayssi cum bom iratz. 

*'per dieu^ ditz el, ^'companb, ben dey esser iratz 
485 car senes mi prezetz Tengarda, so sapiatz. 



19 



ara vos ets yas me del tot desmeznratz.'^ 

^'senber* dite Olivier, *'per dieu mi perdoiuitc. 

be say ad essien qu'en dey estre blasmats/* 

ab aquestas paraulas yec los vos abrivatz. 
490 SOS payas van ferir, lors fires abandonatis; 

las testas lor detrencan e Is pes e k ponhs e Is brats. 

Festom fora vencutz e' 1 camp fora finats, 

can us secors lor venc de zx milier armatz, 

que Ferabras avia de sa ost desebratz; 
495 e yenc de Panlra part Bmllan de Monmintz 

e Tenas de Nubia, lo neps de Palmuats. 

I melia foro ab verts elmes gemats. 

ar ajut dieus ak nostres per las suas bontatz, 

evades .auran batalba don seran mot iratz. 
500 Mot fo gays Olivier can Rollans fo vengiits. 

mas ben agran payas descofitz e vencntz, 

can OS secors lor venc de zx milier escutz; 

e davas antra part entre dos pnegs agutz 

vengro 1 melia de payas irascntz. 
505 en on bmlbet dissendo, e so s de fer vestntz. 

mas I'agayt Ferabras los an reconogotz. 

ardidament s'ajnstan, et an levat grans bmtz. 

'mas ges nostres Frances no Is an mes en refiitz. 

de mortz e de nafiraU es tot lo camp vestntz. 
510 Olivier lo gentil s^es ben eel jom vendntz. 

lo coms tenc Antaclara don lo pom d'aor relntz, 

fer lo rey Tribne qae fo filh Pinadutz: 

entro jnsta al pieytz es totz per miey fendutz. 

el mostra a payas com es gians sa vertatz, 
515 Rollans tenc Dorandart que fo fers e temutz: 

en be petita dora n'a ccc abatntz. 

esgarda Olivier que fo pel cors femtz, 

per que fo mot dolens Rollans et eq^erdntz. 

volontiers s'es lo coms costa lay romazntz, 
520 e vay dir a Rollan ''no nos combatam pns.^ 

C2 



20 



mas tans Tnrcu hi avia de totas parte yengute 

qa'encontra nn dels nostres a xzz recreznte. 

mot lay agra dels nostres e morte e cofondote: 

per lo mien essient no n'escapera as. 
525 mas Karles o an dire, que los a socormte 

ab zx melia baros tote vilharte e cannts. 

Karles crida ^'Monjoyaf' qn*en I'estom es Teng;ate. 

ab son espient trencan en a zz abatute; 

pueys a trayta Joyoza qn'encontra 1 solelh Ints* 
530 cni el cossiec a colp, a la fi es yengute. 

e los yilharte feriro, grans- colps lor an rendute: 

en aycela batalha n'an xx melia batote; 

al cbaple de lors brans an payas regreznte. 

Femperayre de Fransa no esta pas com mutz, 
535 c'ap I'espaza qne porta n' a cc abatute: 

las testas lor detrenca e los pes e los bmte. 

payas toman a fiita per mey los puegs agate. 

lo solelh si baychet, eU ser es aparote; 

e Karles s'en repayra: I'asant es romaznte. 
5i0 L'emperayre de Fransa es als traps repayrate, 

et el e siey baro an lors cors desarmatz. 

Karles fo mot dolens d'Oliyier qa'es nafrate. 

lo filh Raynier de Grennes dissendet mot nafrate; 

del sane qne a perdat li fo sos yts madatz. 
545 lo payre lo dezarma, per qui fo mot amate; 
^ entom le cor li ieys lo sane yermelh betete. 

lo dac Raynier de Gennes a y metges mandate. 

Oliyier an layat per flanczs e per cosUte; 

pueys li cercan lo cors enyiro per tote latz. 
550 los badels troban sas, no Is a entamenate: 

mas lo yeri trobero del fer enyerinate^ 

lo coms no s pot sn(rir, ab tant el s'es colcatz. 

no pot yezer som payre, ab tant s'en es anatz. 

per lo comt Oliyier es lo rey mot irate. 
555 dels joyes cayayers es gran esquem leyate. 



21 



\ 



e ditz que mays no b preza dos deniers monedatz: 
mot valo mays los vielhs que los joves assats. 
can Rollans I'entendet, el n'es mot corrossatz, 
si c'a per pane no ditz al rey *'yos hi mentatz.^ 

S60 ad una part si tray totz d'ira alumnatk. 
ab aquestas paraulas lo rey s'en es intratz. 

Senhors, auiatz bo 6en> si'ntendre 1 voliatz. 
la chanso es ben fayta: melhor no I'auziratz. . 
Ferabras d^Alichandre fon dolens et iratz. 

565 areyre s'en repayra, sos Turczs a encontratz. 
can el los vie yenir ayssi desbaratatz, 
am sa votz que ac clara $^es en aut escridatz. 
*'baro'' ditz el, "qui us ^"^ ayssi desbaratatz F'"" 
*'per Bafomet, bel senber, Karles e sos barnatz. 

570 morts lay es Esclamar; jamay no lo yeyratz, 
e Tenas de Nubia e lo rey Tribuatz, 
que de 1 melia non a x escapatzf* 
aqui jagro la nueyt tro '1 jom fo esclayratz. 
endreyt I'alba del jom, can parec la clartatz, 

575 Ferabras apelet Brullan de Monmiratz 
e lo rey Moredas e dek autres assatz. 
"baro*' ditz Ferabras, "ayssi dreyt m'esperatzy 
qu^entro sus que ien torn d'ayssi no yos partatz: 
car per aycel Bafom a cui mi soy donatz, 

580 jamay no finaray c'auray Frances trobatz; 

e s'ieu.no yengi m'anta, mot ue seray iratz/' 
et els an respondut "si com yos comandatzJ*' 
Ferabras part d'aqni, sos homes a laychatz. 
lo bon cayal d'Espanba li yenc totz esselatz, 

585 et el no y punhet gayre que tost es sus pujatz. 
Bfarimonda traspassa don li mons son ramatz: 
jamay no finara, Frances aura trobatz. 

L'emperayre de Fransa s'es bo mati leyatz. 
^ la messa li a dita sos capelas priyatz; 

590 e can el I'ac auzida, a son trap es tomatz. 



22 



mot fo grans lo barnafge qae lay fon comemtts. 
ak Tab sotz Marimonda es Karles albergats. 
per anar al dinnar es us grayle sonats. 
Pemperayre de Fransa sos baros apelats. 

595 '*ieu yos preg e m coman^ can cascus er dinnate^ 
que delay Marimonda nos alotgem als prats, 
del comte Oliyier soy fortment corrossatas, 
car ier fo h I'engarda mot malamen plagats. 
tab eran descofit (so es pnra vertate), 

600 can ieu lor corregni e mos riches bamatz^ 
e payas s'en tomero^ lors fires abandonatsJ^ 
ab aqaestas paranlas es Paiiriban comaU. 
las tavlas foron mesas e h rt€i|g manjars donate, 
mot fo grans lo bamatge, can Kju'les fon dinnats: 

605 mas ans que prenga aygoa a sa mas per lavar, 
Karles sera tots tens et irate, so sapiais, 
que ve us un Sarrazi h Pengarda montats. 
ja de pus ricbe bome parlar non audrats^ 
ni oncas pus fer bome de mayre no fo nats, 

610 ni tant yalent per armas, si el fos bateyats* 

Mot fo bela la cort, can leyo del dinnar: 
mas enans prengan aygua bi aura que errar. 
Pemperayre de Fransa 8^es pres a regardar, 
e vie lo Sarrasi en Pengarda montar* 

615 jamays de pus ric bome non auzirets parlar. 
de las tors de Palema si fay senbor clamar, 
e si anet per forsa en Roma gnerreyar, 
e tub ceb de la terra fets asi renegar. 
e car las gens no y s volgro am Iny senboreyar, 

620 el fets destruire Roma e h monestiers gastar. 
morts lay fo Papostoli li legat e li bar. 
si n portet la corona que tant (ay ad amar, 
e^ 1 signe e h clavels don si fets ckyelar, 
en portet lo enguen don dieus si fets onchar, 

625 e* 1 ver sante susari don si fe 'nvolopan 



23 



Ferabras cPAIicJMndre se £izia clamar. 

Mot fo 1 Sarrasi fers e mal entakntis, 

et a gran meraviiha es be de fer Testis. 

e vie los traps de Karle desots us pis. ramis, 
630 e Paygia d'aur que lutz to 1 solelh resplandis. 

de lotjas e de traps tic totz los camps Testis. 

en auta TOtz escrida '^on etz, rey de Paris? 

envia mi justar d'aycels c'an may de pris, 

Rollan OS Olivier q«e tan fort son ardis, 
6S5 o de tos xii pars, si t play ni t* ahelis: 

ieu no n refudaray per Bafom tro a sis. 

e si no k me envias ayssi cum ien te dis, 
^ ans del Tespre seias a ton trap asalis.^ 

ab aquestas paranlas s'es sots mi aybre mis; 
64o de las armas qae- porta el s'es ben desgamis. 
Lo Sarrazi dissen desots Palbre fnlhat; 

de las armas qne porta a son cors desarmat. 

al caTal tol lo fre, laycba Tanar pel prat. 

ab sa TOtz que ac clara aotamens a cridat 
645 "on iest, Karles de Fransa? mot t'aoray apelat. 

envia m^^ I'engarda Olivier ton privat 

o Rollan to nebot ab lo cor abdur^ 

e si negus d'aquestz es an en Tolontat, 

si n trametets dels autres, dels milhors del bamat. 
650 e sian iij o iiij, no seran refudat." 

e can I'entendet Karles, si a son cap croUat. 

Richart de Normandia a lo rey apelat. 

^'senber due'' dits, lo rey, /*ja no m sia celat: 

conoycbetz tos cest Turc que tant aura cridat?'' 
655 *'senber^ so ditz Ricbart, "ien to n diiay vertat. 

so es lo pus ric borne don oncas fos parlat 

no nasquet Sarrazi de la sua fertat 

no preza rey ni comte un denier monedaC 

can Karles I'entendet, si a son a^ croUat 
660 L'emperayre de Fransa es fortmen esmayat 



24 



et apela RoUan. ^*bel neps, car no y anate?'' 
^^senher' so ditz RoUans, *'e per que m'en parlats? 
que per aycel senhor que diens es apelatz, 
car mays amaria esser ades totz desmembrats, . 

665 que ieu prezes mas annas ni que lay fos ^anatz. 

ier can.payas nos yengro al destreyt dek fossatz •— 
I melia foro, lors vertz elmes laissatz — , 
manb gran colp lay donem e n receubem assatz. 
Olivier mon companb lay fo greumen nafratz, 

670 can yos nos securetz am vos riche bamatz, 
e payas s'en fugiron, lors fires abandonatz. 
e can fpm a las lotjas et als traps retomatz, 
e yos prezetz a .dir, per qn'ieu soy mot iratz, 
que los yiels feyron miels que li jove assatz. 

675 e per I'arma mon payre, non es bom vieus ni natz, 
' que sia de ma compaaba, que s'el lay fos anatZ| 
que ja fos may per mi sostengntz ni amatzf' 
''a glot" ditz Femperayre, '*cum iest desmezuratzT' 
Karles tenc son gan destre que fo ab aur* obratz, 

680 e Teric ne Rollan entravers per lo nat?* 

c'apres lo cop n'icbic lo sane vermelb betatz, 

Rollans a mes la jna al bran que ac al latz: 

ja ferira son oncle, si no s fos perpesatz. 

*'ay dieus^ so a dit Karles, '*e cum soy vergonhatz! 

685 car eel mi yol aucire que mos neps es clamatz. 
dayas totz bomes degra per luy esser amatz. 
ja dombre-dieu nQ plassa qu'en la crotz fo leyatz, 
que el puesca tant yieure qu'el jom sia passatz/' 
et escrida '^Frances, ara tost lo m liatz: 

690 jamays no cug manjar tro sia desmembratzJ" 
can Frances I'entendero, totz foro esmayatz: 
non lay n'ac tan ardit c'ayan sia anatz* 

Lo rey ab sos baros si s'es pres a parlar. 
^^ay dieus'' so a < dib Karles, ''que tot as a jutjar, 

695 ieu no say qui m'azir ni qui m deia amar, 



25 



qa* ieu vey que eel mi falh qae m degra ajudar.^ 

^'senher'^ ditz le dae Naymesi ^^aysso layehatz estar: 

enam m'enyiasetE al Sarrazi justar." 

''no say^ so ditz lo rey, '**qiii m paesca enyiar.^ 
700 ar enelina 80ii..eap, e pren si a pensar. 

Oiiyier jatz nafratz, lo gentil e lo bar. 

lis messatge li vene las noyelas cumtar, 

coma RoUans si toIc ab son onele meselar. 

Oiiyier n* ac tal dol, de sen cuyda' ran jar. 
705 al pus tost qae el poc si comensa lerar. 

can lo coms fo en pes, sos flanczs pres a gardar. 

de son blizant de seda fetz un pan esqninsar; 

pueys 8*en fay totz sos flancis isnelamen* bendar. 

e apelet Gnari que vie latz si estar. 
710 ^^vay, si mi fay mas armas sos ayssi aportar. 

montarey h I'engarda al Sarrazi jnstar.^ 

''per dieu, senber, no sia'^ so ditz Guari lo bar: 

"yos yos yoletz ancire e yos eys afolar. 

si yos prendetz las armas^ dieus pens del retomar.^ 
715 "yassal^' ditz Oiiyier, "tot so laycbatz estar. 

Inns bom no s den tarzar de son pretz icbansar: 

car ten lo dreyt de Karle ynelb tostemps razonar, 

e no li (aliray tant com paesca durar, 

pas iea yey los Frances ayssi espayentar. 
720 a la cocba pot bom son amic e^royar.., 

yay, aporta m mas armas; no paesc pus demorar.^ 

''senber^ so ditz Gaari, "aysso m' es .mal per far. 

mot dolens o faray, pas non o puesc yedar.^ 

sas armas li portet ses pos de demorar, 
725 et Oiiyier s'armet, cuy que deya pezar. 

Lo filb Raynier de Gennes mot ricament s'armet:. ' 

Gnari sos escadiers sas caosas li caaset, 

et apres del armar son aoberc li lasset. 

lo coms seys Aataclara qoe mot fortment amet 
730 lo blanc cayal d'Espanba Gaari li am^net 

D 



26 

can Olivier lo yic. de sa ma lo senhet 
lo corns pres lo destrier; sas la dos li montet. 
\ per la cinta de seda Tescat al col panzet. 

puejs a pres son espieut qae Gnari li baylet. 

735 lo filk Raynter de Gennes ak estrienps s'afiquet 
per ayssi gran vertut que los estrienps plegaet. 

Lo filh Raynier de Gennes M caral es monUtz, 
et a cinta s'espaza al senestre costatz. 
I'escut ac a son col, el cap Pelme gematz. 

74o el a senhat son cors, a dieu s' es comandatz. 
comiat pres de Guari, ab tan s' en es anatz. 
entro al trap de Karle no s' es pas arestatz. 
lay trobet lo due Naymes e Pestout Guilamatz 
e dels baros de Fransa e deb princeps asatz. 

745 lo corns RoUan lay fo corrosos et iratz: 
mas mot fort si penet car si fo paleyatz 
am Karle lo sieu bncle que tant era onratz. 
ar feyra la batalba yolontiers, so sapiatz. 
trop s' es tarzatz lo ducxs, e tart s' es perpensatz: 

750 c^ Oliyier la fiura^ qui qu' en sia iratz. 

ab tan vec vos lo comte que venc totz abrivatz. 
entro al trap de Karle no s* es pas restancatz, 
e lay on a vist Karle el s' es enrazonatz. 
^^emperayre de Fransa^ senber de grans bontatz, 

755 ja a pus de iij ans e complitz e passatz 

qu' ieu prezi companbia ab RoUan lo lauzatz: 
pueys non agui del vostre dos deniers monedatz. 
mas ara us prec que m sia gazardo aquitatz/' 
'\olontiers'' ditz lo rey, ^'per mon grinbo barbate. 

760 aytantost cum serem en Fransa retomatz, 
ja no m queriretz do que no us sia donatz 
de borcxs ni de castek ni de rtcas ciutatzJ" 
^^seuber'' ditz Oliviers, no us deman als, si us platz, 
mas que m detz la batalba d'aycel desbateyatz; 

765 e trastot mon senrizi sia to n aquitatz."^ 



27 



Can Frances I'entendero, si an entr* eb parht. 
^^Santa Maria dona, c' a Olivier en pessat, 
que Gombatre si vol et es a mort nafrat?^ 
*' Olivier^' so ditz Karles, ''as to sen cambiat: 

770 qn'enqueras de tas plagas no t' a Irnis hom sanat. 
vay, bels amicxs, areyre; repauza t' en ton trap: 
qu^ iea cab qn* el caralgar t' aya trop agreyiat* 
no ti laycbari* anar per Panr d'una ciatat" 
ab tan si dress en pes Gaynelo et Aldrat: 

775 eel senbor los cofonda que lo mon a creat. 

no trig;uet pueys dos ans, so ditz bom per yertat, 
que trabiro los pars H fab tracbor proat-, 
don els day pneys moriro a dol et a yihat 
**senber^ so a dit Gaynes, ''enqoers non ay paritt 

780 vos nos ayetz h Fransa un jutjament donat, 
que so que los day auian den esser antreyat, 
si tot no y es lo ters: per so no er passai. 
nos jutjam d* OUyier, per dreyt es acordat 
qu' el fassa la batalba ab lo desbateyatJ' 

785 can lo rey los enten, tot lo sen a mndat. 
per mot fer talen mal a Gaynes esgardat. 
^'Grayne^ so a dit Karles, ''dieos ti done mal fat, 
e eels de ton linatge sian deseretat; 
car per ta culyertia as Oliyier jutjat 

790 et iea vaelb qa' el lay an: ja no er trastomat 
mas per aycel senbor qa*es dieos e trinitat, 
que s^ il es morts o pr^s, tu sapias per yertat 
que ieu ti (aray pendre coma layro proat, 
e trastab tiey paren seran deseretat/* 

795 ''senber" dite Gaynelo, '*dieas ne gar mon bamat/* 
pneys ditz entre sas dens cuendamens a celat 
*'ja dombre-dieu no phssa, lo rey de majestat, 
que jamay el ne torn a tota sa etat/'> 

Can Karles a auzit que Gaynes a jutjat 

800 Oliyier per combatre encontra 4 renegat, 



D2 



128 



tnhidor 1' en apela; fortmen V a menassat. 

e pneys yas Olivier a vlrat son pensat 

**01iyier'' ditz lo rey, ^'diens per sa pietat 

ti sia en ajada del paya desfezat.^ 
805 ab tan trays son gan destre, Olivier V a baylat. 

e can lo corns 1' ac pres, si lo n' a merceyat 
Ab tan vec vos Raynier, lo gentil due prezaL 

als pes Karle si geta, vay U merce clamar. 

**a senher emperayre, aias ne pietat 
810 d'Olivier mon efan, que tu vezes nafrat. 

si el mor h Pengarda, trop auray mescabat. 

com poyra el durar que tant aia sanguat? 

de nien s'entramet, ei en fol a parkt: 

no pot baeymay romanre, pas lo gan ay baylat.^' 
815 Olivier fo mot pros, son cors non a madat. 

be seran li dreyt Karle per son cors razonat. 

Per denant lo rey Karle si met Raynier lo bar* 

**emperayre, encaras ti vuelb merce clamar 

per eel dieu que s laycbet en la crotz clavelar, 
820 que mo filb Olivier ne bss^ retomar: 

que to lo vist ben ier per mieg lo cors nafirar, 

e si va ^ Fengarda, nient es del tomar." 

'^Raynier*' ditz Temperayre, *'no s pot mays trastomav. 

receubut a lo gan si que o an vist li par.'' 
825 D' aysso fetz Olivier que gentil e que bar. 

lay on vie los Frances, si los vay apelar. 

**baro^ ditz Olivier, '^trastotz vos vuelb preyar. 

s*ieu vos ay re forfayt en fayt ni en parlar, ' 

per Tamor dieu vos prec que m vulbatz perdonar.'' 
830 can Frances Tentendero, tub prendo a plurar. 

et Olivier s* en vay, no vol pus demorar. 

XiO fiih Raynier de Gennes comiat a demandat, 

e Frances lo li donan, a dieu Fan comandat. 

non i a un de tobs que non aya plurat. 
835 Karles levet sa ma, e si T en a senbat 



29 



si 8 feyro totz los aotres, que n' avian pietat. 
er s' en yay Oliyier, son golfayno levat 
tot snau d'ambladora es al tertre montat. 
entro sus al paya no y a regna tiraL 

84o aujatz de Ferabras qne jatz desus lo prat. 

anc sol no s denhet moore: tan Pac en gran viltat. 
et Olivier li dis (mas no 1' a saludat) 
"Sarrazi, qne vok ta que tant auras cridat? 
ar mi di tu qui iest: gara no m sia celat^^ 

845 so respon Ferabras ^'tn n'aoziras vertat. 

ieu soy lo pus ric home qne sia de mayre nat. 
Ferabras d'Alichandre soy per nom apelat, 
e soy eel que destmzi Roma la gran cintat, 
en portiey la corona don Crist fon coronat, 

850 e los davels e' 1 signe e I'enguen tant prezat, 
que es en eels barrib en la sela trossat: 
e non es bom il mon, per can que sia nafrat, 
qu' en begnes un pauqnet, c'ades no fos sanat. 
e tenc Jerusalem la nobila ciutat 

855 e* 1 sepulcre on fo vostre dieo repaucat/' 
^*per fe^' ditz Olivier, *'ien t* ay ben escoutat 
mot potz esser dolens^ car as dien en viltat. 
vay Sarrazif si t'arma: no y aia pus tarsat. 
vec ti Frances qne ns gardon de lotjas e de traps, 

860 Olivier e Rollan e tot I'antre bamat. 

Sarrazi vay, si t'arma: car trop avem parlat. 
o per aycel senbor que nos dona santat, 
ieu t^anaray ferir de mon bran aceyratT 
can I'enten Ferabras, un gran ris a gitat, 

865 e dits ad Olivier *'be t tenc per forsenat. 
ans que m mova d'ayssi, sabray la veritat, 
qui iest ni cum as nbm ni de cal parentatJ^ 
Lo paya d'Alichandre vay Olivier sonar. 
**com as ta nom, amiiczs? no m' o.vnelbas celar/' 

870 ''sapias^ ditz Olivier, ^'ieu t' o diray tot dar. 



30 



pero autras novelas te yuelh enaiu comtar. 
per mi ti manda Karles, lo rey ab lo via clar, 
c'ades layches Bafom, e fay d batejar, '^ 

€ crezas en Jesu que ns a totz a jntjar. 

875 e 81 non o yob fayre, ieu ti yenc desfijsar/^ 
^^vassar' ditz FerabraS| *'e cum auzas parlar! 
81 tu mi yes armat, be t die aenes daptar 
que auras ardit cor si m'auaas esperar. 
mas una re mi di, si diens ti pnes aydar: 

880 quins horn es Karles mayne? fort Pay auzit laucar. 
e si mi di noyelas, quinb son li xij par, 
RoUan et Oliyier? que trop los aug gabarJ*' 
**paya^ so dits lo corns, **per yer ti puesc comtar 
c* a I'en^erayre Karle no pot bom contrastar; 

885 e so nebot RoUan sapias que a tal bar 

qu* enquer no trobet borne que s* en pogues onrar. 
Oliyier son companb se sab ben aydar, 
mas ges no yal Rollan: no yos o quier celar/' 
can Fenten Ferabras, anc no s denbet dressar: 

890 desobre son escnt. met sa testa colcar. 

Quant es fers e salyatges e de gran crnzeltat, 
no preza Oliyier dos deniers monedats. 
^'yassal** dits Ferabras, *'si t done diens santat: 
tu mi di, qui iest Xa ni di cal parentat? 

895 80 respon Oliyier *'yos n^anziretz yertat. 
bom m*apela Guari, de Peyragners fu natk. 
filbs (uy dW cayayer c'ayia a nom Rossat*' 
• can Penten Ferabras, un gran ris n* a gitat. 
**Guari, ar mi di tu, e no m sia celat: 

900 per que no y es yengutz Rollans lo abdurat, 
o 1 comte Oliyier que tan sap de bamat, 
Berart de Monlendler os Augier lo lauzat?'' 
^^per fe^ dis Oliyier: **car ilk t' an en yiltat. 
mas ieu yuelb far per lor la batdha de grat 

905 yay sus tost» e si monla: no y aia tan parht. 



31 



o per aycel senhor qne fon crucifiat, 
ieu t' anaray ferir de mon bran aceyrat'^ 
can I'enten Ferabras, mot n*ac lo cor irat 
"Giiari^' dis FerabraS| *'be sapias de vertat: 

910 may no justtey ab borne de si bas parentat, 
per que si t* aacizia, pauc anria gazanbaL 
mas so Caray per ta no fi per bomc nat. 
ar endreyt montaray sol destrier pomelat, 
e pendray a mon col mon fort escat rodat; 

915 e tu punb ton cayal tan com poyras de grat. 
laycbaray mi cazer a terra de mon grat« 
pneys pren mon bon destrier; si 1 ne mena de grat. 
gran colp mi ray ferir sos mon escut rodat. 
s'iea (au aysso per to, faray ti amistatJ** 

920 so respon Oliyier *^de folor as parlat. 

o vos Yulbatz o no, lo destrier laycbaratz, 
e si perdras la testa ras e ras del costat/' 
can I'enten Ferabras, tot lo cor n' a irat. 

^'Amicxs/^ dis Ferabras, *Maycba m am to parlar. 

925 arditz iest de combatre, mayne fas a prezar. 

per Bafomet mon dieu, no t vey re que blasmar. 
mas am lonb si bas bome no rolria Justar. 
mas enyia m RoUan os Olivier lo bar, 
Berart de Monleudier, o P estout Guilalmar. 

930 e si la OS no y ansa ni venir ni anar, 
vengan n' i i) o iij per lor cors deportar: 
o si n' i veno iiij, no Is Tolray rcfudar.^ 
"certas'' dis Olivier, ''en fol vos aug gabar, 
e de I'un e de I'antre pot bom fol resemblar. 

935 mas ja per tas paraulas no^ m cntz espaventar. 
vay Sarrazi, si t'arma: trop mi fas demOrar. 
si no, vau ti ferir senes pus esperarJ*^ 
can Ferabras Tenten, totz vius cuyda raujar. 
e leva s de sezens per Guari esgardar, 

94o e vie lo sane vermelb vas la terra tombar. 



32 



gran merayilha n* ac, e volra Ih demandar 
de cal part ve lo sane qne yets jus ayalar. 

Lo paya vie la sane, qat sotz on aybre jats. 
Olivier apelet ayssi cum auziratz. 

945 ^'G\iari, ara m di tu, e ja no m'en mentals, 
81 tu iest en ton cors plagoatz ni malmenatg/* 
so respon Olmer *'yos n' auzhretz yertats. 
mon anferan es dors e de grans cnueltats: 
tan V ay esperonat tro sa sns fa montatz 

950 qu'el sane yermelh li chay per amdos los costaU^ 
^'certas^ dis Ferabras, ''Guari, yos hi men^its: 
car la sane yos a ja totz los estrieups banhats* 
tu iest al cors plagoatz: so es para yertats* 
mas ye t lay dos barrials a ma sela trossats, 

955 qne tab son pie d'an basme don ton dieu fo antaU. 
plagoa qa' en sia onta (ayssi es afinats) 
ja pueys no pareras aysso es la yertats. 
ar yay, si ben del basme, (ay ne tas yolontatz: 
e seras de tas plagoas mantenen tots sanats. 

960 paeys t' en combatras miels encontra mi assatsJ'' 
Oliyiers li respon ^'de folia pjirlats. 
ab bon dreg ne seras annits e yei^onhats/* 
Ferabras d'Alichandre si leyet ab aytan. 
Oliyier apelet: si li dis en risan. 

965 "Gnari, ara mi dias, no m' o celes nian: 
de cal forma es lo' due c' om apela RoUan? 
Oliyier son companh, qne payas yan duptan?^ 
so respon Oliyiers *'esgardatz mo semblan, 
mo yis e ma faysso:^non es son cors pus gran* 

970 Rollans es un palm magers que lay e son estan, 
mas trop a el lo cors pus ardit et pas gran, 
no dapta rey ni comte, princep ni almiran, 
8^ am Rollan si cumbat, no 1 fassa recrezanJ^ 
so respon Ferabras '^er aug folia gran: 

975 que per la fe qu* ieu dey Bafom ni Teryagan, 



33 



s' lis eran aytals iiij, cum tn vas devizaiif 
si Is conqnerria ieu a^i mon espieut trencan/* 
**Sarrazi^ dis lo comte, *'trop yos anatz gabanJ** 
Ferabras d' Alichandre mot fo de gran yertut. 

980 largna ac sa forcadara, lone e plenier lo brut: 
oncas luns bom no yic cayayer si membruL 
si yolgnes adorar lo digne rey Jesu, 
no fo anc cayayer de pn fera yertut. 

Lo paya d' Alicfaandre fo mot de gran fertat. 

985 ^^Guari, per Bafomet* de tu ay pietat 
per aysso car ti yey de proez' alumnat* 
be m peza car no iest de pus gran parentat: 
car s' am tu mi cumbati, enquer iq' er reproyat. 
yay toma t* en areyre a Karle a son trap: 

990 si m tramet Oliyier o Rollan lo lauzaiT* 
'Vassal*' dis Oliyiers^ *'no t sia en pessat. 
yay lay tost, e si t'arma: trop m^ auras sermonat. 
ieu t' anera ferir, si no m fos per yiltat." 
Lo paya d' Alicbandre mot fe a reduptar. 

995 sona ad Oliyier e pres V a demandar. 
^Guari, yenet ayan e yenetz mi armarJ" 
so respon Oliyiers '*e poyray mi fizar?^ 
*'oc yos^ dis Ferabras, **ja no yo n cal duptar: 
car ieu no seria tracbers tan cum puesca durar.^ 

1000 lo Sarrazi s' armet, no y yolc pus demorar. 
un cuer de capa d* osa yay a son dos gitar, 
e fo blanc coma nen e tempratz per durar> 
e desus met V auberc que a fayt tot daurar. 
e desus lo capel si fetz V elme lassar. 

1005 Oliyier lo y anet en zzx loczs liar: 

so fo gran cortezia, be fay a remembrar. 
Ferabras d' Alicbandre V en pres a merceyar. 
**Guari^ dis Ferabras, ''mot fazet ad amar: 
mot duramen mi peza s* am tn m coye justar. 

1010 empero si pogneses en ton cor atrobar, 



E 



34 



9» 



volontier$ t' en laychera encaras retornar/ 
Oliviers li respon '^hyclia tos gaps estar. 
fay al miels que poyras, can yenra al justar' 
^'certas'' dis Ferabras, **ta tas mot a presar.^ 
1015 pueys a cinta Florema que fay mot a lauzar. 
e 81 pendet BapUsma, que tant role d gardar, 
a r arso de la sela, qae ea a^baU d'aur dar: 

« 

de r antra part Gramanh^ que era be sa par* 
anc d' aytak iij espazas non auzic horn parlar. 

1020 Ferabras d* Alichandre mot fo de gran fertat, 

et a cinta Florenaa al senestre costat, 
e pueys pendet Baptisma am pom d^aur nielat 
e d' antra part Gramanh a V arso nozelaU 
de cek que las fargnero ausiretz la vertat. 

1025 lib foro filb d* un fabre iij &bres engenrat: 
frayre eran tub iij e d' una mayre nat. 
. eels feyro yiij espazas, don trop bom a parlat* 
.Aurizans fe Baptisma am pom d' aur nielat 
e Gramanb e Florensa, don P acier fo tenqirat;' 

1030 e punbet bi Tij ans ans fosen emerat. 
pueys fe Murificas sts dire (aketat 
Durandart la trencbant, don bom k tant cbantat: 
Rollans ne tolc la testa a trop deri>ateyaL 
Aulaclara e Joyoza ab mot gran dignetat 

1035 se la tenc lo rey Karle tot a sa Tolontat. 
ayssi foron li (abre de lor sen esprovat. 
Ferabras n* ac las iij, que fo de gran fertat. 
can fo aparelbatz, lo bausa ac cobrat 
Mot fo lo Sarrazi ricamens adobatz. 

104o el yenc vas lo bausa, sub estrieups es montatz. 
a son estrieup tenir s* es lo coms enclinatz. 
lo Sarrazi s^ afica suls estrieups nozelatz 
ayssi per gran yertnt qu' els estrieups a cassatz, 
et ac SOS dos barrils entorsi estacatz. 

1045 a son col a penduft son bon escut listratz: 



35 



iiij leonets d' anr hy ayia fig;iiratz. 

e sayzic son espient don lo fer fo cayrais. 

fels fo lo SarnuBi^ ean el fo adobatz. 

'^Giiari^' dis Ferabras, ''ar sm aparelhatz. 
1050 encara t clam merce per eel dien cuy t' iest date, 

que layches la batalba^ e faras qae senate/' 

so respon OliTiers **ie folia parlats: 

car ien non o (aria per can que vos aiats. 

si dieos mi vol aydar, qn* es ns e trinitalE, 
1055 encuey sereU a Karle rendnte pres e Hats.** 

so respon Ferabras '*ben iest desmeeoraU. 

mas prec ti e t conjnr qa* en digas veritats 

per celas santas fons on ta fust bateyate, 

e per aycela crots on fo ton dieos paosatz: 
1060 qui iest ta? com as nom? ni qoT s tos parentats?^ 

so respon Oliviers *'mot soy ben conjnratas. 

ieu ay nom OliTier^ e fuy de Genna natz> 

e soy companhs RoUan, e soy dels xij pars/* 

**certas'' dis Ferabras, *'ieu m* o sabia asats. 
1065 be say qne d' ant paratge es tote tos parentatz. 

ar digatz, Oliyiers, et on etz yos nafiratz? 

car s' ien tos andzia^ qne n' er mon pretz montatz? 

certas ans ne seria laiamens abaycbatz, 

s^ am cavayer mieg mort m* era en camp jostatz.'^ 
1070 so respon Oliyiers ''per mon cap, si faratz. 

ja per mort cavayer no cog qoe mi tengatz*'' 
Lo corns Olivier dis ''Sarrazi, bels amis, 

bome qoe dien no ere deo ben esser aonis. 

mal par la gran proeza don to t &s replenis: 
1075 car to no crezes dieo qoe en la crotz fo mis. 

ar giqois to Bafom, to malvat dieo iaytis, 

e (ay ti bateyar en las fons benezis. 

tos companbs er RoUan qo' es tan pros et ardis, 

et aytan com ieo yira seray tos bos amis. 
1080 poeys conqoerrem las terras tro al port delaotisA' 

E2 



36 



Ferabras li respon laycha estar mos dis: 
car qt^ m donava Frafisa et tot Pautre pais, 
ieu no seria per yos ayssi lea conqueris. 
fortmen mi pezara car ta seras aucu* 

1085 mas ara beu del basme que ay en cek barils, 
e seras mantenen de tas playas guaris: 
pueys combatras ti miels e' n seras pus ardis/' 
so respon Oliyier *'no plassa dieu lo pis 
que sia per mi tos basmes begutz ni transglotis, 

1090 si doncxs ieu no 1 conqoier ab mon bran aceyris/' 
Ferabras d'Alicbandre fo gent aparelbats. 
^^Oliyier, beb amis'' so li dis Ferabrats, 
"poyrias tu ja esser de batalha toniatzJ^ 
*'non ieu^ dis Oliyiem, *^de nient en parlatz.'* 

1095 'Vassal, doncxs mi laycbats on cartier d' aquets pratxT 
so respon Oliyier ''a yostras yolontats.^ 
yec yos los dos baros partite e desebratz. 
lors destriers laycban correr trastotz abandonats. 
er anzirets batalha, si en pats V escoutatz: 

1100 jamay de .dos baros sa par non anziratz. 
li doy baro s* eslaycbo, can foro adobatz. 
per gran cayalayria es Festom comensatz. 
Frances los esgardero de lotjas e de traps. 

'^Ay dieus*' so a dit Karles, ''bel rey de majestat, 

1105 del comte Oliyier aiatz buey pietat" 

sotz so mantel de pali a son cap enclinat: 
estreytamen pluran a Jesus reclamat 
c' az Oliyier ajut per sa gran pietat. 

Mas U baro si brocan et an esperonat, 

1110 e la us yenc yas V autre per mot gran yolontat. 
merayilhozes colps les cayayers s' an datz 
hi mieg loc dels escnts qu' eran totz d'aur obratz. 
no Is pot gandir le fust ni '1 cuer qu' er' engludatz, 
c' abdos lors fers trencans no sian outra passatz. 

1115 entro sus cost' al punh son los espieutz trostatz: 



37 



per tal yertut los an los auferans portatz. 

et els yengro si dreyt, e so s ben encontratz. 

de lors escuts ab aur si son ayssi urtate 

si qu' ek hnels de lors testas si son lots trebolatz; 
1120 don los escuts fendero, e son tab. desblocatz, 

que naus agra us borne de mieg los praU cercatz, 

que 1' us saubes de V autre yas cal part n' es anatz. 

ay dieus» tan bela junta! be foron esgardatz. 

los yassals s' encontrero, can foron remembratz. 
1125 Ferabras trays Florensa del senestre costatz, 

Oliyiers Autaclara am pom d'aur nielatz. 

per denant lors arsos an los escuts trostatz. 

e Ferabras U yenc: no s son pas refudatz. 

mas lo coms Oliyiers s' es premiers ayansatz, 
1130 e feric Ferabras nn colp desmezuratz 

amont per mieg son elme, que fo ab aur obratz: 
. las peyras e las flors en cazeron Ms pratz. 

can lo rey sen lo colp, si a son cap yirat. 

et Oliyier s' afica sus son bran aceyrat 
1135 per mot fera yertut a son colp ayalat 

lo perponb U falset e 1 bon auberc safrat: 

pus de cccc malbas ne cazerbn ^1 prat. 

mas le cuer de cap d* ocba 1' a guerit e salyat. 

Olivier a lo rey del colp si encombrat 
ll40 que dels estrieups li son abdos los pes ostat, 

e lo fire IP scapet, qu' el tenia nozat: 

I'escut e la fort asta tot li' s estat brizat. 

Ferabras ac son cap del colp si estomat: 

lo cayal a* aginolba pel colp que V a greujat. 
Il45 s' Oliyier 1' enpeycbes, ja V agra eyersat. 
Adoncas an Frances autamens escridat 

'Santa Maria dona, tan gran colp P a donat^^ 

certas^ so dis Rollan, '^mot P a ben encontrat, 

e no par ges al colp que el sia plaguat 
1150 ara plagues a dieuj lo rey de majestat, 



tt, 



ce 



38 



companh, qa* ieu fos per ros soU eel tybre nunati 

e que tengaes mas armas e mon bran aceyrat: 

de mi e del paya fora lea afiiuu/* 

'*a glotz'' dis r emperape, ^'iea t* ay ben escoutat 
1155 filh de pnta, coart, trop ayetz tart parlat^ 

Rollan s' es ben gardatz que mot no lb a sonat, 

mafi aytan que Ih dis '^oncle, vos dizets so que ns plats/' 
Lo paya d* Alicbandre si tenc per malmenatz. 

tal dol a e tal ira, tot lo sen li* s mndats: 
1160 e si no s pot venjar, tomara desenats. 

adonzs broca 1 cayal et es si abriyats. 

hi ponb porta Florensa don lo pom fon danrats. 

Olivier yay ferir sos son elme yergat: 

las peyras e las flora en caceron ^1 prat 
ll65 lo Sarrasi ac ira: si a son colp greujat, 

si que detras lo col li a P aoberc (alsat. 

pus de cccc malbas en anero hi prat, 

e de la cam del col li fendet un palmat 

preon V entamenet, duramen V a nafirat: 
1170 lo sane salb contr'ayal, qne P aoberc n' a mulhat. 

Ferabras a son bran encontr'ayal tirat; 

la cansa li talbet e P espero danrat: 

dami-dien lo gardet qn' en cam no V a tocat 

de si entro a terra a son bran ayalat 
1175 del colp a si lo comte estomit e cambiat 

c^ a per pane no P a jos del cayal trabncat. 

e P arso de la sela li a on pane trencat, 

car per mieg P a rompnt: tal colp li a donat 

lo cayal per desots li a agenolhat. 
1180 lo coms a nostre senher donssament redamat. 

*'Santa Maria. dona^ aias mi pietat! 

ft 

car amb aquela espaza tan gran colp m' a donat: 
Antadara no yal contra cela mi dat. 
senber payre de gloria, a mi sia antreyat 
1185 qn* ieu pnesca far encara so c* ay tan dezirat.'' 



39 



adonczs leva sa ma: si a son con senhat 
Ferabras lo regarda et a 1 prorerbiat. 
*^per Bafom, Oliyiers, ara m vey esmayat 
e no ts meraYilba^ car trop avete sangnat 

1190 mot duramen mi peza car encars t' ay nafrat. 
mas mot m* as tu ben hney ui petit asayat 
ja no yenra lo yespre ni lo solelH colcat 
qu' iea yos aoray lo cap ab tot Pelme ostat. 
trop ayet£ yos lo yis e cambiat e mndat. 

1195 pero s' anar t' en yols, enqner f! er autreyat: 
car sapias que miey colp seran pus esforsat 
Karles no t' ama gayre, que ml f a enyiat^^ 
can Oliyiers V enten, si a son cap crollat. 
*^paya^ dis Oliyiers, *'trop m* auras menasat 

1200 garda t, ieu ti desfizi: trop ayem playdeyat*^ 
ab aquestas paraulas an los destriers brocat. 
grans colps si yan donar, no s son pas refodat. 

Yec yos los dos baros yengutz a clapadis. 
fermamen si requiero A los bos brans forbis. 

1205 grans colps si yan donan sus lors escuts youtis, 
que la flama e 1 foe del bon ader sails, 
dels grans colps qn' els si donan, tot lo pueg retondis. 
'*dona Santa Maria^ dis Karles lo floris, 
^*gardatz yos Oliyier que no sia mal mis: 

1210 car per Parma mon payre, si el era aucis, 
jamays en tota Fransa ni en V autre pays 
no sera clerc ni pestre a lun jom reyestisJ" 
^'senher^ so dis due Naymes, ^'laychatz estar yos dis. 
home que ayclii parla sembla del sen partis. 

1215 mas pregatz per lo comte lo rey de paradis 
que Ih sia en ajuda per sas santas merdsJ" 
**so (aray^ dis lo. rey, '*il nom de Sant Denis.'' 

Mas amduy li baro son hi pueg entre pis. 
Ferabras d^ Alichandre fo pros et -afortis* 

1220 soen a Oliyier ab bran d* acier requis: 



40 



de Telme li abat lo celcle sub lo tu, 

Olivier sen lo colp, arejre s' es tomis: 

en ■ doas mitaU li a 1' escnt perdarant misr 

a pane lo caval no es mortz: tant s' era avan mis. 

1225 can Ferabras o vie, d' ira cSegresis. 

a 1' encontrar dels brai^ fo grans V escroycbedis. 
'^Bafom'' dis Ferabras, ^Vos estes adormU, 
car ieu al prumier colp non ay est Franc conquis/' 
io Sarrazi recobra, que fo mal talentis. 

1230 mas lo coms Olivier per tant no s enbabis. 
can vie yenir I'espaza, la sna davan mis: 
a 1' encontre deb brans foe et flama n salis. 
bonas son las espazas, negona no falis. 
Oliviers fo nafratz et al cor et al pis. 

1235 tant a perdut de ^nq totz es descoloris. 
e no s' es meravilha si 's totz enflebecis: 
el es a gran mescap, si dieus no lo n gnaris. 

Olivier es nafratz, mot si vay esmayan. 
mot fo grans la baUlba e lo cbapladis gran: 

124o mortalment si requiero, irag son per semblan. 
Oliviers reclamet lo' payre onmipotan. 
^'glorios senber payre que formestes Adam 
e sa femna az Eva, don li poble son gran, 
e venguetz en est mon on sufritz turmen gran,. 

1245 et ei^ la santa vergi prezetz albergaman. 
a la nueyt de nadal nrengnetz a naycbiman, 
e que la santa estela en fo apareycban. 
los iij reys d' antra terra vos anero cercan. 
tab iij vos adzorero, can vos foron davan. 

1250 la destra ma tendetz: si ens bnfriro bayan* 
las bufertas prezetz per bon entendeman. 
e pneys per autias terras s' anero repayran 
per lo felo Herodes que k anava speran, 
pueys degolet per vos man jovencel e(an. 

1255 en la crotz vos pendero li fals Juzien tnian, 



41 



can Longis tos feric de sa lann trencan* 

el non ayia vist en trastot son yiyan. 

lo sane li yenc per P asta entro al ponh colan, 

e toqnet ne sos huelbs, si vie el numtenan. 
1260 merce yos reclamet de bon cor veraman, 

e ros li perdonetz, senher, de bon talan. 

^1 sepolcre fos mes apres, ien no saj can. 

en ifern davaletz, e si n traycbetz Adam. 

al tertz jom en apres aneU resnsitan, 
1265 et ak santes apostols tos fos apareychany 

mandets lor qae pel mon aneson presican, 

e pneys montets als eels, a tots lors huelhs resan. 

ayssi, senher ver diens, cum ien en soy cresan 

et es vers so qn' ieu die, m' anate vos ajudan, 
1270 e (assa de batalha est paya recrezan.^ 

adoncxs level sa ma, son cors el vay senhan. 

V escnt tenc abrassat, e tenc hi punB son bran. 

fermamens s* afiquet desns son alferan. ^^ 

£ lo rey Ferabras fon desus son bansan. 
1275 Olivier apelet: si li dis en' rizan. 

*'bels amiczs Olivier, no m* o anetz celan: 

quinfaa es la razo que as devizat tan? 

Irolontiers 1' ay auzida, per mon dien TervaganJ** 

Olivier dis ^'plagues al rey omnipotan 
1280 c' ayssi crezeses tn com ien (an fermaman: 

car atertant t' amera cum mon companb RoUan.^' 

so respon Ferabras *'ar ang foUa gran. 
' ja no t laycbaray vienre tro al solelh colcan^ 

qoi m devia cumplir d' anr fi la tor Balan. 
1285 garda ti ben de mi: ieu ti vau desfizan.^ 

so respon Olivier ^'diens m^ en sia aydan.*" 

e la us venc vas 1' autre, e cascus tenc son bran. 

amon per mieg lors elmes si vap grans colps donan, 

qu* el foe en ieys tan grans, encontra 1 eel volan. 
1290 lors escuts si detrencan, mot si van menuzan. 

F 



42 



lors bos cayak si plegan dels colps que s van donan. 

Mot fo grans la batalha, la plassa longna e bela 
Us prate sotz Marimonda, qn^ es bela la pradela* 
Oliviers fo oafiratE ^1 pieytz sots la mamela. 

1295 soyen reclama dien e la yeigis piiuela. 

Ferabras d^ Alidiandre de mal talent V apela. 
*'0.1iyier, ar dicHen soto cela fontanebf 
e benras d' aquest basme c' ayssi pen a ma sela, 
e pueys seras pus sas que non es birondebu' 

1300 so respon Olivier ''laycb estar ta (avela: 

-car no n beuria pas per tot 1' aur de Castela, 
tro V aya conquerit feren de ma namela^ 
*'per Bafom'^ dits lo rey, '*fok es qui t' en apela. 
mas breumen auziras de mi antra noela, 

1305 don lo pieytE t^ en dolra e' 1 cor sotz la mamela.^ 
Mot fo grans la batalba, rusta de mala gnia* 
Ferabras tenc Florensa, que mot ben es forbia, 
Oliviers Antaclara, que mot fort relozia, 
e feric Ferabras sua V elme de Pabia: 

1310 las peyras e las flors a terra el ne envia. 
jus lo gros de la cueycba es V espasa sortia, 
si que dedins la cam Ferabras la sentia. 
lo sane en salb a rag, don lo prat enrogia. 
can lo rey vie lo sane, de mal talan fremia, 

1315 e pres nn dels barrils que val may que Sana, 
can ac begot del basme^ santat ac reculia: 
adoncxs ac sa vertot doblament reculia. 
lo coms Olivier dis *Mona Santa Maria, 
regina coronada, valete m' en aquest diaJ" 

1320 Ferabras V escridet "no n portarets la via/' 
e Frances los esgardan de lor alberguaria. 
^^senber dieos^ so dis Karles, "e vos vergis Maria, 
gardatz buey Olivier, que no pergua la via/' 

Mot fo grans la batalha dels dos baros presats. 

1325 Oliviers fo feritz e malamen naiiratz: 



43 



ges no es merayiiha si et espayenUts. 

e broca son caval per amdos los costatz, 

e feric Ferabras vs colps abandonats, 

amont per mieg son elme qii' era amb anr obrats: 

1330 las peyras e las flors en volan contra Is praus. 
^an lo rey sen lo colp, si ^ es tots trastomatz. 
SOS P arso de la sela es lo bran trayersatz: 
los corregs dels barrils a per lo mieg talbatx. 
so fo bona yentnra: dieos en sia lanzatk. 

1335 los barrils yan aterra, e' 1 rey es eyersata. 

lo saur bausa derocpia, tan fo del colp greajatz. 
enans que Ferabras si fos el redressatZy 
si baycba Oliyier, los barrils n' a leyatz* 
lo bondonel destapa^ el n* a begnt assata, 

l34o e donczs can n' ac begot, el si sentic sanats. 
e pueys si s' es lo conu po hiy meteys pessats. 
si d' aqai adenant fos Ferabras nafirats, 
e que sos dos barrik pogaes ayer cobrata, 
adoncxs ne pogra eser Oliyiers enganats. 

1345 eb eran riba '1 mar, dcdins Jos a gitats, 

e V anr qu' ei' als barila, a Is tantost afonsata. 
mas cad* an en la festa San Joban en estate 
monto tro sn^ en V aygoa, so es fina yertats. 
can o yic Ferabras, anc no fon tan irata. 

1350 e. dis ad Oliyier ^'be.m pares forsenata, 

car tn as mos barrils ins en 1' aygoa gitata: 

car els yalian tot V aor q«e xiiij dotats. 

e s' ieo poesc, boey el jom mot car- los compfarata.' 

so respon Oliyiers **£iyt£ so qoe yos poscatz.^ 

1355 Lo corns yic Ferabvas yenir tot abriyat: 

mas pel cap garentir a son escot leyat. 
Ferabras lo feric on colp desmezorat: 
aytant can n* acossiec en a jos ayalat, 
e V elme perdesobre li a tot desgoaoelat: 

1360 dami-dieo lo gardet qoe ges no V a plagat 



F 2 



44 



Ferabras si s' apunU per mot nista fertat: 
del caval d' Olivier dichen la test' al prat 
lo caval tombet mortz e' I comte erersat 
Oliyiers santa svs, no j a gayre punliat, 

1365 e tenc trayta V espaza am pom d' aur nielat. 
so que tenc de V escut a denant si tomat* 
yas lo rej d' Alichandre a nn sant gran sautat. 
ar aniatz qninli miracle li a diens demostrat* 
oncas lo auferan, don tan yos ay parlat, 

1370 que mant home avia mort et estrangolat, 
vas lo corns Oliyiers oncays non a badat: 
ayssi s tira atras, sol no V a esgardat 

£ Frances los agardo de lotjas e de traps: 
pel comte Oliyier son tub espayentat. 

1375 per lo mien esien ja foran tab montat 
per anar ajudar Oliyier lo lauzaty 
si no fos lo rey Karies, que lor o a yedat, 
per so car el yolia tenir sa Uautat: 

■ 

mays yolgra esser morts que s' ilb fos r^royat. 

1380 Karles s' ag^nolbet et a dieu reclamat. 
*'glorios senbe payre e rey de majestat, 
gardatz buey Oliyier per la yostra bontat" 

Oliyiers fo a terra, et ac lo cor irat 
per amor Fauferan que ye cazut ^1 prat. 

1385 e yenc ya U Sarrazi, si V a enrazonat. 

''a rey d* Alicbandria^ mot as fayt gran yiltat, 
car mon cayal as mort e mi as eyersat 
rey que cayal and non a dreg en regnat'' 
*'certas'' dis Ferabras, *'tu as dita yertat. 

1390 mas per Bafom mon dieu, non o fi a mon grat. 
pero si be 1 t' ay mort, be f er gazardonat. 
yene pren mon destrier, qu' ien dichendray hi prat, 
gran merayilha m do car el no t' a tuat: 
car mays a de c bomes e mortz et afolat. 

1395 anc non abatiey borne no V aia deyorat, 



45 



e per zqao ieu V slj en trop e«toni meiutf 

et Oliviers respon ''car Jesus m' a ^ardat: 

qui en lay a sa fe, mot a bon ayocat* 

ja no yuelh ton cayal tro V aia conqmstat.^ 
l400 *'certas^' dis Ferabras, ''mot iest de gran fertat, 

car mon caral sofanas: tn fas mot gran foadat. 

e faray so per tn no fi per borne nat, 

per so car ieu ti yey de gran nobilltatJ" 

el mes son pe a terra del destrier pomelat: 
l405 late Olivier si met de I' antra part hi prat. 

e fo pas grans que el un gran pe mezurat. 

ar son abduy ^1 camp pe e pe ajustat: 

ab lors brans aceyratz se son ben reuidat. 

so es gran merayilba car tan o an dorat, 
l4iO que sol per un petit no caso* en blasmat. 

Mot fo fortz la batalba: pus bela non yeyrats. 

anc mays dos campios non vie bom pus iratz: 

c^ ayssi menut si fiero de lots brans aceyratz 

que las peyras en cazo de lors elmes gematz. 
l4l5 Ferabras d' Alicbandre s' es mot aut escridatz. 

"Oliviers, Oliviers, certas no y dnraratz.^ 

"per fe'' so ditz lo coms, "vos no m* escaparatz.'' 
£ Frsmces los esgardo de lotjas e de traps. 

"ay dieus^' dis V emperayre, "qu* en la crote fust levatz, 
l420 vos gardatz Olivier de mescap, si vos platz.^ 

lo due Raynier de Gennes li n' es* als pes getatz* 

merce li vay damar dolens et aburatz. 

"a senber emperayre^' dis Raynier lo lauzatz, 

de mo filb Olivier aiatz buey pietat/' 
l425 "dami-dieuf so ditz Karlesy "si vos tal playt' suCratz, 

c' Olivier fos vencutz ni mos dreytz abaycbatz, 

per. ver tot er destruta santa crestiantatz; 

totz los antars seran e fondotz e cassatz; 

laycberay las relequias per que suy tan penats.^* 
i430 pueys fetz una pr^ieyra aytal cum anziratz» 



46 



glorlos senhe payre, que fiut en crots letats, 
et en la santa yergi fast cocenbutz et nate, 
e dedins en Beslem yos forets efantats, 
et en paubres drapels mea et envolopats, 

l435 can a la santa estela ros donetz claretats 

SI qu' els pastors ^Is camps en foro alunmatz. 
de la Yostra naychensa fo lo -mona alomnats. 
mot pezet ad Herpdes, nn rey desfignrats: 
totz los petitz efans en foron degolatE, 

l44o e vos foratz adoncas en Egipte portatz. 
e pneys anetz per terra zxzij ans passats. 
e pueys vendet yos Judas lo tracher renegatz, 
e per xxx deniers trazic yos lo malyatz. 
e pneys lo sant diyenres foratz en crotz levatz 

l445 e pels mas e pek pes trancatz e clayelatz^ 
e can fos en la crotz d* espinas coronatz, 
e Longis yos tranqnet d* nna .lansa 'I costatz» 
el non ayia yist en trastot sa etatz: 
el sane li yenc per V asta, als mas fon aralatz, 

l450 e torquet ne sos hntliu: senqire fo alumnatz. 
ayssi, bel senher dien, cnm aytso es yertaiZf 
yos gardatz OliYier que no sia matatz/* 
Karles leya' 1 man destre, et ea tf en crotz senhatz. 
ab tant^yec yos on angil que getet grans clartatz, 

l455 lo cal li trames diens, lo rey de nuqestatz. 
aqui dayant lo rey s' es 1' angil artstatz, - 
e ditz a V emperayre ^"^mot etz dezaraparatz. 
Ferabras es yencntz: m^ tu n seras iratz/' 
j:an Pangil so ac dit, tantost s' en es anatz. 

l460 Karles 1' a escontat, mot a' es espayentatz. 
yas lo eel e.sgardet, ^ es s' agenolbatz: 
dami-dieu en merceya. ab tan el s' es lemtz.- 
Oliyler si cmnbat^ qoe trop era iassatz, 

« 

am lo rey Ferabras. qn' es tap desmezoratz. 
l465 no i a im dels dos no sia trqp cass^tz» 



47 



Feiabras d' Alichandre fo mot fort corrossatz. 

ad Olhrier escrida ^'vassal, no y dararats.'' 

so re^pon Oliviers ^'ja no m* escaparatz: 

ans Tos tolray la testa ab mon bran aeeyrat 
l470 lo paja d' Alichandre an que fo menasatz: 

s' il no 8* en pot yengar, el sera forsenatz. 

portet ^1 ponh Florensa, don lo pom es dauratz, 

e feric OUvier de gran ir' alomnatz. 

lo coms lo vie venir de ferir entensatz. 
l475 amon per mieg son elme li a dos colps donatz. 

^1 fort capel d' acier es lo bran arestatz. 

no 1 pot entamenar: tan era be tempratz. 

can Oliyiers o yic, d' ira fo alnnmatz* 

cascus es del ferir doramentz entensatz: 
l480 jamays no s paftiran tro V us sia matats. 

fermamens si reqniero ab lors brans aceyratz: 

los escnts si detrencan e Is vertz elmes gematz. 
Oliyier si fo mot trebalhatz- e lassatz. 

son ponh es adormitz e pel ferir hnflatz. 
l48i si cum cadet ferir sol Tore totz abrivatz, 

pus d^ un' asta de lansa UP s sos brans escapatz. 

can o yic Oliviers, el ne fo mot iratz; 

son escut a son col, qu era totz peseyatz, 

per sus leyar son bran s' es lo coms encUnatz. 
l490 Ferabras lo feric enans qne s fos baycbatz: 

son escut li trenquet, et es per mieg trosatz. 

lo coms si redresset corrosos et iratz. 

s* espaza yic a terra, d* ira fo trasuzatz. 

no si auzet baycbar: tan dubta Ferabratz. 
l495 Frances son estomitz a lotjas et a traps: 

pus de xiiij melia ne ylratz totz armatz. 

ja fora Ferabras il tertre asautatz: 

mas Karles o vedet, si c' us no y es anate. 

Ferabras au la noyza: ris s' en es e gabatz. 
1500 anc sol non ac paor: anc fo asseguratz. 



48 



*'per Bafomet du el^ ar creys ma volontau. 

ye OS Yostre bran a terra: per que no V en Icratz? 

no us i baychariatz per V anr d' una cieutat. 

Oliviers, ar renegua las fons on fust kv^ts, 
1505 e vene t' en ab me h mas amplas cintatz: 

car ab tu partiray totas qus heretats. 

ma seror ti daray (ben seras molberats), 

Floripar b corteza, que a tan grans beutatx. 

e pueys conquerrem Fransa e tot 1' autre regnaU: 
1510 de la un deb regismes vos serete coronats.*' 

et OliTiers respon **de folb parbts. 

ja dieu non bycbaray ni sos sans bonorats^ 

nt la santisma rergi de la cal el fo nats; 

ni no creyray Bafom ni b yostres dieus malvats.'' 
1515 ^per Bafom^ dis lo rey> trop iest desmesurats. 

oncas per estom d' ome no fuy si fort greujats* 

mas non as ges d* espaza^ enans iest dezarmatz. 

be say, si t* aucuda, mos prets serb sordeyatz. 

ara pren tu ton bran: combt t' en sb donatz/' 
1520 so respon OUviers ''vos mi dbetz bontatz, 

mas ien non o brb per 1' aur de zx cintatz: 

car si res mi (azias que m sembles amistatz, 

ni ieu pueys t' aucizia, serb malvastatz. 

ar sb tot en dieu, ma mortz e ma santatz** 
1525 ^*per Bafom" dis lo rey, '*ben iest desmezuratz. 

ieu no vuelb que pus yivas: ar er lo camp finatz,"** 

^1 punb portet Florensa, don le pom fon dauratz: 

va 1 comte Olivier s' en venc abandonatz. 

Oliviers Tic vemr lo rey tot abrivatz, 
1530 de gran colp a ferir baut et entalentatz. 

el non a ges d' espaza; d escot es trencatz« 

lo corns yic lo bansa: perdayant U' s anatz, 

on li duy bran pendian en 1' arso nozebtz. 

el estendet sa ma; un bran pres, so sapbtz. 
1535 Baptisma ayb nom, mot era ben tempratz: 



49 



can r ac tirat del froyle, mot gitet grans clartatz. * 

vas lo Sarrazi yenc, del ferir talentatz. 

so que tenc de V escut a denant si tornat. 

lo Sarrazi apela, e P a fort menasat. 
1540 ^^per dien, rey d' Alisjfndre, no ns valra crozeltatf 

c' am vostre mezeys bran vos faray corrossat. 

ar vos gardatz de mi, ie' ns tenc per desfizat/* 
Can V enten Ferabras, tot lo sane a mndat. 

aysso dis el **Baptisma, tan yos avia amat/* 
1545 Olivier apelet, si P a enrazonaL 

"Oliviers, ar ti snefre tro a^ am tu parlat.^ 

et OliTiers respon *Migas ta volontat.^ 

^'certas** dis Ferabras, ^*per so t' ay apelat. 

ar potz aver ta 'spaza per mon bran aceyrat, 
1550 et apres nos fasam so c' avem en pensatT 

'"per mon cap^ dis lo comte, ^'ja no t' er antreyat: 
' ieu non auray yas ta negona segurtat. 

enans anray cest bran un petit asayat. 

ar ti garda de mi, car trop avem parlat/' 
1555 ab aquestas paraulas tenc lo bran sus leyat, 

e venc la ns yas V autre com leo abriyat. 

mas lo coms Oliyier V a premiers encontrat 

no 1 pot tocar en P elme, P escut a encontrat 

perdesobre la bloca P a tot per mieg talbat: 
1560 la mitat en yolet e tombet en lo prat 

dis lo coms Oliyier ^ cest bran yey aceyrat: 
^ ben aya lo maestre que tan P a ben temprat/* 

Ferabras lo cadet cosegre de son grat; 

Oliyiers s' es del colp nn petit alanbat, 
1565 e baycbet si a terra; 16 sien bran n* a leyat. 

can Oliyiers lo tenc, u a dieu merceyat 

Ferabras apelet am gran hnmilitat. 

^Vec ti aysd ton bran, pas lo mien ay cobrat^ 

so respon Ferabras **be faria yiltat. 
1570 anc no yolgaist re penre que t' aya prezentat. 



G 



60 



\ 

t 



no fiuray iea de ta qae t' aiiny desmembrat 
la testa n portaray moa payre V almiraif 
so respon Oiiviers **ans tos aura costat*' 
done si son li baro de fexir entensat: 

1575 fennamen se requiero per mot gran eroxeltat 
lors escnts si detrenean, qae son ab aor obrat 
pus P anan d* ana Icgna an ferit c elapat. 
nn petti si retraso et an P ale tirat 

Lo filh Raynier de Gennes a lo rey esgardat 

1580 perdesots la costora del fort escot listrat. 
mot ac lo regart fcr e de gran cmselut 
**ay diens^' dis OUrierSi *'bel rey de majestat, 
cum est payis es pros e de granda fertat! 
oncas no vi may borne de la sua bontat. 

1585 senher- dieu glorios, si fos ta Tol<mtat 

que Karies lo tengaes M sieu domini prat, 
e que P agaes ^ fens bateyat e \xn^ 
iea e-lu' e Rollans feram acompanbat 
per dreyta companbia e pleait e jarat" 

1590 Ferabras apelet; si P a enrasonat 

'*combatras ti ta pas? o qae as en pensat?" 
%c iea'* dis Oliners, **si a diea ye en grat 
e gardats tos de nu, qa* ie *as tenc per desfizat/' 
adoncis yenc P as tss P antre de gran fera rastat. 

1595 OEyier no dis mot| c* albors a son pensat; 
e tenc trayta B^tisma ab pom ff aar nielat 
per mot granda t^ot a I paya renidat. 
e Ferabras lo fier per mot gran cnueltat 

Mqt fo grans la batalba, e be s son combatut. 

1690 Ferabras d* Alicbandre fo de fora yertat. 

la OS yay ferir P aatre am bran d* Jicier molat 
OliTier non a pas lo qaint de son escat: 
Ferabras lo reqaier e soyen e menat. 
ayssi cocha P us P aotre t* a pauc no son cazut 

1605 Ferabras P escridet ^^yassal^ trop as yiscat: 



61 



mays non anrets goiren el vostre rey Jesu.** 
so respon OliTier '*fol phg arefs mogot: 
jamajs tos no Teyrets fiafomet malastnic.^ 
ab aqnestas paranlas si son entreferat. 

1610 Ferabras d' Alichandre a Olmer ferot. 
tot trenca et abat del sen danral escnt. 
ras e ras de P ader n' a lo bran dissendnty 
si qne d* aqnela part romas le costat nnt: 
si diens no V en gardes, ja V agra tot fendot 

1615 Fetibras V escridet '*be tos ay cossegnt: 

jamays no Teyrets Karle lo vielb barbat cannt/' 
can V enten Olivier, si li .a respondat 
**per dieu, rey d Alicbandre, no m' as tan cossegnt: 
quf enans que nos partam tos faray recrecnty 

1620 e ns rendray al rey Karle ans-lo ve^re yengnt.^' 
Mot fo' grans la batalba, longamens a dnrat 
Ferabras d' Alichandre a lo coms escridat 
^'per Bafom, Oliyier, trop arets bney dnrat: 
ara ns tolray la testa ab mon bran aceyrat*^ 

1625 **certas'' dis Oliyier, **si a dien yengnes a grat^ 
be volgra que amdni acsem lo camp finaL 
dieu en fassa brenmen so qn* en es destinatf 
done yenc la us yas F antre cum leo abriyit 
ar ne (assa diens dreyt per la sua bontat. 

1630 Ferabras d' Alicbandre a son colp asesmat, 
e feric Oliyier nn colp desmesnmti 
c' nn cartier de la co& li abatet hi prat, 
e dels cabels del cap U a nn pane ostat: 
dami-dien lo gneric que ges no F a plagat 

1635 el comte feric Iny per granda yolontat, 
et albiret son colp et a 1 ben ajtesmat. 
so que tenc del escnt, a denant si levat 
si aut a Ferabras amont son bran leyat, 
qne tot si descnbric lo flanc e lo costat 

l640' Oliyier lo percenp, et a 1 ben ayizat: 



,v>' 



62 



52 



al retrayre lo fier de son bran aceyrat. 

perdesots la mamela 11 a on colp donat. 

e lo coins s* afiquet, c* aria lo cor irat 

pres d' un palm die la cam li a P acier trencat^ 
1645 c* a* per pane los budels no son defors saatat 

mas anc no y a badel mal mes ni 'ntamenat. 

lo sane d^ gran rabey ne chay h mteg lo prat. 

aujatz de Ferabras, cum fo de gran fertat. 

anc sol no s denhet planher, tan ac de segnrtat. 
1650 contr' amon vas lo eel a ades esgardat: 

de Jestt Crist li membra, lo rey de majestat; 

del yer sant esperit V ac diens enluminat. 

Olivier apelet, merce li a clamat 

^'gentils bom, no m' aucias per la toa bontat; 
1655 e si m mena a Karle lo bon rey coronat; 

qa* ieu vos promet, bel senber, e us«jiir per liautat 

que ieu tenray la fe de la crestiantat, 

e ns rendray la corona e '1 signe honorat 

e las dignas relequias, don ay lo cor ir|t 
l660 per so car ien las prezi, caytiu malaburat: 

c* aysso m' en es vengat, so say de yeritat. 

OUviers, gentO senber, ayas mi pietat: 

car s' ieu muer Sarrazi, enqners t' er reproat'' 
Ollyier lo regarda, e pres li n pietat. 
1665 desus en 1' erba fresca belament V a colcat; 

del pan de son blizaut belament 1' a bendaL 

Ferabras d' Alicbandre a lo coms esgardat 

donsamen 1' apelet per gran bumilitaL 

^'gentil bom Olivier, per dieu, ar m' escoutate. 
1670 mot so pres de ma fi: lo cor m* es totz cambiatz. 

ve us ayssi dos cavak correns et abrivatz, 

e prendetz lo bausa, que lay es enboscatz. 

tan m^ ajudatz tro sia. sus la sela montatz. 

e si n porta Florensa, trop m' agreuja mo latz. 
l675 e si eus faytz vos las antras per far vos volontatz: 



53 



pueys auretz iuj espazasy ja milhors non veyratz. 
si m montatz sul caval. pero trop demoratz. 
vezeU Yos eel bmlet ab cek olmes plantatz? 
lay laychiey huey mail six melier annatz. 

1680 mas lea lor defendiey c' us no fos tan ausatz 
que si partis d* aqui per home qne fos natz, 
entro sus qae tea fos de batalha tomatz/' 
can r enten Oliyiers, mot ne fo esfredatz. 
e Ferabras si dressa, que era trop nafratz; 

1685 sus V arso de la sela es entravers tomatz. 
mas per nien si mes: ja no n sera portatz, 
qu^ enans qne yeya Karle, el ne sera iratz. 
car del bosc es salitz Brullan de Monmiratz, 
Sortibran de Coimbres e lo rey Tribuatz: 

1690 amb els son xzx melia de Sarrazis armatz. 

OUyiers los perceup, de ponher s' es cochatz. 

Frances viro payas: yec los tos tost armatz. 
Rollan lo nebot Karle es sul destrier montatz, 
Berart de Monleudier e' 1 comte Guilalmatz, 

1695 e Naymes de Bayiers et Augier V abduratz, 

Richart de Normandia e lo corns Gni 1' auzatz. 
lo due Raynier de Gennes no s^ es pas oblidatz, 
e Karles a mot tost sos gamimens trobatz. 
donx derenjon Frances de lotjas e de traps. 

1700 eel yay que pot premier, lors golfaynos leyatz. 
Oiiyiers si regarda ayal per mieg los pratz: 
yic yenir Sarrazis, lors fres abandonatz, 
denant trastotz los autres Brullan de Monmiratz, 
que cor ab son cayal que anc no fo lassatz, 

1705 que pus tost pren la terra que lebrier descoblatz; 
e portet un espieut don lo fer fbn cayratz: 
del sane d* una serpent era enyerinatz. 
can Oiiyiers lo yic, lo sane 11 es mudatz, 
e dis a Ferabras **per dieu, ar dayalatz. 

1710 no yos puesc pus conduyre, de que soy mot iratz: 



54 



car seray de batalha duramen enbrassatz: 
car de Sarrazif vey tots los prate enramate, 
e si m podo cossegre, morte soj et afohte/* 
can Ferabras 1' enten^ met a^ en es azirate; 

1715 e dis ad Olivier ^'senher, si mi laychats, 

Yos (arete vilania^ pus que conqoist m' ayate. 
aylas, s' ieu muer payas, caytin mala fuy nate> 
Sante Maria dona, ajudate mi, ai ens plat&* 
Dis Ferabras lo rey *%enbe corns Olivier, 

1720 per dleu yos yuelb preyar que no m yolbate iaycbier. 
tu senber m' a conqnis al bran de ton acier, 
e si m* as (ayt jurar pleoir e fiancier 
que per dieu mi faray lavar e bateyer. 
e si ayssi mi laycbas, pane te den bom prezier* 

1725 encaras ieu no t vey ni plagar ni nafirier.^ 
80 respon Olivier **ta dis cum cavayer. 
dami-dieu mi cofonda, que tot a a jutgier, 
s' ieu^jamays ti gequisc tan cum puesca durier.'' 
**senber'' dis Ferabras, **per dieu vos vuelb preyer* 

1730 reversate mi del dos mon blanc auberc doblier, 
e vistete lo sul vostre: car be us (ara mestier, 
car non as a t<Hi col ton escnt de cartier/* 
*Volontiers^ dis lo comte, **be (ay ad autreyer/' 
Olivier lo vestic sts pus de demorier. 

1735 pneys a mes h son cap lo bon capel d' acier, 
e cintet Autedara, don si sab ben aydier. 
ar pot venir justar qui s vol ab Olivier. 

Ab tan vec yos punben Brullan de Monmirat. 
Olivier va ferir sus son auberc safrat. 

1740 sus per lo mieg del pieyte Id y a rot e (alsat. 
mas r auberc de desote a lo comte gardat, 
e P asta va en pesas: mot petit a durat. 
lo rey s' en passa d' outra, que fo de gran fertet 
can Ferabras o vie, tot lo sane a mudat 

1745 Olivier apelet ^*comiai vos sia donat. 






56 



no 115 dej hoeymay bbsmar: ie* m done coniiat. 
mas per amor [dien] mi geta d* aqnert cami ferrat, 
que mon cors no m' afolo Ii destrier sojornaL 
dami-diea ti secorra per la sua bontat. 

1750 be m meravilh de Karle lo fori rey coronal, 
car el no vos secor, que trop a demorat. '' 
que by aras Rollans, que tan vos a amat? 
caytiu ara murray, no seray bateyat/* 
can P en^n Oliviers, mot n' a gran pietat. 

1755 Lo filh Raynier de Gennes met bas lo Sarrazi: 

belament lo colquet desotz V ombra d* un pi. 
pueys broca son caval ad espero d^ or fi* 
be s' en cuda anar lo corns per son cami, 
can li YCnc al denant lo filb d' Arapati 

1760 ab X melia payas del linatge Gaynu 

^*ay dieus'* dis Oljyiersy '*que fist de 1' aygua vi, 
defen mi, si ti plats, de tan mal Sarra^i, 
qu' enquer puesca yezer Karle lo playzi, 
e si fassa mon payre e RoUan mon ami.'' 

1765 Oliyier le gentil si yic tots entrepris. 

dami-dieu reclamet, que en la crots fo mis, 
que lb sia en ajuda per sas santas mercis. 
hi punb tenc Autaclara, sus payas s' endemis/" 
h son cami encontra lo filb Arapatis: 

1770 tal colp li vay donar del bran que fo forbis, 
que tot V a perfendut del cap entro al pis. 
Oliyier s' avanset; pres V escut d* aur youtis, 
pres la lansa del punb^ don lo peno fon bis: 
lo cayal laycbet correr, que fo amanobis. 

1775 sus r escut de denant anet ferir Lorgis. 

SOS auberc no fi yalc lo prets de dos taris: 
lo fer trencan U a per mieg lo cors asis, 
e pueys trays Autaclara, aucis z Sarrazis: 
ayssi li fugen tub cum a falco perils. 

1780 Sortibran de Goimbres e lo rey Maguaris 



66 



cridan ad Oliyier tnh esemps en ante gris 
^*per Bafomet, Frances, no us escapareU vis/' 
can o antz Olivier, mot fort s' es paords. 
el punh tenc Autaclara: si lor venc endemis* 

1785 cuy acossiec a colp, el es de la mort fis. 
mas Sarrazi li an son bon caval aucis* 
can lo corns fot a terra, d^ ira enegresis. 
al pus tost que el poc si es en pes salis, 
et abrassa V escut que fo ab aur bnmis. 

1790 h\ ponh tenc Autaclara, que era de gran pris» 
mot si vendra el car enans que sia pris. 
Olivier fo a pe, abrasset son escut: 
entre payana gen a gran estom mogut. 
vas Olivier s* abaton; tout li an son escut, 

1795 e si P an mot ferit de mant espient agut. 
un dart d* acier trencan li an pel cors coxut, 
si que per viva fors^ V an payas retengut. 
leugieyramen lo monto sus un caval crenut: 
alidos los huelhs li an d' una benda cozut. 

1800 Olivier crida **Karles, on etz vos romazut? 

senher companh Rollan, aras m* avetz perdnt/' 
dis lo rey Sortibran '*fol plag avetz mogut: 
jamay non manjaray tro vos siatz pendut.* 
Ar ne menan payas Olivier que an piis* 

1805 los bnelbs li an bendatz e los mas detras mis. 
per gardar lo prezero 1 Sarrazis: 
aquels s' en van ab el ponben sus lor rossis. 
ab tan vec vos Rollan que fo sus Valentis, 
e* 1 comte Guilalmier e V Ardanes Teris, 

1810 Berart de Monleudier e 16 letrat Turpis, 
en Guio de Bergonba e lo pros Alberts, 
Kicbart de Normandia e Naymes lo floris. 
Karles fo sus Blancart, que fo rey de Paris. 
Frances crido '^Monjoya! la senba San Denis! 

1815 culvert, mala 1 prezetz: ja vo n' er intradis. 



I* >» 



67 



Rolian feric Corsuble am V escut d' anr voutis: 

la lansa li a meza per mieg del gtos del pis. 

Berart de Monlendier anet ferir Tegris, 

et Angier Antanas, e Ricbart Magaris. 
1820 En Guio de Bergonha fier Brallan de Monbis. 

cascus dels nostres bars en a lo sien ancis. 

can las lansas lor lalbo, els an lors brans saycis. 

Sarrazi si relio e crido en autz cris« 

a Frances van desobre, mot fort los an fens. 
1825 mort nos an Guilalmier e Gautier V anseris 

e dels antres Frances pn» de Ix sis. 

pus d' una balestada an Frances resortis. 

et abaton Berart lo filb del due Sendis 

e' 1 comte Guilalmier e* 1 Bergonbo Anris 
1830 e Jaufre V Angcvis ab lo coratge ardis. 

fermamens los liero ab grans liams tortis: 

sns lors cavals los meyro^ que anc no y ac rossis. 

e can Karles o vie, a pauc non rabia vis. 

e si s pres a plurar car perdia sos amis. 
1835 Ar s' en yan Sarrazi, en meno Olivier 

e P estout Guilalmieri Berart de Monleudier. 

los Frances los encauso ab lors bos brans d* acier. 

Rollans ponb Yalenti, e no 1 vol arestier. 

be cavalgo esemble entre luy et Augier: 
1840 jamay, si cum els dizo, no s volran arestier, 

tro ayan lors baros cobratz ab bran d* acier. 

mas encney lor poyra duramens enugier. 

cavalgat an tres leguas li felo aversier: 

d' una legua no y podo li Frances apezier. 
1845 de recobrar los comtes agro gran cossirier. 

Mot fo longua la cassa, longuamens a durat. 

lay ac trop bon caval corregut e lassat 

e payas s' en retoman, cilb qu' en so escapat; 

e li nostre an los t leguas encausaL 
1850 aquek c* an cossegutz an tot lor temps finat: 



H 



58 



cilh qu' en meno la presa si 00 trop avansat* 
r emperayrc de Fransa vie lo solelh baycbat: 
ac temor qu* els payas fosen trops ajustatz* 
e venc denant Frances, Sant Denis a jurat, 

1855 pus no segra payas tro 1 ser sia passat. 
la paraula del rey a' a Is pus espayentato: 
r encaus els an laydiat e son atras tomats. 
e mentre que s* en tomo, els an lo camp lerat. 
Ferabras atrobero sotz un aybre ramat. 

I860 can lo vie 1' enperayre, d T a ben esgardat, 
e conoc a sa cara qa' el era mal fadat. 
^'paya** so dis lo rey, ''ton cons aia mal fat. 
per tu so miey baro pres et enpreytonat* 
tu m* as tout Olivier, que tant avia amaC 

1865 can r enten Foabras, un sospir a gitat; 
* desots lo brats seneslre a son ci^ enclinat. 
vas lo rey esgardet, et a 1 ben ai^at: 
1' emperador ^pela per gran bnmilitat 
''a Karles mon bel senke, que m' as proverbiat. 

1870 Olivier m' a conqnist, no vudh sia celat, 
et ay li lialment e plenit e jurat 
que ieu tenray la fe de la crestiantaL 
no valo tub miey dien un denier monedat 
tan fay per 1* amor dieu tro sia bateyat: 

1875 e si diens vol qu' ten viva, lo rey de majestat, 
pueys seran Sarrazi per mi a mort lienrat, 
e us rendray la corona e' 1 tigne bonorat 
e las antras relequias, que vos an tan penau 
a senber emperayre, aias mi pietat: 

1880 car s^ ieu muer Sarrasi, caytin malaburat, 
sera vos reprovat per la crestiantaL'' 
can V enten V en^erayre, el &* ac gran pietat. 
desobre un escpt V an gen e bel ccdcat; 
pueys r en an li baro snau e gen portat 

1885 Rollan e' 1 due n Augier, cest duy 1' an desaimat. 



59 



io rey romas ses pns en blieant geronal. 

gros fo per las^^spallas et ample pel costal, 

et ac gran so yizatge e ben afaysonat. 

ek hnelhs var en la testa coma falco mndat: 
1890 aytan can dura '1 segle non a horn miellis format. 

mot prezan Olmer car T a conqaistaU 

Ferabras fo mot bels, can el fo desarmatz, 

mas non ac de color, car trop era nafratx: 

las plaguas lo grengero, c' ayia a son lats. 
1895 RoUans 1' en abrasset, mas lo rey s' es plasmatz. 

*^cel qac yos a conquis, ben den eser lanzatz. 

Santa Maria dona, rendez le nos, si ens platz/' 

Karle nostr^ emperayre s' en es en pes leyatz, 

et apelet Milbo e Tnrpis lo letratz. 
1900 ^'senbors, bytz nnas fons, et ades las senbatz. 
- ten ynelb que aqnest rey sia tost bateyatz/* 

et ilh li respondero **si com yos comandatz/' 

Yiassament e tost ek V an aparelbatz. 

dedins V aygna V an mes, payrk lay ac assatz« 
1905 autre nom li an mes; lo sieu li es roudatz: 

mas tan com il Yisqnet, £b Ferabras clamatz. 

Florian li an mes nom per baptisme, sapiatz. 

can lo rey fo layatz beneeeytz e senbatz, 

Frances V an trayt de 1' aygua et en un lieyt colcat. 
1910 si cum bom ditz e canta, et es la yeritat, 

apres sa mort fo sans, per dien enlnmenatz: 

so fo San Florian de Roya latinat^ 

Karles a totz sos metges somonitz e mandatz. 

^^senbors'' dk V emperayre, ''a mi yos entendatz, 
1915 cercatz mi aqnest rey per flanbu e per costatz.^ 

et ek li respondero ^'si cum yos comandatz/' 

ab tan yengro al rey, sos flanczs U an cercatz: / 

los budek troban sas, no so entamenatz. 

et an dit al rey Karle '*ja paor no n' aiatz, 
1920 que el sera totz sas ans de dos mes pasatz/' 

H2 



60 



ce «• M 1* 11 ec. 



ay dieiis dts V emperayre, tu n sias honoratz. 

SI acsem Oliyier, may no fora irat&' 

£ los Turcxs cayalgaero que Is comtes n' an menatz: 

ad Agremonia rengroi que es rica ciutatz. 
1925 can los vie 1' -almiran, ab lor s' es razonatz. 

"avetz mi yos RoUan ni Is xij pars menatz? 

et on es Oliyiers qu' es tan avatz lauzau^ 

Berart dc Monleudier e Naymes lo senatz?** 

"senher'' dis Brostamon, ^*pro avem mal asatz. 
1930 totz nos a descofitz Karles e sos barnatz. 

vostre filli Ferabras es vencutz e sobratz. 

us cavayer de Fransa, no say cum s* es nomnatz, 

V a yencut en batalba ab son bran aceyrat. 

a Karle s' es rendutz: ja es crestianatz.'' 
1935 can V almiran 1' enten, en terra s^ es plasmatz. 

e can el si redressa, si s' es aut escridatz. 

"aylas caytiu'' dis el, '^'ta mala fu anc natz. 

senber £lb Ferabras, per que us etz bateyatz>? 

Bafom, per qual pecat es mo filb encombratz? 
1940 car s' il es crestias ni en fons bateyatz, 

mays amera de certas que fos totz desmembratzJ" 
L' almiran Balaan £o dolens et iratz. 

apelet Brustamon de qu' era Monmiratz. 

^'digatz mi yos, bel senber, e que no m^ en mentatz, 
1945 qui fo eel cayayer que tant era lauzatz, 

e conquis Ferabras que tant fo reduptatz?'' 

so respon Brustamon *Vas me yos esgardatz. 

aycel bel cayayer que es pros e membratz, 

so cuyt r aia yencut: Oliyier es clamatz." 
1950 can Frances V an auzit, mot en so esfredatz. 

Oliyier les apela; si los n' a conortatz. 

''senbors^ ditz Oliyiers, ^'entendetz mi, si us platz. 

ieu yos prec e us coitian, yostres noms no digatz: 

car si sap 1' almiran que yos dels pars siatz, 
1955 jio nos gueriria V aur de xiiij ciuUtz/' 



61 



et els li respondero si cum yos comandatz. 
per nos no sabran ek si cum em nos clamatzJ" 
Ab tan ve us Sarrazis, et an los desarmatz. 
mas Olivier lo comte es mot greumen playatz. 

1^60 los huelbs li desbendero, c^ avia estreyt liatz. 
Oliviers romas nutz en blizaut geronatz. 
totz fo descoioritz: car trop avia sancuat* 
can lo vie P almiraui totz es d' ir' alumnatz. 
Oliyier apelet, davas luy s' es giratz. 

1965 ^'digas tu com as nom> sia m dita vertatz.^ 
^'senber^ dis Oliviers, '^Girart soy apelatz. 
filb fuy d' un cavayer, de bassa gent fuy natz. 
Karles mi donet annas, can ieu fuy adobatz. 
e eels mos companbos que m so ayssi de latz, 

1970 son paubres sondadiers e de bas parentatz/' 

"Bafom^' dis P almiran, "e cum soy CDginbatz: 
aver pessiey v comtes de nobles parentatz; 
de la terra de Fransa cudiey que foso natz." 
son camarlenc apela* ''Barbadis, ar aujatz. 

1975 aportatz mi mos dartz, e sian afilatz 
amont en esta sala on siam ajustatz. 
li Frances orgulbos seran totz devorat^: 
trayran lor mos arquiers enviro per totz latz/' 
^'senber^' so ditz Bmllan, '^no es bora, si eus plaiz. 

1980 no podetz vos vezer qu' el solelb es colcatz? 
si comandatz justezia, vos ne seretz iratz. 
sufretz vos tro dema, qu' el solelb sia levatz; 
e sera vos bamatges vengutz et ajustatz: 
pueys sera '1 jutjamens enquistz e demandatz, 

1985 e si an. mort servida, vos la lor autreyatz. 
e si Karles de Fransa, lo fort rey coronatz, 
vos rendia Ferabras que tant avetz amat, 
vos rendratz los Frances volontiers e de grat/' 
so respon P almiran bon cosselb mi donatz." 

1990 son carcelier apela: Brustamon es nomnatz. 



62 



"sabeu que vo$ fiurets? ceU Frances mi gardaito, 
car ieu los yos comaiii e to que k mi rendatz, 
e que yos los meaetz hi destreyt ab fossatsy 
h ma career preonda, on horn met los malyatE."" 

1995 ^^senher^* dis Brustamon, **si cum yos comandats.^' 
£t el a los menatz pel coman V almiraU. 
en una tor escura a los Frances gitats, 
e jamays de pus fera parlar non 'auziratz. 
dedins es tan escura que no j intra clartatc. 

2000 serps lay ac e giapauts enyiro per tots lats. 
la pudor de la mar lor fe gran mal asats. 
adoncxs an nostres comtes tro al fons ayalatz. 
de las playas Oliyier cor la sane per tots late: 
de r engoycha que ac iiij yetc s' es palmatz. 

2005 mas li comte W ajudan entro que fo montats 
sus un pilar de marbre; e pueys es si pluratz. 
^'ay" dis el, ^'senhe payre, jamays no mi yeyratz. 
ar ay lo mariafge de ma sor refudatT* 
''senbe'' so dis Berart, *'per que yos gaymentatz? 

2010 tuh en^ per yos ayssi tristz e desconortatz/* 
ab tan ye us Flori^[»ar la £lba V almirat, 
la plus gentil donzela de ziiij regnatz. 
et a be los Frances auzitz et escoutatz: 
del plurar d^ Oliyier li pres gran pietatz. 

2015 Ar so nostres Frances en ta tor enserratz. 

tub foran ja peritz e comfig e negatz, 
mas dedins ac nn marbre en que s' en so montatz. 
Olivier fe gran dol, a dieu s^ es comandatz, 
e' 1 due Baynier de Gennes que V ayia engenratz. 

2020 Ab tan ye us Floripar, la filba V almirat: 

anc pus gentil donzela no yic lunb bome nat« 
de la sua faytura yos diray yeritat. 
ac lo cors bel e dreyt e ben afaysonat; 
la cam ayia pus blanca qu' eyori reparat, 

2025 e la cara vermelba cum rpza en estat, 



63 



e la boca petila, e tenc laa dens serrat> 
qu^ ela aviaf pus blancas qae neu can a gelat 
e cenh ana correya de seda de bandrat: 
la fiuela fon lica de fin aur emerat. 

2030 ja Ions horn que la cinte nan aura '1 pel mesclat, 
' ni ja de lunh veri non er enpoyzonat. 
e si ayia lij Jorns o iiij dejunat, 
si auria el" son cars del tot resasiat 
la donzela avia Oliyier escontaL 

2035 de la cambra salic, e davala '1 degrat; 

ab lieys xt pieuzelas de mot gran parentat. 
yengudas son al loc on pi^yas son irat 
'^digatz, c' avetz ros autres? e no m sia celatJ" 
*Mona, pres es vos firayre, Ferabras lo lauzat/' 

204o ab tan foron li dxA del tot renovelat 

Gran dol feyro paya, e preyro s' a cridar: 
Ferabras d* Alicbandre aoziratz reclamar. 
Floripar autz la crida que meneron li bar 
que eron en la career lo payre Ferabras. 

2045 lo carcerier apela, e Tay li demandar. 

*'don so li cayayer qne aog lay gaymentar?'' 
respon lo carcerier ^*be ns o volray comtar. 
dona, ilb son de Fransa, segon que aug gabar. 
bomes son del rey Karle que no devetz amar, 

2050 emperador de Fransa qoe d si fay nomnar. 
cilb so que ajodero Tosire frayre nafrar. 
un n' i a ^nU' eb autres que fay fort a lanzar: 
luns bom no tv: de earn pas format bacalar. 
eel conquis Ferabras a batalba, so in par.^ 

2055 ^'Brustamon'^ dis la bela, 'Vay mi ab lor parlar. 
de Ferabras mo frayre lor volray demandar,'^ 
*^dona'' dis BmHamon, *Vos no y podete parlar. 
r almiran yostre payre m' o a fayt afizar. 
soen yetz bom per femna grsm mad renoyelarj" 

2060 can 1' enten Floripar, si cadet desenar. 



64 



per Bafonii glotz dis ela, en fol yos aog pariar. 
sapiatz qu' ie* us en faray vostre loguier pagar.* 
son camarlenc apela belamens ses pnnbar: 
eel conoc son coratge et enten son pensar. 

2065 viassament Ih' anet nn basto aportar. 

denant 1' us de la career vie Floripar estar, 
donat Ifa* a lo basto. ela 1 pren a guarar. 
semblan fe que la career li yolgues desfermar. 
Brustamon lay anet, mas anc no s sanp gardar. 

2070 Floripar lo canzic, que bel sap avizar: 

denant si a sos pes V a (ayt mort trabucar, 
SI qu' eb buelhs de la testa li fetz foras yolar. 
h la mar pus preonda a fayt lo cors gitar. 
el fon tost afonzatz, car anc no poc nadar. 

2075 Frances agro paor, can 1' auziro tombar: 
pesero fos diable que Is yolgues enganar. 
mas Floripar trames un dri alumnar. 
ela yenc a la career, si la fetz desfermar. 
son cap a mes dedins, e si s pres a gardar: 

2080 un ciri tenc dayant, que fort relozic clar. 
los Frances que lay foro comenset apelar. 
^^senbors, don etz yos autres? no m' o yulhatz celar." 
et els li respondero ^'be us o yolrem comtar. 
nos em, dona, de Fransa/' dis Oliyier lo bar, 

2085 ''et em bome de Karle que tant fay a lauzar. 
V almiran nos a faytz en esta tor sarrar 
et al fons de sa jus, e no y podem durar: 
dami-dieu nos ajut, que ns a totz a jutjar« 
dona, si a yos play, faytz nos dar a manjar.^' 

2090 so respon Floripar 'Vos sabetz ben pariar. 
mas a totz coyenra e pleuir e jurar 
que yos fa^etz tot so qu' ie' us yolray demandar, 
e d' aysso m' aydaretz qu' ieu yos yolray preyar/' 
'^certas^ dis Oliyier, ''be us yolem fiansar 

2095 que ja no us (alirem per nos membres trencar. 



65 



e si podem la sus ak Sarrazis montar, 

e que nos donetz annas que nos puscam portar, 

nos farem a 1 las testas trabncar." 

^Vassal'' dis Floripar, en fol yos aug gabar, 
2100 e val may bon calar que no fay fol parlar/' 

^dona'' so dis Berart, **cel que sap ben cantar, 

nota mot volontiers per so mal oblidarJ*' 

**per Bafom*" dis la bela, *'be us sabets razonar. 

ieu no say qui yos etz ni no us puesc adesmar: 
2105 mas ieu cug c' am piuzela sabriais yos jogar." 

so dis Guilbot 1' £scot *'be sabetz deYinar.^ 

so respon Floripar **ben er a esproYar.*' 
E can ac Floripar ab los comtes parlat, 

son camarlenc apela, Malmuzet de Gomat. 
2110 ^*portat2 mi una corda grossa a gran plantat/' 

jfO respon Malmuzet '*a Yostra YolontatT 

la corda li portet Yolontiers e de grat 

aYal per mieg la career lo Turc la Yay lansar: 

OliYier r an a preza ab un basto liaL 
2115 tan fort a '1 camarlenc ab la dona tirat, 

OliYier en an trayt per YiYa pozestat. 

pueys an P un apres 1' autre de la* career gitat. 

belament los menet la filba V ahnirat 

per una gasta porta del temps d' antiquitat. 
2120 Malmuzet Ya daYant, lo ciri alumnat. 

Ycngutz son a la cambra, et an P us desfermat, 

et els s' en son intratz Yolontiers e de grat. 

Mot fo rica la cambra; non a pus rica ^1 monde. 

dedins fo Floripar, la filba V almirante, 
2125 e fo lay sa maestra que ac nom Margarande. 

e dis a Floripar ''ieu Yuelh que bom me tonde, 

s* aquest no es Olirier, frayre d* Auda la blonde 

e filb Raynier de Gennes: si no, [Yuelb] c' om mi reseonde. 

non a si bela res coma Auda la blonde 
2130 de 1' una mar a V antra, tant can Yola bironde.^ 

m 

I 



66 



Ce<n*li 39 !• «a- i CC« 



Tilha dis Margarande, ieu yos die per vertat, 
aqaest es Oliyier c' a to frayre aafrat, 
et aquel es Berart que horn a tan lauzat, 
e Goilalmier I' Escot eel que li *8 al eostat; 

2135 aquel a nom Jau&e ab lo yis camujeat 

Bafomet mi maldiaf cuy ay mon cors donat, 
s' a r almiran Balaa non es trastot comtat'^ 
can V enten Floripar, tot lo sane a mudat: 
mot redupta «on payre, car a graft cruaehat. 

21 4o anet a las fenestras del fi marbre obrat, 

que fo davas la mar del palayta qu' es listrat; 
e sonet a la Tielba, et ela venc de grat, 
et ela venc corren, car no sanp son pensat. 
entro a las espallas a son cap fors gtUt. 

2l45 Floripar a guinhat Malmuset de Gomat^ 

et el si venc corren, qu' enten sa volontat 
per las cambas la pren, car be saup son pensat. 
en la mar la balansa^ no y a gayre punhat. 
*Vlelba'' dis Floripar, *^a fol avets parlat: 

2150 per yos no seran mays miey Frances lauzenjat'' 
can los comtes o Yiro, gran joya n' an menat 
Floripar Tenc «ls comtes; si los a enbrassat* 
OliYier esgardet, tot lo Yic sanglentat. 
^^senher" dis Floripar, **digats mi YCritat, 

2155 si YOS aYCtz lo cors plagat ni mal menatJ" 
^'oc ieu^ dis OliYier, ^'e lo flanc e' 1 eostat/' 
so respon Floripar 'Uen yo n dacay santat/' 
e trays de son escrinb un bon ei^en prezat 
ad Olirier V aporta; e can 1' en ac untat, 

2l60 el si sent! pus sas que lunb falco mudat* 
en un' areyre cambra an lo foe alucat: 
nostres France s* ueto pvts d' un fomel priYat, 
e la taYla fo measa, can els agro layat. 
las donzelas los sierYon Yolontieyras de grat 

2165 nostre comte mangero tot a lor Yolontat. 






.« 



67 



apres can an manjat, U banh son asennat^ 
e li comte lay intran, no Is an pas refndat. 
apres s'en son salitz, can si foro banhaL 
man ric vestir de seda lor foro aportat: 

2170 cascus ac bo mantel de pali ben obrat. 

"Senbors^' dis Floripar, ^'ie' ns ay fora gitat 
de la career preonda, on a gran cmzeltaL 
Olivier qn' es ayssi a mo frayre nafirat. 
mas ja no us cal tem», totz etz assegurat.^ 

2175 "^senbors'^ dis la donzela, '^entendetz mon pessat. 
on cayayer de Fransa ay longuamens amat: 
Gni a nom de Bergonba^ mot ia bel armat. 
depus qu' ien fay en Roma^ el a mon cor emblat: 
Lucafer de Bandrac abatet en on prat. 

2180 s' il non es mos maritz, no anray bome nat 
per lay Tolray ien creyre lo rey de majestat*^ 
can Frances V entendero, Jesus n' an merceyat 
^'dona*' so dis Berart, ^'si nos fosem armat, 
be foran tost paya del palays fors gitatT' . 

2185 ^'senbors^' dis Floripar, ^'ja no sia parbt, 
e Tos cstatz sains ab joy et ab soUts, 
ve 'US ayssi ▼ donselas joves de pane* etat: 
prenetz cascus la vostra a rostra volontat, 
et ien gardaray yos a tota liautat. 

2190 car ien non ay qae fayre de negun borne nat, 
car a' n Gui de Bergonba ay mon cor autreyat/' 

Ar laycbarem estar nostres baros sarratz, 
e parlarem de Karle que tan fo reduptats. 
lo inc Raynier de Gennes li es als pes gitatz. 

2195 '^senber'' so dis Raynier, ''per merce m' entendats. 
perdut ay Olivier que tan fo reduptatz. 
anaray lo mati, can sera adiat; 
iray querir mo filb, don mon cor es iratz/' 
can Karles V entendet, si li n pres pietat 

2200 Rollan a regardat, e si li dis en patz. 



12 



S I 



68 



CCi 1 1 34 1* 1* vr 1 CCf 



bel nebs so li dis Karles, be fort soy ieu iraU 

de mos nobles baros que son enpreysonatz. 

ieu Yuelb vos e yj comtes qa^ el mesatge dsiaiiL. 

anaretz lo mati; ad Agremonia intratz. 
2205 si trobatz V almiran, ieu yuelb que li digats 

que m renda la corona don dieus fon coronatz 

e las autras reliquias don ieu soy tan penatz, 

et en apres que m renda mos cayayers membratz. 

e si non o yol fayre, ja non er restauratz 
2210 que ieu no 1 fiusa pendre, o sera escorjatz.^ 

*'senber'' dis lo corns Guis, ''audoure nos faratzj*' 

^'senbors** dis le due Naymes, **per que yos gaymentatz? 

que nos sabem tub be que per morir em natz. 

nos farem lo mesatge ayssi cum comandatz; 
2215 e si n' i a negu a qui siam forfaytz, 

per amor dieu s^ acort que ns yuelba perdonar/' 

adoncis yiratz baros plurar totz aburatz. 

r emperayre lor dis ^'franczs cayayers membratz, 

a dami-dieu de gloria siatz vos comandatzf* 
2220 adonczs s^ en yan li comte, can ek foro montatz. 

per una gran montanba si son encaminatz. 
Axa laysem ayssi nostres baros estar: 

de r almiran Balan yos vuelb un pauc cumtar, /^ 

qu* estet ad Agremonia corrosos et iratz. 
2225 setz sus un fenestral que fo totz d' aur obratz. 

us dek reys Sarrazis fon denant luy mandatz. 

Moredas ayia nom; tot premier a parlat. 

*'senber^ dis lo paya, *'per que m' avetz mandat?^ 

*'senber^ dis V almiran, 'Vos n' auziretz yertat. 
2230 Karles lo rey de Fransa me quier granda foldad, 

que yol tota £spanba e V autre eretat 

mas enans c^ aysso sia, sera mot car' comprat, 

e degra' star suau lo yielb canut barbat. 

anatz a Marimonda, on el te son bamat, 
2235 e digatz li que creza Bafomet de bon grat. 



69 



e m renda Ferabras, lo mleu £lh redoptat 
e si non o vol fayre, el sera asetjatz, 
qa' ieu lo n' iray requerre ab c melier armatz. 
s' incontratz crestian que sia de mayre natz, 

2240 ab bran d' acier forbit sian a mort lieoratz/' 
**seiiher^ dis Moredas, ^'aucieure nos faratz/' 
r almiran li respon *^zy yuelh que siatzJ^ 
ab aqaestas paraulas vec los yos adobatz, 
e montan en las selas dels destriers sojomatz, 

22iS e parton d' Agremonia tub ensemps ben armatz. 
entro sus a Martiple no s son aremenatz: 
al plus tost que -eb pogro son d' outra '1 pon passatz* 
due Nayme de Bariers s' es yas destre gardatz, 
et a yistz los penos ^ncontra 'l yen leyatz. 

2250 ^^ay dieus^ so dis due Nayme, '*e com em enginatz! 
ye us que yeno li Turc totz ensemps abriyatz.'^ 
*'senber" so dis Rollan,' '*per que us espayentatz? 
els no so X3( ni xxx, que ieu los ay comtatz. 
mas anem lor encontra, los gon(aynos leyatz/' 

2255 ab aquestas paraulas yec los yos adobatz 
encontra U xy reys, lors fires abandonatz. 
ab tan ye us Moredas ab los reys totz armatz. 
lay on yic los Frances, si b a enrazonatz. 
''estes yos crestia? per mal siatz trobatz. 

2260 jamay no yeyretz Karle, yostre rey coronat.^ 
''yassal** so dis due Nayme, ^'yilanamen parlatz. 
nos em bome de Karle, lo fort rey coronat. 
anam a V almiran, si s yol crestianar. 
e si non o yol fayre, sera deseretatz/' 

2265 can Moredas 1* enten, si los a escridatz. 

*^e yoletz yos combatre? o c' ayetz en pensat?'' 
^*oc nos'' so dis due Nayme, ^Volontiers e de grat.'' 
so respon Moredas 'Vostre temps yey finat, 
c' aytab x n' audria ans del solelb colcat 

2270 trametetz m' en un joye, e sia ben armat: 



70 



V08 avetB trop lo pel e cannt e mesclat. 

SOS companbos apela; si lor a comandat. 

^'senhors^ dls Moredas, ^'yas me tos esgardaU. 

ciun qu^ aqiiest playt fenisca, d' ayvsi no tos parUts: 
2275 car ilh seran per mi totz U yij conquistatz/' 

els autres ihi respondo '*si cum yos comandatz.'' 

can Rollans los enteUf el ne fo mot iratz, 

et a dit al paya *'mal nos as esprovatz. 

ar YOS gardatz de mi, e faytz so qne puscatz.'* 
2280 donczs broca Valenti per amdos los costatz, 

e si 8 fe Moredas, de ferir talentatz. 

mot grans colps si donero sos los escats blocatz: 

desotz las blocas d' aur an lors escutz trancatz. 

mas tan so Is aobercs fortz qu' en . re no b an falsatzl 
2285 las astas son brizadas e la escats pertozatz. 

trajtas an las espazas deb senestres coslatz. 

RoUan 'le nebot Karle a son bran ant IcYat, 

que r elme del paya a trastot detrencat, 

qu' entro sus a la sela en a son bran colat. 
2290 el a estort son colp; si F a mort trabucat. 

can o an Yist li autre, mot ne son esmayat, 

et a dit 1' us a T autre *'mala ns an encontrat, 

que mortz es Moredas, lo bon rey coronat. 

ar pensem de 1 Yenjar, siaa tub degolatf' 
2295 doncxs derengan payas corrosos et iratz, 

et acuelbo Rollan ab lors brans aceyratz. 

e Frances derenguero encontr' aval los pratz 

et acuelbo payas, no b an ges refudatz, 

que no n' i a mas nn qu* en sia escapatz. 
2300 entro ad Agremonia no i fA pas estancatz. 

can lo Yic T almiran, amb el s' es razonatz. 

si li a demandat '^per que yo n* etz tomatz?'' 

el paya respondet ^'senber, ben o sabratz. 

Yij glotos encontrem deb Martiple ib pratz, 
2305 que eran crestias: so es fina YCrtatz* 



71 



eran home de Karle rey de Fransa, sapiatz, 

et an mos companhos aucite e detrencau. 

et ieu escapiey lor: ve as qae m' en soy tornate. 

Bafomet los maldia e lor do mal asatz." 
2310 can 1' enten V almiran, pauc non es forsenatz. 
Ar laycbarem ayssi de 1' almiran estar, 

car de nostres baros volrem aras parlar. 

Mot foro nostre comte trebalbatz e penatc. 

^^senber^' so dis due Nayme, *'e com em enganatz! 
2315 nos tornarem areyre, si raon cosselb jnstatz. 

per lo mien esien ja non serem blasmaiz/^ 

*'senber^ so dis RoUan, "e vos cum si pariatz! 

ieu no m' en tomaria per 1' aur de x cintatz, 

entro aya parlat ab P almlran Balalz. 
2320 ar fassam una causa de que sia parlat. 

cascus prengna ij testas a Parso nozelat, 

e farem ne prezen perdenant V almirat.^ 

e Naymes li respon ''que dis tu, forsenat? 

aucieure nos toIs totz, e serem turmentat/^ 
2325 so dis Ten d' Ardena ''el a mot be parlat.^ 

ab aquestas paraulas se son trastub leyat, 

e cascus pres ij testas, si cum fo devizat. 

tost et imelamen si son encaminat 

due Nayme de Bavier a denant si gardat, 
2330 e yp 1 pont de Hsirtiple e* 1 mur endentelbat. 

"senbors^^ so dis due Nayme, "auiatz qu' eus vnelb comtar. 

ve us ayssi Agremonk on nos devem anar.^ 

so dis Augter lo Daynes '^pns nos tove a far, 

car aysso es Martipte el gran pon ses duptar. 
2335 zx arcxs lay a de marbre, que fan mot a buzar, 

fay ab plom per enmpas: anc bom non vie son par. 

et a una bertresca sobre cascun pilar, 

e podo en eascuna zx cavayer estar. 

li mur que son entom, no y fan ges a laycbar: 
234o lo pus bas a X eanas e may senes duptar. 



72 



la larguesa del pont no ro$ My devisar: 
be lay podo ensemps c cayayer passar. 
z cadenas lay a de trayen per fennar. 
perdesotE cor una aygua, Flagot si (ay noninar. 

2345 us jayan garda '1 pont, qne mot (ay a dnptar, 
e te ana gran massa qu* es de coyre mot clar* 
no es bom qu' on basto pogues tan lea leyar 
cam el fa cela massa e leyar e baycbar. 
qoi IValmiran yolra yezer ni esgardar, 

2350 pel mieg loc d* aqael pont lo coye a pasan' 
*'aylas^' dizo Frances, '*co n poyrem escapar?** 
^'senbors** so dis Rollan, ^'laycbats lo gaymentar: 
car per aycel senbor que s laycbet dayehr, 
iea ferrty lo portier, s' ieu lo pnesc atrobar, 

2355 qa* estara ayssi pla qae ben poyrem passarJ" 
e Naymes respondet *'que dis to, senber bar? 
yols to donar on colp per iiij recobrar? 
si dien platz ni a sa mayre que deyem adorar, 
tan lor diray mesonjas qae be poyrem passar/' 

2360 ab aqaestas paraalas si yan encaminar. 
lo'portier de lains los pres a regardar: 
ab plas de mil payas yenc lo pont ayalar^ 
qae tab portan gazarmas e gamimens mot clar. 
aqoi fo le due Mayme qae saap mot ben padar. 

2365 lo portier salb ayan, per lo fire 1 yay gua(ar, 
et a dit al dac Nayme **on yoletz yos anar?" 
e Naymes respondet ^*iea no us o yuelb celar. 
nos em bome de Karle, lo noble rey aes par. 
anam ad Agremonia un mesatge comtar 

2370 a P almiran Balan que tan fay a daptar. 
pero mot malamen yol son pays quistar. 
zy glotos trobem desay Martiple ^Is pratz, 
que nos yolian tolre nos destriers sojomatz. 
mas merce dieu de gloria els o an car comprat, 

2375 e portam ne las testas a Balan 1* almirat, 



73 



que es ad Agremonia ab so noble barnat^ 

Can r enten lo portier, pane non es desenatz. 
paeys a dit al due Naymes ^^vassal, ar m' eseontatz. 
lo trahut d' aquest pont ynelb qne yos mi rendate/' 

2380 "sira^ dis le due Naymes, 'Wa donexs le nomnatz." 
so respon le porder *'non es lengiers trobatz. 
premieyrament deman cccc cers cassatz 
e c pinzelas castas e c aostors mndatz 
e c palafres saurs; c destriers sojornatz, 

2385 apres d' aur et d' argen cc saumiers cargatz. 
e qui no pot pagar, es tantost obligatz 
per' servar lo trabnt qne sia escapsatz.'' 
**senber^ so dis dac Naymes, '^si pns en demandatz, 
tot vos o donaray ans qu' el sol sia leratz. 

2390 ayssi ve nostr' ames e c melier armatz. 
asatz ayem pinzelas ab bels cors honoratz, 
et aubercxs e bos elmes e fortz escntz blocatz. 
e prendi^tz ne, bel senber, a yostras yolontatz." 
el portier li respon *'ara doncas pasatz. 

2395 anc mays no y paset home de so no fos pagatz 
ans que pases le pont, o no fezes nos gratz/' 

Naymes laycba las regnas, e si s pres a pasar. 
Rt>llan le nebot Earle en yay un ris gitar. 
""^per ma fe, senber due, mot sabetz ben parlar." 

2400 et acuelbo per forsa lo gran pon per passar. 
e Rollan yay detras, lo noble e lo bar, 
e cauzic un paya que yic latz. si estar. 
'^ay dieus^ so dis Rollan, ''bel rey de majestat, 
yos mi laycbatz far cauza de que sia parlat.^ 

2405 el dissendet a terra del destrier sojomat, 

e yenc al Sarrazi. per lo flanc V a cobrat: 
tost et irnelament <en V aygua V a tombat 
e pueys pres son cayal et el es sus montat. 
due Naymes de Bayiers a denant si gardat, 

24 10 et a yist lo paya en V aygua erebantat. 



K 



74 



CC A !• 39 mm m i^* CC 



Ay dieus so dls dac Nayme, qu' eu la crote fust kvatz, 
per RoUan serem huey trastuh a mort IiTrats: 
car c nelia dhble F an ayisi amenat^ 
tan cavalgo per forsa qn' el gran pon an pasaaL 

24l5 eotro ad Agremonia no an trop sojomat 

per mieg la major porta se so dedins intrat. 
un Sarrazi encontran, et an li denandat 
''on poyrem V almiran Tezer ni s»n bamat?'* 
el Sarrazi respon ''ie' us o diray de grat. 

2420 vec le yoa lay dedins sotz eel ayhre ramatT 

''Senhors'' so dis dnc Naymes, ''a mi yos aulreyatz 
qu' iea parle totz premiersi e yos tuh m* escontatz/* 
"mas ieu*' so dis Rollan, "senhors, si a vos platz.^ 
e Naymes li respon ''tos no faretsi si ens platz^ 

2i2S aucieore nos (aretz ans qu' el jom sia passatz/' 
ek autres baros dizo' "Naymes, ros comensatz/' 
per la porta major s* en son parlan anatz: 
entro-a P almiran no son pas arestatz. 

Due Naymes de Baviers a premiers paraulat. 

2430 "aycel senbor de gloria que la mon a creat, 
sal e gar Karle mayne, lo bon rey coronafc, 
RoUan et Olimr e tot 1' aatve barnat; 
e per la crotz del cap eofonda P afanlrat, 
car mot a malamens son pays aqnitat. 

2435 XV glotos trobem dela Martiple ^1 prat, 
que nos volian tolre nos destriers sojonsat 
mas merce dieu de gloria, be o an car comprat, 
e ye US aychi las testas, qu' en erezatz la yertat/"* 
Can P enten P dmiran, pauc non es forseoatz. 

244o ab tan ye us lo paya que lor fo escapatz. 

ab sa yotz que ac clara a mot n aut escridatz c 
"ay senber almiraUf siam ne nos vengatz. 
aysso son li gloto qu' els reys an eseapsatz/' 
so respon P almiran "mot seran be yengatz/' 

2445 pueys a dit al due Naymes "augam que demandatz/' 



75 



CC 1 .• M «• 1 J _ CC 



volontiers dis io dac, n almiran, pos yot pUtz. 
sabs que t conumda Karle, lo bon rey coronat, 
que Ih rendas la corona don diens fon coroaat, 
e las antras releqiiias don el es tan irat. 

2450 et en apres demanda sos carayer membnt 
e 8^ ta non o fas si com ien t' ay comtat, 
Karle ti fan pendre coma layre proTit, 
que no t restauraria nolh horn de mayre nat, 
o t menaia ab si com mansd encoblat/' 

2i5S e V ahniran respon *'be m* as en gran Tiltat 
ar f en yay lay sezer, car asatz as parlat. 
e parlaran cek antres, que no say lor pensaL 
Bafomet me maMia, cny ay mon cor donat, 
si ieu dormiray mays tro siatz demembrat/' 

2460 ^per fe^ so dis dnc Naymes, ^^ans anratz trop ydhat, 
car dieos m* en garden e tot F autre bamat*' 

£n apres comenset Ricbart de Normandia. 
*^*ar m' entendetz^ dis el, ''ahniran de Nubia, 
saps que ti manda Karles ab la barba floria 

2465 que t fiisas bateyar per cmendar ta via. 
e ren li la corona que as (bramania, 
et en apres demanda sey cayayer noUia. 
e si tu non o &s, be sapias 8€s banzia, 
Karle ti tm pendre, et er mot bren lo dia/' 

2470 e r almiran respon ''Bafomet ti maldia. 

ieu ere be que tn sias Ricbart de Normandia, 
que m' ancizist CorsnUe e mon oncle Matbia; 
e no mangany mays tan can seras a yia* 
ar t* en yay lay sezer lata cela cnmpanhia, 

2475 e parlaran los antres que no ay anaitz mia/* 

Le dnc Ten d* Ardena ^ en es apres leyatz: 
r almiran apelet ayssi cum anzintz. 
"sabs tn que t manda Karle, V empendolr pi«zatz, 
que lb rendais la corona doH dieus fon cofonatz, 

2480 e las autras releqoias per cuy es tan iratz, 

K2 



76 



e crezas en Jesu e sias bateyatc. 
en apres tl demanda sos cayajera membrau." 
so respon V almiran ^*don glotz, ara ug calats, 
qa' enans que yega 1 ser Tuelh que pengatz aat& 

2485 *'n almiran^ dis Teri, **no seray, si dieu pktc/' 
Lo pros Bazi de Genoa s' es apres ayan mis. 
*'almiran" dis lo comte, ^^entendetz mos laUs. 
per mi tos manda Sjurle, lo bon rey de Paris, 
qae crezatz dami-dieu que en la crotz fo «>■# , 

2490 e Ifa rendatz las relequias e Is cavayers de pris. 
e si non o vols iayrei tu sias certs e fis 
que Karle ti tolra la testa e ton pis, 
o t (ara tot yiu pendre, e sera breus lo dis.^ 
e P almiran respon '^mal mi sap car es tis, 

2495 e tu seras pendntz enans qu* el jom fidis/* 

**n almiran, no seray, que dieus m' en sera pisJ* 

Mas Augier lo Daynes s' en es apres leyatz. 
r almiran apelet si cum anzir poyratz. 
**almiran*' dis Augier, ''si tot tos etz iratz, 

2500 entendetz que us diray: no n siatz corrosatz. 
per mi ti manda Karle, nostre bos ayocatz, 
que lb rendas la corona e Is cayayers membratz 
e las autras relequias que conquis Ferabratz. 
e si tu non o (as^ mortz iest e decassatz.^ 

2505 so respon V almiran ''be soy enyergonbatz. 
anatz yos lay sezer, c' asatz etz escoutaiz. 
mas enans de mieg dia auretz yos mal asatzT 
"n almiran, non auray^ so dis Augier lo bar. 
RolUn le nebot Karle es e sos pes leyatz. 

2510 tota la gent I' agarda, taut es grans e cayratz. 
"Sarrazi^' dis lo due, "un petit m* escoutatz. 
sabs tu que t manda Karle, lo fort rey coronatz, 
que crezas en eel dieu qu' en la yergi fo natz. 
e ren li la corona don dieus fon coronatz, 

2515 e las dignas relequias per que es mot iratz. 



77 



en apres ti requier sos cavayers membraU. 
e si tu non o (as, tan seras escapsatz 
ab aquesta espasa que porte a mo laU.^ 
so respon V aliniran ^Vassal, massa parlatz. 

2520 Bafomet vos cofonda, can soy envergonhatz. 
e Tos seretz pendatz ans qa' el jor sia passatz. 
tornatz vos lay sezer de costa eels bamatz/' 

Lo corns Gttis de Bergonba s' en es apres levatz. 
V almiran apelet si cnm auzir poyratz. 

2525 ^'sabs in qne t manda Karle, P emperayre prezat^ 
que crezas dami-dieu e sias bateyatz* 
e ren li la corona don el fon coronatz, 
e las aotias releqnias don el es tan pcftiatz. 
e manda que li rendas sos cayayers membratz. 

2530 e SI ttt non o (as, mort iest e decassatz, 

e t (ara tot via pendre, que non escaparatzJ" 
so respon V almirant ''mot soy envergonbatz. 
ar TOS anatz sezer, Tostre temps er finatz: 
jamays autre mesatge per yos non er portatz, 

2555 car yos seretz pendutz o seretz escorgatz.'* 
respondet En Guio ''no seray, si dieu platz. 
fort nos aretz a totz malamen menasatz: 
encara us gitarem d* aquetz yostres palaytz/' 
L' almiran s* en intret corrosos et iratz, 

254o et apelet BruUan cuy era Monmiratz, 

Sortibran de Coimbres e dels autres asatz. 
"baro** dis 1' almiran, "quinfa cosselb mi donatz? 
auzit ayetz cum soy h ma cort yergonbatz." 
"senber^ dis Sortibran, "bon conselb yos er datz. 

2545 trastub sian pendutz et en forcas leyatz. 
apres yos anaretz on Karles es lotjatz, 
e penretz lo per forsa, e sera enforcatz." 
so respon V almiran "si cum yos deyizatz.^ 
anatz mi tost als autres, de career los gitatz/' 

2550 Floripar la corteza los a totz escoutatz. 



78 



e salic de sa cambra e davala b degratz: 

entro sus a son payre no si restanqnet pas. 

^^payre^ dis Floripar, ''ie' ns prec que m' entcndau. 

qui son cest cavayer? per Bafonii no m mentaU.^' 
2555 **filha'' dis V almiran, *'ek son de Fransa natz, 

e soy h mon palays per ek envergonhats. 

e digaU mi, ma filba, qmnh cosselh mi donatz?^ 

*'senher^ db Floripar, **iea lo as diray assats. 

vos los faretz toU pendre, o seran desmembraU, 
2560 e los pes' e los mas totz agan detrencatz/' 

'*filha'' dis V almiran, *^si com yos comandatz. 

ar anatz per los antres, de career los gitatzJ*' 

*'senher'* dis Floripari **yos noea us ets dinnatz, 

e si (aytz far jnstezia^ trop fort dejnnaratz: 
2565 non mangaratz yos huey tro qa* el jom fos passatz. 

lieuratz mi los Frances, qne be saran gardalz. 

pneys ne faretz jostezia, can yos seretz dinnatz." 

*'£lha'^ dis V almiran, *^bon cosselb mi donate. 

fayte los ne doncxs menar lay on comandarate.'*' 
2570 ^^senber'' dis Sordbran, *'ar yey qn' etz enganate. 

bom no den creyre femna, trop mal n^ es alacato."^ 
Can Floripar V enten, cnyda enr^iar. 

gloto V en apelet, que no s* en pot estar. 

*^filb de puta^ dis ela, ''en fol yos ang gabar. 
2575 si per las antras donas non fezes a blasmar, 

ieu yos dera tal colp qne us feyra trabacar, 

e us feyra las ceryelas del yostre cap santar^ 

'^filba^ dis r almiran, **tot so laycbete estar. 

mas prendete los Frances, si los faytz ben gardar. 
2580 aqui on so li autre, bom los iassa estar, 

e (arem ne justezia ades apres dinnar.^ 

Eh dis als Frances '^senbors, ayant anatzJ" 

entro pres de la career no A son arestatz. 

^*ay dieus^ so dis due Nayme, ^*bel rey de majestatz, 
2585 qui yic si liela dona oiicas de Ittnbs regnate! 



79 



be 1' avria Jems beneat e lenhat, 

en cuy ela anria son coratge donat" 

e Rollan li respon ^^trop ayets foleyat'^ 

'^senher'' so dis dac Naymes, ^'joyes fuy per amar/' 
2590 ^^eohors^' dis Floripar, ^^aysso hychatz estar: 

car non ctz pas ayssi vengutz per sojomar/' 

en la cambra los net ses pus de demorar. 

apres a fah las portas Floripar be tancar. 

Can nostre baro foro en la cambra intrat, 
2S95 Rollan vie Olivier, e si F a enbrassat. 

e si s feyro li autre, qne be lor venc en grat. 

^^companb'^ so dis Rollan, **e cum yos a estat?^^ 

so respon Olivier "co bom enpresonat 

per dieu, que fay mon payre? companbs, no m sia celat 
2600 ni que fa Karle mayne, lo bon rey coronat?^ 

"senber^ so dis Rollan, ^'que so per vos iratz. 

Karle nos a frames que saupsem on . • atiz^ 

*'senbors'' dis Floripar, *^a mi yuelb qu' entendatz. 

ien vuelb que tub ensemble yostra fe m pleuiatz 
2605 que faretz so qn' ien vuelba ses tolas falsetatz/' 

"volontiers^' dizon tub. "veyam que demandatz/' 
Floripar abraset Ricbar de Normandia. 

"e cum avetz vos nom? no m' o celeiz vos mia/' 

^'dona'' so dis Ricbart, **no us o celaray mia> 
2610 bom m* apela Ricbart; natz toy h Normandia^ 

so respon Floripar '^Bafomet ti maldia: 
' ta m^ aucizist Gorsuble e mon oacle Matbia. 

mas be t restaurara cest antra baronia/' 

Floripar pres RoUan per lo notz del baudratz. 
2615 ^^e cum avetz vos nom, firanc oavayer membralz?" 

^'dona*' so dis Rollan, ^*^mos nom no us er celatz* . 

bom m' apela Rollan, can soy per dreyt nomnatz, 

e soy nebotB de Karle, e fuy de s9 sor nats." 

*'ay dieus^' dis Flodpar, '*tu n' sias bonoratz/^ 
2620 ela li catz als pes. ^'senbe, merce m' ayatz/' 



80 



99 



e RoUan k redressa belamens et en pats. 
**senhor8^' dis Floripar, ''tah m* ayetz afizate 
que d' aysso qa* ien volraj ya Karle m'.ajudaU. 
dis RoIIan oc, don^ela: yegam que demandats*^ 

262s **ie' lis deman per marit nn cayayer onrats, 

Gill a nom de Bergonha, car fort es beb armats/ 
^'pienzela^ dis RoUan, *'a yostras yolontats. 
non a entr' el e yos iiij pes mezuratsJ" 
^'senhors^' dis Floripar, '*ara donczs lo m fermats.' 

2630 *Venet£ ayan, don Gui; la mother yos fermats/' 
/^senhors*' db En Goio^ ^'ja yos non o ynlhate, 
qne ja ferme molfaer ni sia molherats, 
si Karic no k m fermaf lo bon rey coronats.'*' 
can r enten Flonpar, tot lo sane 11 's madats, . 

2635 e jura Bafomet *^si yos no mi fermats^ 

ieu yos £uiiy tots pendre, o seretz desmembrats/' 
*'coei^ so dis RoUan, ''(ayts nostras yolontatsJ^ 
*^senher^ so db En Gai, ^^ayssi cum yos yulbatsJ" 
per la ma pren cascn^ si los a afisats. 

2640 *'ay dieu^ db Floripar, *'ta n sias bonorate. 
ar ay la re ^del monde que pus ayb amat« 
e faray mi per lay bateyar de bon grat^ 
e creyray Jesu Crist, lo rey de majestat" 
lo bras U met sol coL si V a fort abrassat 

2645 mas no P ansa bayzar, car no n a comiat, 

per so car es payana, que be Ih yengra a grat. 
la pieusela s' en intra ab gen cors bonorat, 
e yenc ad un escrinb^ mot tost 1' a desferroat. 
un ric pali de seda de lains a gitat, 

2650 e desobre on marbre V a mot gen despleyat, 
e pausa y la corona don dieus fon coronate 
e los santes clayeb e' 1 signe bonorat 

Ara laychem aycbi nostres baros en pats, 
car eb an asorat las relequias en pate* 

2655 de r almiran Balan yos er dita yertats. 



81 



que sets gen al dimitt, el e totr bob binitts. 
ab tan re OS mi paya qn* en la nU es montats; 
Lncafer de Bandrac fo bob nom apelats: 
non a si felo home en ziiij regnate. 

2660 Lncafer s* en montet en la sala pejrina. 

lay on vie V almiran, en anta rots U 'scria 
^'senher rey almiran, digats mi bcb bamda, 
qui conquis Ferabraa, lo rey qne tan valiaf 
el milhor carayer qne fos deny Snrta?^ 

2665 '*per fe" dis V almiran, **no us o celaray mia. 
ns Frances P a yencnt en bataiha ranjia, 
e si es bateyats, don ne perdray la na. 
e pneys si Tcnc BroUan e lo rey de Ongria, 
▼ preses amenero qne so en establia. 

2670 e si a Tij mesatges de Fransa la gamia^ 

qne m* an mot yergonhat denant ma baronia. 
a Floripar ma filha los ay mes en baylia.'* 
^'senher** dis Lncafer, ^per so fist gran falhia, 
car femna en pane dora son coratge cambia* 

2675 mas iray ad els, si Bafom benesia, 

e sabray dels qni so ni de cal baronia/* 
^'anats^ dis P almiran, **Bafomet tos bendia. 
si amenats ma filba, Floripar la cbanaaT 

Lncafer de Baudrac fo de mot gran fertat. 

2680 yengnts es a la cambra del fi marbre UstraU 
tant era de mal cor qne non a mot sonat, 
mas levet lo pe destre, qne a gros e cayrat. 
de tal forsa fier V ns que Ih gofon so yolat: 
M mieg loc de la cambra casec V ns eyersat* 

2685 can o yic Floripar, tot lo sane a mndaU 
Rollan lo nebot Karle a premier apelaL 
'*8enber, d^ aquest mi yenga, si yols ayer mon grat. 
so es eel qne bom m' a per marit tan parlatT* 
**dona^' so du Rollan, **no n sia pus parlat, 

2690 qn* enans qn* el s* en retom, sera ben aquitat/' 

L 



82 



ab tan vec res yengat lo rey tot aurat 
los baros ric annate, mas non a on daptat. 
trastot premieyramen a Naymes encontrat, 
c' avia '1 pel canut: I' elme n' era oMat. 

2695 lo paya lo sayzic per son grinbo mesclat: 
contramon lo leyet; pane no 1' a eversat. 
el 1! a en Frances duramens demandat 
*'don iest^tu natz, yilbart? gara no m sia celat" 
e Naymes li respon **tos n* anzirets Tertat. 

2700 leu fuy natz en Bayiers, e si tenc F cretat. 

ostatz la ma^ bel senher, de mon grinbo barbat, 
car ieu n' us dlray ja tot so c' ay en pensat." 
el paya respondet **tot vos sia perdonat.^ 
Naymes receup son bran, c^ om li ac aportat: 

2705 sul nozador del col tal colp li a donat, 
lo cap ad nna part e' I cor cay eversat. 
Floripar la corteza tantost P en a leyat, 
et am sas companbonas en V aygua V a gitat. 
e pneys dis Floripar ^'oQmplit ay mon pensat 
, 2710 de Lncaferi que tant m' avia bom parlat*" 

"senbors** dis Floripar, '^entendetz mon pensat. 
V almiran e sos bomes son tub asseguraL 
el amava cest Turc pus que lunb borne nat. 
el lo fara seguir, ja no er trastoraat. 

2715 e si eus troba sayns et aycbi amescat, 

no us gueriria tot V aur de h crestiandat. 
ara prenga cascus son bon elme gemat, 
e prendetz yos escntz qu' en els tos ayzinat, 
e anatz yo n lajos en eel palays listrat, 

2720 e guardatz yos no y sia negns estalyiat"* 

^'certas^ dizo li comte, ^^mot ayetz ben parlat/' 
cascus pres son bon elme e V espaza al latz: 
lors escutz abrasatz s^ en ieycbo arengatz, 
ardib coma leo, duy e dny ordenat 

2725 RoUan anet premiers, lo yassal esproyaf; 



83 



costa lay Olivier, que tan sap de bamat, 
e pueys yengro li autre, de ferir talentat. 
payas e Sarrasis an en sezens trobaL 
Rollan crida ''^Monjop! baro, ferets de grat*^ 

2730 Olivier yay ferir lo fort rey Rodoat, 

e per mieg las fenestras del ric palays iistrat 
en salh eel que pus pot, com borne desenat. 
can V ahniran los an, tot lo sen a mndat: 
a las fenestras cor cum bom enrabiat, 

2735 e pauza los pes sus et sautet ^1 fossat 

Rollan lo cuyd* atenber de son bran aceyrat, 
e det tal SOS un marbre c' on cartier n' a valat. 
Frances prendo la tor e' 1 gran palays Iistrat. 
be 1' an de Sarrasis e de Turcxs deslieurat, 

274o pueys an clansas las portas e lo pon sus levat, 
ara pens diens qu' eb ayo vianda a plantat 
e V almiran Balan que fo bas hi fossat, 
Sortibran de Coimbres 1' en a pel ma gitat. 

Ar son nostres Frances, sus en la tor cayrada; 

27^5 Sarrazis lor asalbo,' la puta gen malvada. 
r almiran apelet Malpl de Granmolada: 
non a si fort layro jusc* a la mar betada. 
'*MaIpi'' dis V almiran, ^'per ma barba mesciada, 
si avias la Centura a ma filba panada, 

2750 ieu t' en daria d^ aur una mula carguada. 

e pueys auran Frances vas mi pauc de durada: 
tan can dur la Centura, la tor no er afamada.^^ 
''senber^ so dis le iayre, ^'ades a la vesprada 
vos auray la Centura e la filba panada/* 

2755 can V enten V almiran, gran joya n* a menada. 
lo Iayre esperet tro miega nueyt passada. 
venguts es al fossat, pres de la tor cayrada. 
tantost intret dedins cuendamens a celada. 
venc a 1' us de la cambra: si la trobet tancada. 

2760 et a dit son conjur: tota s' es desfermada. 



L2 



84 



li bar dormiro tnh per It salt liftradbu 
mantenent ac lo layre noitia gen encantada* 
lo corns Gnu de Bergonha ab la cara membrada 
sets en una fenestra deras la mar salada 

2765 per gaytar de la ost ipw cs defors ajostada. 
e lo layre no fetf piUi longna demorada, 
renc al lieyt Flonpar qn' es pas bela que fida* 
tan cerqaet la Centura lo glots tro V ac trobada. 
e tantost s en cbet las per la finela daurada. 

2770 Floripar esgardet que tic gen colorada: 
ab lay yolgra jacer, tan fortmen U agrada. 
per los flanczs not e nat lo glota P a enbrassada* 
la pieasela s' escrida: si s' es n aat escridada. 
*'Santa Maiia dona, regina coronada! 

2775 e YOB on eta, baros? trop faytc gran demorada: 
ja m* aara cest diable fors de mo sen gitada. 
**per Bafom^ dis lo layrci **ja no y aaretz darada: 
o Tos yalbats o no, sereta despieoselada/' 
Tij pieaselas i corro totas descabelhadas: 

2780 e can viro lo layre pas negre qae molada, 
tota la pas ardida es en fagen tomada. 
lo glots a Floripar desots si erersada: 
per lo mieu ensien ja V agra yefgonbada. 
lo conu Gais de Bergonba a la noysa escotada: 

2785 a la cambra el*Tenc de tan gran randonada, 
e can tIc lo layro, sapiats qae no Ih agrada* 
el escrida if amia **no us di^teta, ma fermada/^ 
can lo layre lo vie, sapiatz qae no ih agrada. 
mas lo coms lo feiic de s* espaaa temprada, 

2790 en doas parts a lay e la cinta trencada* 
la candela del byre es a terra Tolada, 
anc paeys V encantamen non ac pus de dorada. 
done si leyon li comte a cela revelbada. 
£n Guis lor a la cauaa de cap en cap comtada. 

2795 lo layre an gitat per mieg d* ana prinada 



86 



ab tota la Centura ins en la mar lalada* 

ay dievsy per que o feyro ta mal endestbada! 

jamays aq[iiesta perda no sera restaurada* 

perdud* an la Centura e dins h mar gitada, 
2800 qn* ela yalia d* aur ana gran tor sarrada. 

can Floripar o savp, enti^ els caset plasmada. 

e can Frances o anso, sapiats no lor agrada. 

entr* els an belamerts Floripar conorlada. 

lo jom es apamtsy bela 's la matinada. 
2805 paya corro ad annas, la pnta gen maliFtda^ 

ja voban asantar cela fort tor cayrada* 

Lo jom aparec dars, can fo 'I solelh levats: 

paya corro ad annas e so s tote adobatz, 

Sordbran de Coimbre e dels antres asata. 
2810 **baro** dis P alipiran, **qainb cosselh mi donata? 

pas lo layre no toma, morts es et afolats.^ 

'^senber** dis Sortibran, ^per fe so es yertata. 

fiiyta donoL sonar yos grayles, e la tor asantatsT 

adonczs lor asantero enyiro per tola lata. 
2815 e Frances lor lansero los grans cayres talbata, 

e eels que acosiego, es tot lor temps finals* 
Falits lor es lo yis, la cam, el pa, el blats. 

las pieaaelas an fam ab gen cors bonorats. 

Floripar s' espalmel;, qae tan a grans beutats. . 
2820 Goi r anet redressarj sos novels mandate 

adoncxs a (ayt tal dol c' a pane no es tombats. 

et apela Frances, ab lor s* es lazonatz. 

"baro^ so dis le comte, ^'prec tos que m' entendata. 

paya nos an sains en ests mors esserratst 
2825 nos non agnem viands, ben a iij joms passats: 

e si perdem l^s donas, serem ne adantats. 

per Sant Peyre V apostol, qae de diea es priyata, 

mays amaria mon cors en a locxs fos nafiratz. 

isdun nos en defers, los anberos endossata, 
2830 e cercarem Titalba ab los brans aceyrata. 



86 



mays am morir defors qne dins meore fSunit&f' 
e Frances respondero '*tot so es yerttats.^ 
*^senhors^' dis Floripar^ '*prec tos que m' entendals. 
mot es prezatz petit lo dieu que tos amats. 

2835 si tan acsetz Toa antres nostres dlcns reclamats, 
a manjar et a beore agratz pro et asatsT 
**piettzela'' dis RoUan, *'ar donczs los nos mostrats: 
e si ilh son tan bo cum tos aycbi comtatz, 
nos los adzorarem, aysso es la TertatzJ" 

284o Floripar lor rcspon **ades donczs o TCyratz/' 
per un sotol terci a los comtes menatz 
dreyt a la finagoga: el as fon desfermatz. 
lay estet Terragan et Apoli de latz, 
e sobre toU aquestz Bafomet mal (adatz* 

2845 del pus fin aor d' Arabia era cascos formalz. 
'*TassaIs^ dis Floripar, **ara los adzoratz." 
'Mona'' so dis A.ngier, *'mot los ay sermonatz.^ 
^'per daen^ dis lo coms Gois^ **panc son apoderatz, 
car illi son adormitz et an lors bnelhs huBatz.^ 

2850 d^ Apoli s* apropcbet: a terra fon gitatz. 

Augier fier tan Maigot tro que fo peseyatz. 
^'pieuzela'* dis RoUan, ^'malTatz dieus adzoratz, 
que pus que son cazntz, non es us Tieos leratz'^ 
^^certas" dis Floripar, ^'so es fina Tertatz. 

2855 si jamays los azor, iea^ Toelh que m* audzalz. 
ara prec eel. senhor qn' en la crotz fo IcTatz, 
e la santisma Torgis que 1 poitet a son latz, 
que ni trasmeta de Fransa brenmen de sos bamatz 
e nos do a manjar per las soas bontatz/* 

2860 '^senhors'* dis OliTier, ''per fe trop demoratz/' 
'*companh*' so dis Rollan, ''aysso es Teritatz.^ 
tost et imelamen an lors escutz cobratz, 
e portan lors espazas als senestres costatz. 
Tengub son als estables, lors caTals an trobatz: 

2865 li comte i montero, als estrieups fon ficatz. 



87 



€ pneys Tan a la porta, lo pont es davaUtz. 

ar los condaa diens qa' ea vera trinitaU, 

car ek son fors salitz del castel, so sapiatz, 

ei enans qn* tlh repayro auran mans colps donate. 
2870 Rollan le nebot Karle a Naymes apelat. 

^'senher, yos romandretz, e Ten V abdurat, 

per gardar la intrada tro siam repayratzJ^ 

^^senher'^ so dis dnc Naymes, *^ans sia ien cremaU 

qn^ ieu ja sia porders a tola ma etat* 
2875 aras conoc ien be que petit mi prezatz.^ 

''per fe'' dis Olivier, '^Nayme ditz reritat. 

YOS anaretz ab mi. Eel senher, si yos platz, 

e Ten romandra e Bazis lo hozatzf 

£ can Teri d* Ardena a la paraola auzia, 
2880 que lo corns Olivier de romandre lo pria, 

de mal talen que a tot lo ' cor II freinia. 

e dis ad Olivier 'Vos pesatz gran folia, 

car dizetz qn* ieu romanda en esta feimaria/' 

^'senhe/' so dis Rollan, "pel filb Santa Maria, 
2885 yos e Bazi gardatz cesta porta gamia/* 

li comte so montatz suls cavals d^ Arabia, 

e son salitz defors entr^ eb Turcis de Suiia. 

li baro cavalguero per la gran pradaria. 

dami-dieu lor ajut, lo filh Santa Maria, 
2890 qu' ilh van querre vitalba, car grans obs lor seria. 
Le jom fo bels e clars, e fo mieg jom passatz: 

li comte cavalguero en contraval los pratz, 

e Turc e Sarrazi lay foren ajustatz. 

e P almiran Balan s' es aval regardatz, 
2895 et a vistz nostres comtes suls destriers sojomatz. 

r almiran apelet BruUan de Monmiratz, 

Sortlbran de Coimbres e dek autres asatz. 

"baro^' dk V almiran, ^'quinb cosselh mi donatz? 

ky cavalgan Frances, lors golfaynos levatz, 
2900 e s' am vida n' escapan, mot en seray iratz, 



88 



car tqaeb ton li comie qpf cstan dins CBMrfitsT 
can payas 1' enteadero, mot ti ton tost annate 
e Frances s' eslaychero, lors fires abandonats: 
deb esperos donaro ab destriers sojoniats. 

2905 Rollan crida '^Monjoya! baro^ ara lor datsT 
ab son espient trencan el n' a z trabncats. 
cascns de nostres comtes si sP es ben esprorats. 
ab tan ye OS Clarion ab n melia aimats: 
neps era V almiran e de sa seror natc 

£910 Ab tan yec tos pimben Clarion lo leoper, 
et ac en sa companba zz melia canyer. 
Rollan a escridat Berart de Monlendiery 
En 6ui com de Bergonba e lo Daynes Angier. 
**per dieu al ben ferir» nobili cayayer: 

2915 fasam que las pieiuelas agneson que mangier, 
e nos autres meteis, que be ns anna mestier.^ 
el a trayt Dnrandart, e broca son destrier* 
amon per mieg son elme feric Flori de Qoier: 
trastot V a perfendut entro sos al bragnier. 

2920 d* aqnel colp s' esparento li gloto ayersier: 
ayssi foio RoUan com alauza eq;»arrier» 
adonczs if es escridats Berart de Monlendier 
**ar pense de be (ayre qoi volra domneyer.^ 
la paranla Berart (a k comtes alegrier. 

2925 adoncxs virats Frances sns payas cayalgoier: 

de morts e de nafirats fin lo camp enjonqnier. 
mas si Jesns non pensa, els annm destorbier, 
car tans payas lay a, no Is podon aririer. 

Mot fo sobriers P estom dels cayayers membrats, 

2930 mas payas son cregnts, los malyats renegaUs. 
en panca dora foro c melier ajnstatsi 
e Frances s* en repayro belamens per los prats, 
ayentnra lor yenc: diens en sia lanzats. 
al repayrar qn* els feyro, an zz saumiers trobats, 

2935 qoe de yi, qne de blat e de earn son cargats* 



89 



us paya de MargoU los i a amenaU^ 

los Tarczs que los menavo an mortz et afoIatZ| 

pueys an tots los saumlers denant lor arotats. 

due Naymes los conduy e 'Is autres van de latsi 
294o e RoUan va detras ab lo eor abdurats, 

et Olivier ab el, que yenquet Ferabratz. 

e Sarrazi lor yeno que los an escridats. 

li baro si yirero suls destriers sojomatz, 

e trazo lors espazas que tenon als costatz* 
29^ cuy cossegon a colp, es son temps afinatz* 

ab aytan fo P estom del tot renoyelatz. 

li Turc trazo sagetas ab lors arcs atensatz. 

lo due Bazi de Lengres fo aqui mortz gitatz. 

lay corree Oliyier et Rollan totz iratz, 
2950 e* 1 eom Gni de Bergonba et Augier lo huzatz. 

e paya les asauto enyiro per totz late: 

ab lors arezs Turques yan denant totz abriyatz. 

Clarion los eserida **Franees, no y duraratz.** 

ean Guio los enten, yas Iny s' es retomatz. 
295S mas enans que 1 feris, fo mot mal encontratz. 

desotz li fon aueitz lo destrier sojomatz. 

lo eoms cazet a terra, mas ans que fos leyatz, 

be y ac mil Sarrazis, don fo reyironatz, 

e fo saysitz per forsa e mal son grat sobratz. 
2960 e can V agron trayt V elme que fo totz d'aur obntZ| 

d* una cenba de pali li an sos buelbs bendatz 

e las mas tras lo dos estreytamen liatz. 

lo eoms reelamet dien que fo de yergi natz. 

**ay Earle mon bel onele, jamay no mi yeyrtts/' 
2965 dis lo rey Clarion **yos dizetz yerilatz. 

a P almiran Balan seretz ades leuratz. 

bom yos gardara buey: dema seretz peniatz.'' 

so respon Don Gtdo '^no seray, si dieu platz«^ 

Frances yezo '1 com Gui cum si es encombrttZ| 
2970 e laycbero la preza, e so s* en repayratz. 

M 



90 



mas lo corns Olivier s' es mot be avansatz: 
y paos a sayzite e vij grans pas asa|s 
e plen bossel de yi: ab tan s' en es anats* 
e payas los encansan, mot los an escridats: 

2975 entro sub a la porta los an asoIasatz« 

f le pont gandic les comtes, mas trops n' an peseyats* 
pus d^una balestada an payas recnlatz. 
areyre i en repayro, el pont es releyats* 
Rollan dichen a terra dolens e corrosats, 

2980 e lo Daynes Augier et tot V autre bamats. 
de la yitalha i es Olivier destrosats: 
el no la dera pas per 1' aur de x ciotatz. 
ab tan ye us Floripar lafilha V almirats, 
e lay on yic Rollan, tost T a enrasonat*. ' 

2985 ^'senherf on es En Grui, mos noels maridats? 

car am yos P en menetz: rendre lo mi deyratsT 
*'bela^' so dis RoUan, '^En Gui es arestatz. 
paya lo nos va pres, don ieu soy mot iratz/' 
can r enten Floripar, tot lo sane li 's mudats: 

2990 a SOS pes i es palmada sua los marbres listrats. 
Rollan la redresset, et es si fort pluratz. 

Can la pieuzela fo de plasmazo leyada, 
ab sa yotz que ac dara i es mot n aut escridada. 
**baroSy per eel senbor que fetz eel e rozada, 

2995 i ieu no cobre £n Gmi a cny deg eser dada, 
ieu rendray esta lor ans dema la yesprada*- 
dona santa Maria, regina coronada, 
ieu ja deyia eser d' En Guio. maridada 
e per amor de luy layada e bateyada. - 

3000 lasa, nostr' amistaft a petit de dnrada. 

dieus, tenetz nos ensemps, o seray desenada. 
aras ay ben la £un e la set ' obtidada/' 
Rollan yic la pieuzela qne tant s' es gaynkntada. 
dousamen li a dit "calats yos, bela nada, 

3005 qu^ ieu yos rendray En > Gui .ana dema la dinnada." 



91 



can V enten Floripar, a sos pes s* ef baychada. 
Rollan lo neps de Karle P a va de se levada. 

'^Bela^ so dis Rollan, "per dieu no us irascate: 
car si dieu platz lo pajre, En Guio cohraraU.*' 

3010 ^^senhors*' dis Olivier, *\a» mi y68 entendatz. 
per dol ni per plnrar no er ja recobratz. 
tres joms a no mangem, per <]u^ ieu soj afamats, 
ni Tos ni las pieuzelas .que ns an ayssi gardatz. 
ieu. ay presa Titalba, e mangem la, si ens platz.^ 

3015 '^companb^ so dis Rollan, "dieos en sia latizatz. 
aras anem mangar, si vos o autreyatz.'^ 
a la tavlas s^ asezo, et an les bus barratz, 
e las francas pienzelas que sezoja late e late. 
de benre e de mangar es cascns asazate. 

3020 £ 1' almiian Balan es als toaps retomate, 

e davant Iny fon Gui de Bergonba menate* 
del dos lb agron ostet lo fort auberc safirate. . . 
el fo enegrezite e tote descolorate: 
car non ayia mangatz, ben • iij joms pasate. 

3025 V almiran li demaoda aysi co bom irate : 
^Vasal, di mi to nom^ , e na m sia celate.'^ 
so respon lo coms Guis **be ns n* er dita vertetz, 
bom m^ apela En Gni: de Rergonha fu natz; 
e soy cozis Rollan que tan es rednptatz* 

3030 e r almiran respon *'ieu te conoc asate* 
ja a pus de yi; mes e complite e pasate 
que lo cor de ma filba es en t* amor pauzate« 
certas ieu ti promet que tu seras pengata^"^ 
so respon lo coms Guis "be leu bi pecarate*^ 

3035 can V enten F almiran, d* il^a fo alumnate. 
us Sarrazi si leva que ac nom Falsabratz, '- 
e leva lo punb destre, per' ferir enl^sate, 
e pauzec li tel colp cum si bi fos plantete, 
lo bar receup lo colp, e si es eyersatz. 

304o can o Tic r almiran, d' ira fo alumnate. 

M2 



92 



e«- ^ ^i_._ •«•.»» 



en anta yots escrida est gloto mi liaiz. 

e Sarrazi lo prendo d* enyiro per toiz lata: 

de punfas e de bastos U an trops colps donate* 

P almiran los escrida ^'gardats no P ancisatc/' 
3045 80 respondo paya ^^si cnm tos comandatz/' 

a 'n Goio de Beigonba an be los mas Hatz. 
L* almiran apelet de sos baros privatz. 

^'baro** dis P almiran^ ^'quinb coselb mi donate 

d' aqnest Frances qu' es pres, per qu' leu soj yeigonbatz? 
3050 ^^senber'' dls Sortibran, **yos I'anciretz, si ens piatz. 

▼olete vos la tor penre ni k Frances eserratz?^ 

**oc ieu^' dis P almiran, ^^pns c* ome que sia natz/* 

''senber^' dis Sortibran, *'coseIb vos er donate. 

tost e celadamen z mdia Turcxs armatz. 
3055 fiurem los amagar en eels bralhetz ramatz. 

pneys faretz nnas forcas levar en eels fosatz: 

▼ezen cela de la tor, est baro pengaratz. 

car say que Frances so aysi desmeenratz 

qu* els saliran defors, si que vos o reyratz. 
3060 e sian Tostre Turc dins los bruletz ramatz, 

et aurem los Frances, e seran enforeatz.^ 

**per fe^ dis P almiran, '^est coselh es senate. 

aysi Vuelb que sia fayt, pus tos o coselbatz/' 
L' almiran Balaan no si role pus tarzar* 
3065 z melia Sarrazis fetz hU bruek enboscar: 

a Clarion los bayla et al rey Tomafar. 

pneys a fayt unas forcas sus el valat fermar: 

a zzz Sarrazis a fayt Guio menar. 

menayo lo baten, que no I yolo paipar: 
3070 en zx locxs en sa cam li fim lo sane rayar. 

una corda li van entom lo col liar. 

entro sus a Us forcas no 1 yolo ^tancar; 

lo coms reclama dien que li yuetbsi aydar: 

**aya merce de m' arma.*' don comensa plurar. 
3075 ''ric barnatge de Fransa, ar me yenetz aydar. 



93 



senher cosi Rolhn^ ja m tematz tan car: 

81 Yos mi laychatz pendre, farete gran mal esUr^ 
Rollan lo neps de Karle s' es anatz aprosmar 

desobre las fenestras del ric palaytz plenar, 
3080 e regardet jos si aval pres de la mar, 

e vie las forcas dreytas de costa an caslar, 

e los zxx payas euTiro arengar. 

ab tan el apelct Olivier e li bar. 

^^enhors'' so dis Rollan, "be m pnesc meraviihar: 
3085 car ieu yeg unas forcas en eel tertre fermar/' 

"senber'' so dis doc Naymes, **iea no yey que celar. 

pengar yolo En Gmi e sus al yen leyar. 

yezets. lo lay tot nut: ja P an fayt despnlbar. 

si tost no lb secorrem, Ja 1 yeyretc sns leyar.** 
3090 ab tan ye ns Floripar, que los auzic parlar. 

can ela yic las forcas, non ac cor de cantar. 

"e que faytz yos?^ 'dis ela: "digatz m' o sts punbar. 

e laycbaretz" db ela **£n Gnio yos pengar? 

per aycel niagne dieo, que tot a a jntgar, 
3095 tot le mon, si el mor, no us poyra restaurar, 

que ieu d* aquesta tor no ns (asa totz tombarJ** 

denan los pes Rollan se pres a genolbar. 

^'senber neps Karle mayne, per dieu yos yuelb preyar 

c* anetz al mien amic secorre et aydar. 
3100 montatz sobre k cayals, no y fasatz lone estar.^ 

Rollan s* es escridatz ^'baro, pesem d* aimar, 

et anem a 'n Guio secorre et aydar. 

Adonczs yiratz ak comtes lors yertz elmes iasar. 

ile la tor dayalero, no y yolgro pus estar. 
3105 e Floripar lor ya lors cayals fors gitar, 

e totas las donzelas la yan asolasar. 

cascus pres son cayal ues pus de demorar. 

dieus ajude a 'n Gui: car trop poyran estar. 

si tost no li secorro, prop es del deslieuiar. 
3110 "'Senbors'^ so dis Rollan, ^*tub yuelb que m' entendatz. 



9* 



nos non em mas can x de cavajers membrats. 

per amor dieu yos prec, tah enaemps tos tengalz, 

e cascns de ben (ayre aia entalantata, 

e la us garde i' autre, can serem ajustals. 
3115 e 81 la us cazia, tost en fos releratz.' 

ni per mort ni per Tida negus no defalbata: 

car s' aysi non o fam, ja non rqiayraratz. 

ieu seray P estandart: ab me yos reliats. 

tan cum le bran mi doTi bon gueren yos aurats: 
3120 de cal part yos yengatz, al camp me trobarats/' 

e li baro respondo **si cum yos comandats. 

ar da dieus de gloria nostre bos ayocat&' 

'^senbors^' du Floripar, ^'trop yey que demorats: 

qvH En Gui sera pendutE, si gayre bi punbatc.*' 
3125 en la cambra s' en intra^ P escrinb a desfermat: 

aportet la corona don dieus fon coronats. 

cascos la mes sul c^ sus lors elmes geraate. 

ara son li Frmces aycbi asegurats 

que no temo payas dos deniers monedatz. 
3130 ab cadenas de fer es lo pont dayalatz: 

belamen tf en anero, e cascus s* es senbatz. 

denan los bruelbs s' en passo anan per mieg los prats. 

Floripar leya '1 pon et a' Is portak fermatz. 
Paya son a las forcas (mal sian els trobatz), 
3135 que a 'n Gui de Bergonba los sens bnelbs an bendatz, 

et ac liam al col e' k mas detras liatz. 

paya cridan *'an sus, e sia tost pengatzT 

e Rollan yenc punben et a los escridatz. 

**culyerb, laycbatz lo leu, que car lo compraratz.^ 
3l4o Rollan crida ^'Monjoyal baro, ara lor datz/' 

can payas V entendero, yec los yos esfredatz, 

que tot lo pus ardit es ^n fnta tomatz. 

Rollan punb Yalenti dels esperos daurate, 

et Oliyier apres de gran cors abriyatz, 
3l45 et Augier e li autre, cuy dieus cresca bontatz. 



9Q 



los payas- que encontro an morts e trabucalz, 
e dds zxx que j ero an los zx afolatz. 

Li paya si desboscan fon des borolhets ramats. 
Tomafer de JBandas venc premieis abrivato. 

3150 en aula yoU escrida '^Frances, no y dnraratc, 
ni '1 pendttt P almiran ab yos non tornaralE. 
yenetE U ajadar: ab lay pendntz serats/' 
can Rollan V entendet^ pauc non es forsenats. 
^1 pnnb tenc Duandart; yas lay s' es abrmU. 

3155 e lo paya lo fier com yasal abdniatz: 

V escat li a trancat, que fo ab aor obrats* ^ 
mas enans qa^ el paya fos areyre yirats^ 
Rollan li donet lal sos son elme gemaU 
qne V elme ni la cob no P a pas ben gardat: 

3260 car el P a tot fendat entro jos al bandrat^ 

Entro SOS a las forcas Rollan no •' «s restate: 
a 'n Gaio de Beigonba sos boelbs a desbendatz, 
e lo liam trenqaet ab qne fora pengate. 
las mas li destaqaet, qn' eran fortmen noiata. 

3165 lo cayal li menet, que fo del renegat, 
e cridet a 'n Grhio ^'coei, ara montats.^ 
Rollan dis a 'n Gnio ''prop de mi cayalgate 
tant entro que agam armas don siats armatz.*' 
**bel senber^' dis En Goi, **si cam ros coraandaUs.^ 

3170 Sarrazi esperonan^ e lo oritz es leratz. 

lay comensa P estom^- ja: major non yeyratz: 
que pes e ponbs lay yolan e testas per tots latz; 
de sane e de cerrehs es lo camp coloratz; 
manta lansa an firacba e nms cseotz trancate. 

3175 Rollan fier nn paya qne ac nom lUsabratz, 
e donet li tal colp qn' el cap es lay saatatfe. 
e RoUaii a. cridet *'oozi, ar'Vos armatz.^ 
ye OS aycU belas armas: tantost yos adobatzJ^ 
domentre qu' £n Gm s' anna, es pels auires gwdatz: 

3180 de Rollan e'dels autres es totae enyironaftz^' 



96 



lo coins Mlh sul cayal, can fo aparelfcatz, 
et es de plana terra $aa la sela montatz* 
als comtes escridct ''senborsi ara lor date: 
car mostraray a Turcis cam lor sni cscapau/' 

3185 ab aquestas paraolas tcc les tos revenats. 
pres d* una balestada an payas recnlats: 
trops n' i ac de batots e morte e de nafirate. 
mas Sarrazi si arman a loijas et a traps: 
de xz melia payas es V asant refrescat. 

3190 Mot fo forU la batalba, e* 1 cbaple mal e fer. 

Rollan tenc Dunmdart, lo noble bran d' acien 
los baros apelet, cay dieas gar d* encombrier. 
**Tenetz a^an, senhor: no y £uats a longoier. 
▼ec yos de Sanazis pas de zxx milbier. 

3195 no recoletz, senbor, mas pensem d' avansier: 
car sol entro al pon nos poscam vieas alier: 
paeys no I09 prezarem lo valen d* on denier.** 
''senbors** so dis En Gai, **lay non a qae mangier, 
si nos estam lains en eel palaytz plenier, 

3200 de fiun nos covenrm morir e badalbien 

per la fe qae iea dey al baro san Ricbier, 
iea am mays remaner en cest estom plenier 
qae morir aCunatz lasos en eel solier. 
81 diens en aquest dia me toI a mort lieurier^ 

3205 en bon grat la penray coma bon caTayer/* 
**per fe** dis Oliyier, ''so (ay ben antreyer. 
mal aga qoi als traps bo Is ira asagier.** 
adoncxs Tiralz Frances lor asaat refresqoier. 
Floripar venc als mors los comtes remirter, 

3210 e can conoc En 6ai« pres s' en ad alegrien 
ab sa TOtz qae ac dara comensct a cridier* 
''amicxs Gni de Bergonb^ ara us Tolgra baygier: 
mal aja qoi m partra del Tostre cors plemer. 
TOS anatz V almiran mon payre asatttier, 

3215 e s^ iea yieo^ per San Peyre, ie' as yolray ajodier* 



97 



aveto ausit, senhors? dis lo Daynes Angier. 
^'certas per tal donzela se dea horn aTansier. 
anem los envazir ins ^ P estorn plenierJ" 
adon'cxs s* en van U comte lor estom renldier. 

3320 aqni pograU vezer batalha comensier. 
k^paor de RoUan bj pajas esmajer: 
aychi les fay fngir cum alansa esparrier, 
lo corns Goi de Beigonha vay brocan soil 
e tenc lo bran H punb^ e vay ferir Carder: 

3225 trastot P a perfendnt entro sos al bragnier. 
''con** so dis Rollan, **vo8 me yoletz aydier* 
bona yen la donaela ak mors esbaneyer: 
certas be la deurets bayzar et abrasier.^ 

Mot fo grans la batalha, longoamens a dortt: 

3230 ben feriro Frances, 11 comte honoxat. 
la filba 1' almiran a en aut escridat 
^'baro, de la yitalha no as sia oblidat'' 
Olivier la enten, Rollan a apelat 
^'certas esta donzela nos a mot ben parht, 

3235 e de nostre pto fayre nos a amonestatf 

**per fe^ so dis Rollan, **ben o ay escoutat'' 
**Monjoya!* dis *'ajnda/' son cayal a ylrat, 
e li comte lo siegno, de ferir entensat. 
ab los brans de V acier se son tub escrimat, 

3240 qne payas an pex, forsa nn arpen recnlat. 

ayclii CO Is comtes van. Tore son desbaratat: 
tro al trap V almiran no y ac regna tiraL 
al repayrar que feyro lor a dieus enyiat 
Kx saomiers de yitalha, que foro tnh cargat 

3245 de pa, de yi, de d^ de eiyada, de blat, 
qae V almiran de Cordoas tramet a V almirat 
mas los Turcis que k menayan foro tost pesseyat 
yolontiers los acuelho li franc comte honrat, 
due Naymes de Bayiers e Teris P onorat; 

3250 e Rollan yay detras e tot P autre bamaL 



N 



98 



Un van de gnn nmdo et an tan eipleytat, 
qn* entro «iu a la porta no a aon arestattcat. 
lo doc Bazi trobero H cami evenat: 
entre lors brate lo lero, laini V an aportat 

3255 los saumiers an deduis tots mes a salretat; 

pneys an claosa la porta e '1 pon mot gen lerat 
entro pasats dos mezes no anran panbretat 
no redian mays la tor per negnn home nat: 
enans o aabra Karie, lo bon rey coronat, 

326o e lor venra aecorrer ab so noble bamat * 

L' almiran fo als traps, et a fort sospirat 
Sortibran apelet, Bmllan de IftonmiraL 
^'baro'* dis P almiran, **fort nos an encantat 
Franczs an la tor gamida de vitalba de blat; 

3265 e si Karles o sap, mal nos sera astrat 

com bo poyray ieu far? mot soy en gran pesat. 
et ay perdots trops bomes c* a mala fay ac nat 
que zj cayayer agan &yt aytal hhT 
**senber'* dis Sortibrat, *'mays no n sia parlat. 

3270 ie* ns diray que frrets; conseUi tos er donat* 
sian tab nostre bome ben gamit et armat, 
enyiro lo castel de combatre rengat 
a r asant de la tor sian mil com sonat 
e li Frances dedms seian espayentat: 

3275 ek e la tor penrets per viva pozestaiT' 

'^Sortibran" dis lo rey, **ar tos yey fonenat: 
car cilb qae so dedins no son fol com los fiiyts. 
^ la flor lay es de Fransa e de crestiandat. 
conoycbeiE tos RoUan ab lo oor abdorat, 

3280 e* 1 comte Olivier que a tan de fertat, 

qn' el fort rey Ferabras a conqaist e na&ai? 
eel es c' om ml menet davant ier tot liat 
e lo comte Berart, per cvy em tan grcugat; 
e Teri 1* Ardanes, qne a gran cmseltat; 

3285 e lo Daynes Angier, e Naymes lo barbat; 



99 



Ricbart de Nonnandia qu* es mot de gna fertati 
qae caset I* almiran davant Roma hi prat, 
e m nafret sas nia testa de son bran aceyrat; • 
e* 1 com 6ai de Bei^nba que conquis FakabraL 

3290 encara n* i a d' autrea qae ges no so nomnat 
Frances no son pas gens, ans son diable nat 
lasos non a mas xj: h nn n' an mort portat. 
RoUan le nebot Karle a son cor tan montat 
qne no dopta payas nn denier monedat, 

3895 ni no dopta colp d' annas: tant es de gran fertat 
soen ve asalir nos e nostre bamaL 
mo d* aqao del nostre e no no n sabo grat 
si eb ero tals cen en eel palajts llstrat, 
fngir nos coyenra per forsa del regnat* 

3300 lor dien yelba per lor; be lor es destlnat: 
mas nostre Bafomet ar tenc per dieu malvat* 
**Bnillan'' dis V almirat, *W arets trop parlat.^ 
on baston a sayzit, ja lb a gran colp donate 
mas lo rey Sortibran lo y a del panh ostaL 

3305 *'Senbe/' dis Sortibrani ''cambiats rostra rason. 

tkjtz tost sonar los grayles, e la tor asalbom/' 
e P almiran respon **ien V autrey per Bafom/^ 
doncxs ansiratB bosinas e man com de latOf 
e yengro Sarrau aycbi per gcan foyzo 

3310 qn' els prats ne son cnberta miega legiu entom. 
P almiran fets renir P enginbayre Mabon: 
eel a faytz tals eogienbs, anc milbors noo vie bom. 
perdesots la tor fete de cledas on gran pon* 
doncxs anxirats gran brada entom et enviro. 

3315 Sarrad asantero la tor a gran rando: 

tot an conqnist lo barri tro a P ansor dromo* 
e li Franc si defendo a guixa de leo: 
lansan peyras e fusts sns la gen de Habo. 
las donxelas no fino de lansar U cayro, 

3320 e no y a Sarrasi de tan fen fayso 

N2 



100 



qat si F una doxuela P acossiec da rando, 
que no 1 trabuqne mort pus yil d* un galhino. 
Floripar la coitesa a cridat a 'n Guion. 
**aniiciS| ara nt baysatz, enans que nos murom/^ 

.*» J- 1^ A^ "J . t . *» 



3325 Tolontiers dis lo comte, dona, pus tos sap bo/ 
tots armatz la bajzet, yesen tots U baro: 
mot en mena gran joja Rollan lo neps Karlo. 

Mot fo sobriers V asaut, que be n pot horn parlar. 
P enginhayre a fayt P engienh aparelhar: 

3330 adoncxs TirafaE P estom del tot rcnoTelar. 

^'almiran'* dis Mahon, ^'fajtjs P asaut restancar, 
qu' ieu tos rendray la tor ans dema al Tesprar. 
e XX melia payas mi faytz aparelhar, 
e sian ben annate e leus per batalhar/' 

3335 e P almiran respon '*£uam los doncx triar.^ 
e n aychi co fon dit, o pesseron de far. 
Sortibran de Coimbres los yay denant guizar. 
P enginbayre los gnida (dieus le vnelha desfar), 
et a fayt a cascu un pic d* acier portar. 

3340 pueys a fayt P enginbayre foe Grazesc aportar: 
los murs n* a fayts cumpenre enviro e cremar, 
si que de P ausor tor flamegan li pilar, 
can Frances o an vist, moC lor poc enngar; 
et an dit P us a P autre ''sains fa mal estar. 

3345 rendre nos covenra; ja no poyrem durarJ*^ 
''senbors^ dis Floripar, ''no us cal espayentar: 
car ien &ray ades tot lo foe amortar.*' 
del lag de la camela si (ay tantost portar: 
ab sal et ab yinagre o a fayt destemprar, 

3350 e lansa o sul foe si que 1 (an amortar: 

de mantenent fo mortz, que no poc pus mal far. 
"senher** dis Sortibran, "almiran, ricbe bar, • 
ayso &y yostra filha Floripar ses dnptar."" 
"yers dizetz, Sortibran; be m yol deseretar: 

3355 mas encars la faray trastota desmembrar/' 



l&l 



senher dis Sortibraiiy fiisaiii los corns sonar, 
c comandat 1* asant del tot renoyelar: 
car ieu say qn' eb Frances non o poyran durar/' 

V almiraa li respon ^'aco yolrem nos far/' 
3360 donczs anzlrats bodnas e corns d' argen sonar 

e Turcx e Sarnusis e glatir et butar. 
e Frances los an yistz, be lor pot enugar: 
e dis la us a r autre *'ja no j poyrem durar: 
tost Teyrets cesta tor del tot escrebantar.^' 

3365 ^baro** dis Floripari **no us eal* espaventar; 

que la tor es be forts, e no us en cal dnptar. 
sains a fayt mon pajre son trezanr ajustar* 
entro a xv dias pot be 1' asaut durar: 
no faliran las platas del fin aur per lansar^T* 

3370 cascus ne met h fauda [aytan] can ne pot apovtar; 
aycbi coma de peyras las prendo a lansar. 
^'dona'^ so dis Rollan, *'mot fiuetz ad aniar.** 
lo corns Guis de Bergonba la correc abrasar. 
e can Tiro payas lo gran trezaur versar, 

3375 entr' els yirats tal guerra bastir e comensar! 

tal recuelb lo marc d^ aur que no V en pot portar. 
can o Tic P almiran, en aut pres a cridar 
**baro franc caTayer, laycbats F asaut estar. 
ieu perdi mon trezaur que tant ay &yt gardar. 

3380 mal o (ay Bafomet, car le m laycba gastar.^ 

V almiran s' en repayra, corrosos per son aur. 
r asaut a fayt romandre, et anet al sopar. 

L* almiran Balaan s* en. anet al sopar, 
e Frances son lasus el palaytz ses duptar. 

3385 de beure e de mangar si saben ajudar, 
et an belas donzelas ab que podon jogar« 
Rollan le nebot Karle s* es anatz aprosmar 
sus aut a la fenestra per son cors auregar, 
e conoc deb payas que penso de sopar. 

3390 los comtes apdet, que dieus capdel e gar. 



103 



senbors . so dis RollaOf nioi nos deu enugar 

qae V almiran Balan si meU al topar. 

so s^m gran bamatge €pd lo Ih iSmi laycbarr 

**doiicxs^ so duo II comte, **peiiseiii tost de P annar.' 
3S95 ab tan prendo lors annas li baro que dieos gar; 

Us cayak so montats ses pns de dettorar^ 

belamen s* en anero ses brayre^ sci cridar. 

'*Espnlart de Nubia^ dis P almiran lo bar, 

^'Frances ere que faran nostre sopar torbar, 
3400 vegayre wf es qae rengan* coiretc tos tost annar*** 

**senber'' dis Espnlart, "be by ad antreyar.^ 

SOS bomes apelet iij melia ses doptar. 

E^alart tenc un dart don seb aydar. 

RoIIan lo nep de Karle yay premier encontrar. 
3405 tal colp li Tay donar (ja qo. ns o qaier celar) 

qae V escnt li tranqoet e P auberc Tay fidsar. 

pero diens lo gardet, qn* en cam no 1 poc tocar. 

e can Kollan o tic, el cnydet desenar, 

e feric lo paya^ no 1 toIc estalbiar. 
34l0 amont per mieg fon elme li yay tal colp donar 

qu* el cayal de desots li fete agbolbar 

si qu* a terra P abat e 1 pensa de lerar* 

mas lo paya fon pros, e yay en pes santar,. 

et a trayta s* espasa: Rollan coyda matar. 
34l5 mas Rollan lo yay penre denant per lo golar. 

los antres cayayers li yengro ajodar; 

denan sas en P arso lo yan sns releyar. 

areyre s' en retoman^ no y yolo pns estar. 

can o yic P almiran, el cnyda forsenar. 
3420 **panbet£ ayant, baro; no Is ne laycbem anar: 

car si n menan mo nep, may no poyray dnrar/' 

adoncxs yirats payas apres Frances anar. 

mas li baro de Fransa lor son a P encontrar: 

pus de ccc n* an morU, cny qae deyt pesar. 
3425 sayiamens cayalgan, prendo s* en ad anar: 



103 



/ 



entro sns a b porta no finan de broctr. 

Floripar U cortesa lor Ya' I pont avalar. 

Rollao lo nep de Karle s' en vaj premier- intrar, 

e tenc fort lo paya qae sol no s pot croUar. 
3430 tnh montan en la lala ses pus de demorar. 

e lal donas tanqnero, e Tan le pont levar. 
Ar son nostre baro soa hi palays montat 

Espnlart de Nnbia en an ab lor menat. 

RoUan a Floripar a tantost demandat. 
3435 '*dona, don es aquest, nide cal parentat?^ 

**senher^ dis FIor!pa«| 'Vos n* ansirets vertat. 

el es albs de ma tia e neps de V almirat, 

et es mot gran ricxs bom, d* aver a gran plantat 

si ToleU a mon pajre tayre lo cor iraty 



3440 sian a eest paya tab li membre trencatT' 



per mon cap so dis Naym^ ja no sera pensat 
enans lo gardarem yien e sa per mon grat: 
car si negos dels nostres ana 1* almirat| 
per aqnest lo redria lige et aqnitat.^ 

3445 et Oliyier respon ^*to8 disete Teritatf* ^ 
can yenc apres mangar et agron gen sopar, 
la us parlet de sen e P aotre de foldat 
^'senbors^' so dis Teri| '*mot ay lo cw irtti 
can nos en esta tor cm i^cbi asetgat, 

3450 car no mandam a Karle, lo bon rey coronat, 
qne nos yengoa secorrer ab son ricbe bamaL** 
dis lo Daynes Augier ^'mot aTcCs ben parht 
mas qni.Tolrt anar a Karle lo lausat?^ 
^'ien iray? dis Rollan: ''car yengnt m' es en gvat 

3455 lo mat! anaray, can sera esdayrat/* 

^'senber** so dis . due Nayme, **ja no ns er antreyat. 

si payas o sabian ni Balan V almiral, 

ja pueys no seriam temnt ni reduptat 

tan can tos eta ab nos, em tub assegorat*' 

3460 so dis Goiot P Escot *^iea lay iray de grat'' 



104 



''mas ieu^ so dis Berart, ''U* naray de boa grat/* 
dis En Gni de Bcrgonha **doiutz m' en comiat/' 



ec 99 <■• mi • cci 



certas dis Floripar, ja no sera pensat; 
ans romandrets ab mi en esCa fermelat/' 

3465 dis Ricart le Norman ''tot o ay escotaL 

vos sabetz ben, senhor, qu* ien ay trop jom passat 
un filh ay de ma femna, savi, de gran bontat: 
e s' ien (an lo mesatge et ay lo cap talhat, 
el poyra govemar apres me P eretalT' 

3470 e Maymes respondet "lo lb sia autreyat^ 

e Kicbar li n sopleya, qae fort li ye de grat 
''stiiber'* so dis Kollaui '*pas tos es tntreyat, 
ien Tnelb qae per tos sia e plenit e jurat 
qae tos no ns tarsaretas per neu ni per anrat; 

3475 ni Itmba nneyt qae venga no as trobe despnlbat, 
si vostre cors non era malaates o nafrat, 
o si non iratz pres.^ ''aycbi o vay jorar* 
senbors'* so dis Ricbart, ''ie* as o promet de grat** 
can ayso ac pleait, asats lay ac plarat. 

3480 "senbors^^ 4o dis dac Naymes, ''entre tos esgarat 
cam passara Ricbart mielbs per F ost a celat, 
qae per payas no sia ni Tist ni azesmatf' 
''per fe** so dis Ricbart, "ie' as diray mon pensaL 
lo matinet sas F alba, can sera adiat, 

3485 nos salirem defors sals destriers sojomats, 
e TOS aatres trastab TcnreU feren aim^ta. 
can entendran a tos tab li desbateyat, 
iea iray d* aatra part; qae be say lo regnat* 
si dieas ni toI condayre, lo rey de majeslat» 

3490 iea anaray a Earle, F empeiador presat, 

et a tot son bamatge per dire mon pcnsaiT 
can Frances F entendero, ploran de pietat 

Lo mati sas en F alba, can parec la crartata. 
Tan ferir nostre comte sas Sarrasis armats. 

3495 mas F almira si fo en ribieyra anats, 



105 



e menet Soriibran e d' auires sos priyatz. 

e mentre a la cassa ero afazendatz, 

e li comte desrenguo aval per mieg los praU. 

a las albergas coiro: ve ns payas escrtdate. 
3500 h mot petita dora lor n* an ccc tuatz. 

e can Richart los vie ab los payas mesclatz, 

part si de lor plaran et es encaminatz. 

per mieg los traps de V ost s^en es mot tost passatz* 

ar lo condaa dieus, qa* es vera trinitatz. 
3505 e Frances s* en .repayro entro sns als valatz; 

per fors' an Sarrazis areyre reculatz. 

intran s' en en la tor, e le pont es levatz. 

pneys van a las fenestras dels palaytz dentelhatz; 

viro le dnc Ricbart c' a totz los Torcxs pasatz. 
3510 Ara s* en vay le due, a dieu s* es comandatz. 

**glorios senbe payre, que de vergis fu natz, 

gnerentetz bney mon cors, que no sia 'ncombratz, 

81 qu* el secors amene als pros comtes membratz.^ 

doncxs a senbat son cap, a terra s^ es clinatz. 
3515 le jom es esclarzitz, el solelb es levatz: 

be r en podo vezer anar li no fezatz. 

premiers V a perceubnt BruUan de Monmiratz. 

a Clarion lo rey s* en es ades anatz, 

qu* es neps de V almiran e de sa seror natz. 
3520 '*per Bafomet, bel senber/' dis Brullan lo senatz, 

''ieu veb un mesatgier que s* es de 1' ost emblatz. 

ad estros s' en ira, si non es arestatz; 

e si pot, er a Earle sos mesatges cumtatz/' 

can lo rey P entendet, d' ira es alumnatz. 
3525 en auta votz escrida *'mas armas mi portatz/^ 

en apres las li portan, et es si tost armatz. 

son caval lb amenero, et el es sus montatz. 

mot fo bels le caval, e non fo milbors natz: 

ben corrira xx leguas enans que sia lasatz, 
3530 lo paya a sayzit P escut que fo dauratz, 

o 



106 



pneys a preza s' espaza; ab tan s' en es anatz. 
en apres lo segoiro payas per mieg los pratz: 
apres lo dac Richart yec los yos arotatz. 
dieus ajut a Ricliart per las suas bontate: 

3535 car mot er pres de mort ana sol sia colcatz. 

Ara s* en yay Ricbarti lo francs corns, tots iratz. 
ad nn tertre montan 11 venc mot gran mescaps: 
son bon cayal U es desotz si endinatz. 
can le dac o a ylst, mot en fo corrossatz. 

3540 ^'diens santa trinitatz/' dis le dac, '*ar m' aydatz, 
qae ieo ane a Karle, a coy son eyiatz, 
si qae cek de la tor en sian deslieuratzf 
ab tan si regiret, tic payas desrengatz, 
pas de xiiij melia, lors gonfaynos leyatz. 

3545 lo neps de V almiran s* en es aprimayratz 

SOS son destrier d' Arabia, qae anc no fo iasatz. 
dieos ajat a Ricbart per las soas bontatz: 
car mot er darament per payas gaerreyatz. 
Ricbart de Normandia es hi tertre montatz. 

3550 Clarion 1' encaaset, mot ricament armatz: 
caasas portet de ferre et esperos daaratz, 
et de tot 1' aatr' ames no li falic an datz, 
et sec SOS son cayal, no fo sos pars trobatZt 
lo cayal esperona per abdos les costatz: 

3555 el cayal saot ayant zzx pes mezaratz. 

can fo pres de Ricbart, si s* es n aat escridatz. 
**per Bafom, mesatgier,'a mort seretz liearatz* 
anatz yos secors qaerre? per fe no y anaratz/* 
can Ritbart V entendet, tot le sane li 's madatz, 

3560 e db al Sarrazi '^yasal, qae m demandatz? 

iea no t' ay negan tort ni tos deniers panatz. 
iea ti prec per amor, no sia destrigatz: 
car s' iea retom ab Karle, bon gazardo n' aoratz/' 
lo paya respondet 'Me folia parlatz: 

3565 no t' en laycbarT anar per V aar de z cieotatz.^ 



107 



can Ricbart V entendet, eoyas Iny s' es yiratz^ 

et Clarion si venc, totz d^ ira alnmnatz. 

fier Richart sus V cscut, qu' es totz d' aor pintoratSy 

que tot lo Ih' a fendat, e V auberc n* es ialsatz* 
3570 sa lansa U conday entro sus als costats. 

mas dieus lo goarentic que anc no fo nafirats^ 

si qp! el due es un pauc en cam entamenatz. 

mot si tenc be Ricbart, que sol no s' es crollatz* 

ab tan el mes sa ma al bran que fo letratz, 
35T5 e feric lo paya sus en V elme gematz. 

mas no 1' entamenet: de guiza fo tempratz. 

e can Ricbart o tic, pauc no n' es forsenatz. 

autre cop li donet, totz d* ira alumnatz. 

en travers le feric al col dejos lo cap, 
3580 que pus de miega cana en es lo cap. yolatz. 

Ricbart enpeys le cors, a terra 's trabucatz. 

pueys sayzic son cayal, et es desus montatz: 

ja per zx leguas correr no seria lasatz. 

lo sieu caval alargua, dona 11 comiatz. 
3585 ^'bausa/' so dis Ricbart, *'mot soy per tos iratz. 

dieus t' amen en tal loc, que fo devergis natz, 

qu^ encaras t' aretenbo nostres comtes bonratz/* 

ab tan s* en yay le ducx, no s* es pus estancatz. 

e Sarrazi V encausan corren totz abrivatz, 
3590 e troban Clarioq qu' es mortz et escapsatz. 

no y ac Tnrc ni paya, no n fos espaventatz. 

aqui fo Clarion pels sieus planhs e pluratz. 

e lo caval Ricbart es areyre tomatz: 

mas per bom no poc eser ni pres ni arestatz, 
3595 ans regeta dels pes enyiro per totz latz. 

V cayals lor a mortz e xiiij nafratz. 

yas la tor d' Agremonia s* en ya totz abriyatz. 
At cayalgua Ricbart coma bon cayayer; 

lo bran tenc al punb destre, e ponb son bon destrier. 
3600 e Sarrazi P encausan, li culyert lauzengier: 

02 



108 



anc entre tote cans ero no j pogron apeser. 

areyre s' en retorno contr' aval lo gravicr. 

lo caval de Richart s* en ya aes demorier. 

mas P almiran Balan le cauzic tot premier. 
3605 Sortibran apelet, so major conselhier. 

^*per mon dleu Baratro, mot ay Clarion chier. 

el a mort lo mesatge: ye us aqoi son destrier. 

anatey si lo prendete sts pus de demorier.* 

can Sarrazis V entendo, si s' en yan ajostier, 
3610 e yolo lo cayal penre et arestier. 

lo cayal leya Is pes, e fug per lo grayier: 

d^ aqui entro al pont no fina de V alien 

e can fo a la porta, si a pren ad eyelhier. 

Frances foro la&ns sus hi palays plenier, 
3615 e yiro lo cayal de Ricbart mesatgier, 

que Sarrazi encauso, li culyert ayersier. 

e dicbendero bas contr^ ayal V escalier. 

ab cadenas de fer yan lo pont aralier, 

e lo cayal intret, anc no s' en fete preyer. 
3620 ab tan yan li baro sus le pont releyier. 

enyiro lo cayal s' anero ajustier. 

mot ne meno gran dol de Ricbart mesatgier. 

**Ricbart de Normandia^ dis Naymes de Bayier, 

'*jamays per yos sccors no nos cal esperier. 
3625 senber, a la yostr' anna yuelba dieus perdonier. 

adoncxs yirate plorar Rollan et Oliyier 

e los autres baros per lo gran destorbier. 

Floripar la corteza los pres a conortier. 

**senbors, laycbate le dol** dis Floripar ^'estier: 
3630 que no sabete del due ni mal ni be comtler.'* 

e domentre que meno lor dol pel mesatgier, 

els an yists Sarrazis yenir e repayrier. 

Clarion aportero sus un escut d' ormier. 

can r almiran o yic, gran dol pres a menier, 
3635 et es yengute ayan: si lor yay demandier. 



109 



CC« ^^1 • . •. 1 . • ri»3 



baros, a Clarion ancit lo mesatgier?' 
respondo Sarrazi ''pus ayem d' encombrier* 
Yostre neps es tuatz, Clarion le leugier.'* 
can o an 1' almiran, cuyda enrabier. 

SSiO iiij yetz s* e^plasmet desotz on olirier. 

mot ant a* es escridatz, can venc al redresier. 
ay bek neps Clarion, pros e bon cayayer, 
Bafomet et Apoli, que ns a totz a jutgier, 
aia merce de vos: car be us fara mestier/^ 

3645 Sarrazi e paya demeno gran dolor ; ^. 

per la mort Clarion se pluro li pluzor jVf^ • 
lo dol an entendut li baro de la tor. \'i*r 
Floripar apelet RoUans le ponbedor. *'- 
dona'' so dis le due, ''anzetz quinba dolor 

3650 menan d' aqnest paya c* an perdut entre lor. 

sabetz vos cals bom era ni de quinb parentor? ' 
''senber'* dis Floripar, '*mot nos creys gran bonor. 
so era Clarion rey d* Espanba la flor, 
que le due a tuat ab son bran de color^ 

3655 emenan son cayal qu' es del mon lo milborJ^ 

Ricbart s* en ya totz sas, le noble e lo bar, 
emenan lo cayal qu' el mon non a soolps.^ 

» 

P almiran fo als traps corrosos de plurar.'<^' 
son drogamon apela, que sol sos breus portar. 

3660 ''monta sul dromodari, e pensa de V anar. 

diguas mi a Guolafre, no lb* o yuelbas celar, 
per que laycbet say d' outra los mesatgiers pasar, 
que ma tor m' an sayzida et touta Floripar. 
per Bafomet mon dieu, mala auzet pensar, 

3665 qu' ieu li faray sos buelbs de la testa yolarj" 
''senber'' so dis Oiages, ''be lb* o sabray cnmtar. 
may no yuelb dromadari menar ni cayalgar, 
qu' ieu un jom ne yolria xiiij trespassar/' 
"yay doncxs** dis V almiran: "Bafom ti puesc' aydar.' 

3670 Ara s' en yay Orages ses pus de demorar. 



no 



pro n' agra fayt ayzel: si s' en pres ad anar. 

Richart acossegaet a la roqua Golmar, 

et escridet Bichart '^no us ne podetz anar/' 

al port s' en passa d^ outra, no y aoza pns parlar. 

3675 entro sas a Mariiple no y s toIc aremenar. 
tant a cercat Golafre entro V a atrobat 

Orages fo a Martiple, venc al major dromo. 
aqui trobet Golafre, e dis 11 sa razo. 
^'r almiran ti comanda ab lo fiorit grinho, 

3680 per que lajchiest pasar mesatgiers de Karlo, 
qae sa tor an sayzida e son trezaur ambo, 
e Floripar sa £lha ab la genta fayso. 
e ve ua mesfltgier a coyta d* espero. 
partitz s' es de la tor belament a layro. 

3685 Clarion a tuat, lo noble e lo bo, 

emenan son caval: el mon non a tan bo* 
dolens n' es P almiran, e n* a son cor felo, 
e manda ti per mi e jura Baratro: 
si lo n laycbas pasar ni anar a Karlo> 

3690 tn non auras de mort neguna gnerizo/' 
can Golafre V enten, si sayzic un basto: 
pane no feric- Orage per mieg de son grinho. 
et en apres comet nn gran com de lato. 
paya corro ad annas, cascns per contenso. 

3695 Per totas las carrieyras son li simbol sonat. 

imelamen e tost son paya adobat, 
e foro xr melia que salbo de deutat 
can. els foro gamib, al pont s* en son anat. 
ab^ tan vec tos punben Ricbart tot abnvat, 

3700 et a vistz Sarrazis, don son cuberh li prat, 
duramens s' esmayet, et a dien reclamat. 
^'glorios senber payre e rey de majestat, 
si m met entre payas, auray lo cap talhat: 
e si per V aygua passi, be say de veritat 

3705 qn' anegar m' avenra, e sera gran foldat: 



Ill 



e si de say romane, ad anta m' er toraat 
pero tolas yetz dey gardar ma liautat 
vas lo comte RoUan, si cum Ih' ay afizat. 
senher payre de gloria, per U gran poestat 

3710 en tas mas mi comandi; aias ne pietat: 

qu' en V aygua intraray, si dieus m' o a astrat.^ 

Done eavalguet Richart, lo fre abandonat, 
e p6rtet en sa ma nn fort espieut cayraL 
e Sarrazi P encanso, U culyert desfesat, 

3715 al premier cap denant nn neps de P almirat: 
e fo mot ben armatz sos iin negr' estelat* 
ab sa T0t2 qne ac clara a Richart escridat 
''per Bafom, mesatgier, yos avetz trop anat: 
la mort de Clarion yos er gazardonatT 

3720 can Richart P entendet, no U yenc pas en grat. 
yay ferir lo paya, e a 1 ben ayizat. 
de son espieut trencan si li a tal donat, 
P escat li passet.d* ontra e P auberc lb' a falsat 
per mieg lo gres del cor li mes P espieut cayrat. 

3725 el P espenh per yertnt, et a 1 mort trabucat. 
e sayzic lo destrier per lo fre qu' es daurat. 
e payas esperonan, et an lo crit leyat. 
e Richart esperona, q[ue a mot ben justat, 
yas P aygua de Flagot, son fre abandonat* 

3730 e yic P aygua preonda, et a dieu reclamat. 
''senber payre de gloria, aiatz mi pietat, 
e siatz en ajuda ad est desconselhat/' 

Richart regarda P aygua, que fe mot a duptar, 
e fo grans e preonda, que no y auza intrar; 

3735 e la riba fon auta be c pes ses gabar. 
Richart de Normandia si pres a gaymentar. 
estreytament de cor ya Jesus reclamar. 
''glorios senher payre, qu' en crotz ti fist leyar, 
guarentetz huey mon cors d' aunir e d' afolary 

374o si qu' ieu puesca a Karle mo mesatge cumtar/' 



112 



A.ra podetz aiuur, si m voletz escootar: 

tan bela merayiiha II vole dieus demostrar 

per lo bon rey de Fransa que el yolc tant amar. 

ans un trag de balesta pogues Iimhs bom anar, 
3745 pogratz yezer Flagot sus la riba montar. 

ab tan ve us on cer blanc que dieos lay fete anar, 

e fo blanc coma neu e bels per esgardar. 

denant le due Bicbart ya en V ajgua intrar. 

le due yic los payas apres el desrengar: 
3750 si ac paor de mort, no us o cal demandar. 

apres la blanca bestia laycba '1 destrier anar. 

e lo cer yay denan^ que 1 saup mot ben guisar: 

de r antra part de V aygua V a (ayt ben aribar, 

e dieus a fayt Flagot en son estat tomar. 
3755 ab tan yec yos payas,. et an lo n yist anar, 

tan duptero tub V aygua que no y auzo intran 

areyre s* en repayro; si n yan lo rey portar. 

be yirato a payas gran dolor demenar. 

a Golafre portier o an anat comlar. 
3760 imelamen e tost yan le pont avalar. 

'^baro'' so dis Golafre, ^'pensatz d' esperonar; 

guardatz be qu' el mesatge no us puesca escapar. 

adoncx yirate payas e yenir et anar. 

Bicbart fo dicbendutz per son cayal cinglar* 
3765 inielament remonta, no Is yolc pas esperan 

e payas V encausero sts pus de demorar. 

per aychl gran yertut la terra fan tremblar, 

si que des fers dels pes fan lo foe sus yolar. 

mas can yezo paya no y podo apezar, 
3770 a Martiple ^ en tomo e yan si dezarmar. 
Ar cayalgna Ricbarte baute et asegurate; 

de yezer P ost de Karle es mot atalantate. 

mas enans qu' el lay sia, er Karles mot irate: 

mas ges el non o fora, si saubes las yeitate. 
3775 r emperayre demanda Aloris et Aldrate, 



99 



Gaynelo e Macari ab los grinbos barbatz, 

e Jaufre d' Autafuelba c d' aHtres sos priratz. 

'*baro^ dis V emperayre, ''qiiinb conselb mi donats? 

perdtttB ay mos baros, per cuy soy mot iraU, 
3780 e n soy cnyelhezitz c mos pretz abaycbatz. 

ien Yos ren la corona de que soy coronatz; 

jamay jom de ma yida no tenrey beretatz.^ 

can Frances 1' entendero, mot so espaventatz. 

mas Gaynes n' ac gran joya, qui qu' en sia iratz. 
3785 e Tay apelar Karle, Ic n fo enrazonatz. 

**8enber rey emperayre, entendetz mi, si eus platz. 

faytz culbir vostras tendas e las lotgas e k traps. 

ak mnb et ak saumiers sia V ames trosatz. 

al matinet sus V alba a! retom yos metatz: 
3790 car mot es yos bamatge trebalbatz e casatz. 

trop es fort Agremonb: ja no la conqueratz. 

e r almiran Balan es mot de grans fertatz. 

per tota V encontrada a sos baros mandatz. 

mot es per Feracras dolens e corrosatz, 
3795 car a laycbat Bafom, ni car s' es bateyatz. 

tub son mortz li baro que yos lor enyiatz. 

tomem nos en h Fransa, si mon conselb justatz. 

los efans que laj so joYCs de pauc etatz, 

seran encaras grans ans de zx ans pasatz: 
3800 e pueycbas Yas Espanba al retom yos metatz, 

e conquerrem las terras per Yiyas potestatz." 

can Karles V entendet, a terra s' es clinatz. 

no pogra sonar mot qui lb des zy regnatz: 

tant era 1' emperayre corrosos et iratz. 
3805 P aygua li cbay dels buck fil e fil per lo natz. 

e dis ab si mezeys **caytien malaburatz, 

s' ieu retom h ma terr^, be faray grans Yiltatz, 

e dira tot le mon Karles es arossatz. 

enquers am mays morir que Yieurc adontatz. 
3810 L' emperayre de Fransa a cridat autamen. 



113 



114 



''baro, avetz auzit lo bon conselhamen 
que Gaynes m' a donat (et len no lay coinen)| 
que ieu m' en torn areyre ses penre venjamen 
. de mos gentils baros, on ma corona pen." 

3815 Macbaris si leyet, cuy dieus do marrimen^ 
et Andrieus et Aloris e dels autres be cen* 
trastub dizon a Karle * senHer, tornem nos en« 
Gaynes a mot ben dib e parlat saviamen. 
del retornar areyre pensem ardidamen. 

3820 deb milbors de ta cort o an jurat be cen^ 
que no iran avan per lunb borne yiven. 
pus que Rollans es mortz, els no n' an pus gairttu* 
**ay senber dleus" dis Karles, ''payre omnipotent ^ 
qui m don aytal conselb, el no m* ama nien/^ 

3825 so dis Raynier de Gennes ^'emperayre valen, 
si tn creses Aloris ni son conselbamen, 
enquers ira per lor Fransa tot' a nien.** 
Aloris pass* ayaui can la paraula enten. 
*'per dieu** dis el, ^^Raynier, mot parlatz folamen, 

3830 e d* ayso que dizefas cum brico yos desmen. 
e si no fos pel rey, car aycbi es prezen, 
Tos foratz ben batutz per lo cors San Yisen. 
be sabem que yos etz fort yengutz de niea. 
anc Gari yostre payre no tenc terra d* arpen: 

3835 tostemps fo raubadors, e yisquet avolmen." 

can Raynier P entendet, pies fo de mal talen, 
et es sautatz ayan; per los cabels lo pren, 
e feric lo del punb tal qu' en terra V esten* 
*'yay, glot'^ so dis Raynier: ''dieu ti do marrimen; 

384o que Guaris fo pros bom e yalc de tos pars c(n.^ 
can Andrieus aquo yic, a pane d* ira no fen. 
Atttafuelba escrida, e yengro siey paren. 
si dami-diei; no n pensa, tot ira malamen. 

Mot foro grans las prieycbas d' ambas las parentatz. 

3845 li paren Gaynelo so de mot gran fertat: 



116 



car li pus dels Frances son devas lor tomat. 
ja foran a V estom abduy 11 parental, 
si no fos V emperajre que a son cap jurat 
que ''no n^ i a negun de tan gra pozestat 

3840 que fasa aqui bregna, de tot aquest bamat, 

qu' ien no Is fasa tost pendre coma layro proTaL** 
per lo sagrament Karle son tub espaventat: 
pueys no y ac cava! trayt ni gamiment tirat. 
dedins son trap de pali s' en es Karles intrat. 

3855 li paren Gaynelo son denant luy mandai ^ 
Raynier devian toar, can fora ayespraL 
Karles levet en pes, a Frances a sonat, 
el dac Raynier de Gennes, Aloris et Aldrat, 
e totz los cayayers de tot lor parentat 

3860 ^senbors" dis P emperayre, ''trop m' ayets yergonbat, 
qne denan mi yos etz combatub e mesclat.' 
mas per V arma mon payre, si non es emendat, 
ien faray tal justezia cum sera deyizat. 
Alori** dis lo rey, ''ien yuelb que m* entendatz* 

3865 desfibla as yos mantel, e no sia pasat, 

e faytE dreyt a Raynier tot a sa yolontatT 
**senber'' so dis £n Gaynes, ''pus a yos ye de grat, 
yostre comandamen no n' er pas trastomatT 
Aloris 8* aginolba, son cap a enclinat; 

3870 al due Raynier de Gennes a son gatge tomtt. 
si no fos per lo rey^ Raynier no yengi^ en grat: 
mas per temor de Karle fe semblan d- amistaL 
en apres V emperayne a conselb demandat. 
*'baro, s* ien torn areyre, so sera gran yiltatT* 

3875 dis Jau&e d' Autafuelba ''emperayre onrat, 
ieu e Gaynes mo filb yos ayem mot amat 
tub anem en conselb, e nos em acordat 
c' ades nos en tomem, si a yo ye a grat: 
car mot em duramens trebalbatE e penat*** 

3880 can Karles P entendet, plora de pietat 



P2 



116 



tant an 11 traydor lo bon rey eiicantat, 

que del tornar arcyre se son tub acordaL' 

per iotas las alberguas son .11 grayle sonaU 

doncx coliron los traps e an 1' arnes trossat: 

3885 I! vn n* agron gran joya, e V autre son irat 

Per lo conselbamen Gaynes lo lauzengier 

a fayts Karles sos traps e son arnes carguier. 

adoncx yiratji menar gran dol al due Raynier. 

soyen a reniembrat RoUan et Olivier* 
3890 **certas'* dis V emperayre, 'W yolgra 'nrabier. 

ar m^ en retorn areyre: may no k poyray yengter. 

hueymays poyra bom dire recremt pautonier. 

ay senber neps Rollan^ e can gran encombrier 

aura tostemps yostr' oncle, qne tan yos tenia cbier. 
3895 ja dami-dieu non plassa, qu' el mon a a jutgar, 

qu* ien porte may corona ni yiya mes entierf 

doncx V espalma lo rey sus lo col del destrier. 

ja fora el casutz, si no fos due Raynier. 

Ek yals sotz Norimonda fo mot grans la dolor. 
3900 lay pluran per RoUan li princip e lb comtor* 

mas sobre tots los autres fay Karles dol e plor. 

**aylas'' dis el, **cal perda ay (ait per ma folor. 

bel nepSf ieu yos ay mor per malyasa error.'^ 

adoncx yiratz plnrar man gentil ponbedor. 
3905 mas Gaynes et Aloris e lor parenb iraytor 

sonan corns e boxinas, e so s mes al retor. 

Karles se regiret deyas lo pneg ausor, 

e yic yenir Ricbart lo noble ponbedor. 

e tenia tot nut lo sien bran de color. 
3910 ja dira tals noyelas don riran 11 .ploxor, 

mas irab ne seran It culvert trabidor. 

Ara s* en yay la ost per un gran deruben* 

e Karles regardet Mevas Orien. 

Ricbart de Normandia vie venir fort punben. 
3915 fetx restancar la ost, qne non ane avan. 



117 



lay vey un cavajer que ve esperonan. 

ay dleus, e com cayalgna son bon caval corran! 

uu ne mena en destre per lo mien esiao. 

al cavalgar mi sembla don Richart le Norman. 
3920 dieus m' enyie noeks de mo nebot RoUan 

e deb antres baros, qu' enqaeras sian vivan/' 

per V ost son eslancat, can auzo V auriBan, 

ab Ian yec yos Ricbart que ac lo cor valhan. 

denant P emperador dicben de P alferan/ 
3925 lo rey lo saludet, e ray li demandan. 

^'digats per amor dieo, c' avetz fayt de Rollan 

ni dek antres baros? ni on son remanan? 

si ek son enquers sa, deslienre, ni yalban/' 

*'senber, oc^ dis Ricbart; **ja no y anets daptan. 
3930 en Agremonia so en una tor mot gran, 

e teno is asetgat ccc mella payan. 

lo payre Ferabras, c* om apeb Balan, 

a jurat Bafomet e son dieu Tervagan, 

ques el non partira a trastot so yiyan. 
3935 per mi yos mandan tut, lor siats secorran. 

et ek que an ab lor la filba V almiran, 

una gentil ionzth ab le cor ben estan. 

cela a la relequias don yos ets penats tan: 

be las podets ayer, si yos ne atalan.^ 
3940 can S^arles P entendet, si n mena joya gran: 

no fora pus jauzens per tot P aur d* Orian. 
Can Karles entendet Ricbart de Normandia, 

no fora pus jauzens per tot P aur de Syria. 

e jura San Denis, cuy adora e pria, 
3945 que Gaynes e 1 sien son pie de gran baujcia. 

^*si mos nebots fos morts, en ek no romania. 

mays non er b ma cort lor paraula ausia. 

Ricbart'' so dis le rey, *'es h tor ben gamia? 

car si s podon tenir d' aysi a xy dias, 
3950 pres sera P almiran e la tor descofia/' 



118 



•«__ t - ** !• Tfc» l tt 



senher so dis Richart, no lu o celaray mia* 
V almiran es mot fcrs e pies de fdonia. 
an pasatge lay a per mot gran maestriaf 
Martiple k cieatat qa' es fort e ben aysia, 

3955 et a hi un gran pon et una tor ganua^ 
e perdenant la tor nna porta gamia. 
de ij parelhs de barras la porta es establia, 
e cadenas de fer faytas ab maestria* 
OS pautonier k garda de mot gran felonia; 

3960 Gokfre es nomnats: damUdieo le maldia* 
X mella Sarrazis a '1 paya en baylia. 
iea say be que per forsa no lay intrarats mia: 
car no y valria forsa ^/ma poma poyria. 
a pasar nos core per antra maestria, 

3965 a for de mercadiers ab petit demaynia* 
castas port son auberc e la testa gamia, 
el bran dejos la capa per mot gran maestria. 
e vos TcnretE detras ab yostra baronia. 
e can aarem la porta de lo gran pon sayaia^ 

3970 ien comaray an grayle c' aoaireta ses kdia, 
e yenret2 mi secorrer ab la cayalayria« 
aychi er, si dien play, lo filh Santa Hariar 
**ay dieos" so dis lo rey, *^qae fesit nueyt e dia, 
com a parlat Ricbartl Jesus le benesja*" 

3975 doncxs sonet V auriflan, e V est fo somonia. 
Als vals sotz Marimonda es la ost arestada. 
P endema gran mati, can P alba fo crebada, 
Gomandet le rey Karles sa gen que fos armada* 
doncxs s* armero Frances ses lunba demorada. 

3930 Karles fon leu gamitz; P auriflan es levada. 
Ricbart de Normandia ab la can membrada 
donet lo caral negre ab la sela daurada 
al due Raynier de Gennes »e$ lunha recobrada, 
e pueys a b^lamen sa gent adordenada. 
3985 a for de mercadiers P a mot ben arresada. 



119 



cascus portet son bran sots tat capa fiblada, 

T cen cavayers foro de bona gent armada* 

lors saumiers acolhiro, Tan s' en per mieg la prada. 

Ricbart anet premiers: car be sap V encontrada. 

3990 anc entro a Martiple no y ac regna tirada* 
Karle si enbosquet pres d' nna balestada 
ab sa rica companba, que menet ben armada. 

Karle fon dins le bosc ab c miller armats, 
e lUcbart s' en anet ab sos baros armatz. 

3995 menero lors saumiers, e so s* encaminat& 

entro 1 pon de Martiple no y son aremenats. 
el portal de la tor fon clans e be fermata. 
Flagot correc dejos cum cayrel enpenatz* 
desus fo la cumporta de grans cayros talhats, 

4000 et ab ferrolbs de fer le portal fo fermats, 
e d* una gran cadena environ per tots lats. 
dedins no du^tan borne que sia de mayre nats. 
so dis Hugos de Nantes, **tttb em a mort lieurats: 
car ieu vey de payas pus de mil tots armats. 

4005 dami-dieu nos men outra per las suaa bontats/' 

**senbors^' so dis Ricbart, **prec vos que m* en^endats. 
ieu parlaray premiers, e vos tub m* escoutats. 
tan lor diray mesongas, si vos estats en pats, 
entro delay le pon nos siam tub pasats.^ 

4010 so dis Rasols de Mons '*st cum tos cortandatr..** 
ab aquestas paraulas'an lors saumiers tocats, 
per le pont de Martiple los menan tots serrats. 
can Golafre los vie venir tots ordenats, 
per denant la portela es io glots aresjtat 

4015 un* abcba tenc hi punb, don lo fer (bn tempraits. 
ab namelas d' acier ac dos pes mesurats: 
pus talba que rasors, can es ben afilats. 
Io paya fo mot aegres e laiamen fonnats, 
et avia sos buelbs negres envirinats, 

4020 e las aurelhas grans un gny^ demieg palmats. 



120 



ara gar dieus Frances, lo rey de majestatc: 
car 81 negus pot eser conogutz, be sapiatjs, 
cascns aura la testa e los membres talhats. 

Frances pasan pel pon de Martiple a bando; 

4025 Ricbart anet premiers, vestit son capayro. 
entro sus a la porta no fan arestazo. 
aqui troban-Golafre, et anc tal Tnrc no fo. 
demandet a Ricbart *'e don yest tu, garso? 
ni de cal encontrada veno aquib baro?^ 

4030 Ricbart tomet sa lengua, e parlet Arago. 

'^senber, nos em mercbans; venem d* Auscario, 
e menam draparia, qu* en fassam nostre pro. 
a V almiran Balan anam de gran rando, 
de nostres ricbes draps li darem gran foyso. 

4035 cest£ autres companbos sos trastub esclayo. 

e mostratz nos, bel senber, on nos aquitarom/' 
adoncx respon Golafre *'ien soy garda del pon. 
mas per aycbi passero V autre jom yij gloto. 
mon trabat degr^ aver a la repayrazon: 

4o4o mas V almiran Balan los a en sa preyzo 

en h tor d' Agremonia coma malyatz glotos, 
e los te assetgatz entom costa la tor. 
us mesatger s* en vay cuendamens a layro. 
per aquesta gran aygua passet ad espero; 

4o45 mon cozi batet mort, don ay le cor felo. 
plagues a Bafomet que I tengues en preyzo: 
car certas ieu 1 fendera del cap tro al talo. 
e r almiran mo senber, que s tc a trassio 
de so filb Ferabras, car a gurpit Bafo, 

4050 mandat m' a, iij jors a, e fayt defensio 
que non lays pasar bome de lunba regio, 
que no vega qui es ni de quinba fayso. 
ar mi mostratz la vostra ses tota contenso.^' 
can Ricbart V entendet, si baycba so mento. 

4055 yec tos Razols de Mons que ac cor de leo, 



121 



el pros Hugues de Nantes, En Raynler le baro. 
can Golafre los vie, semblan feUs, no Ih saup bo. 
pneys los a escridatz ^'atras, atras, baro: 
car no yuelh que pasetz, per mon dieu Baratro/' 

4060 done sayzic b cadena, lo pon lev* a bando. 
no n* a pasatz mas iiij: aquels so en prezo. 

Golafres a lo pont de Martiple levat: 
un' apcha tenc hi punb, mot £o de gran fertat. 
et a dih a Razok **mot fezetz gran foldat, 

4065 car outra 'I ^lieu coman vos ets sains intrat. 
ar seretz mantenen tab iiij escapsat, 
o us trametray dema mo senhor V almirat. 
desfiblats tos las capas, e veyrem que portatz. 
mot me resemblatz bomes de gran mal apensaL 

4070 per qu* etz passatz avanf e a Razob trobat. 
per capayro lo pres, un gran colp lb' a donat: 
dayant luy a sos pes en terra V a getat. 
''per dieu'' so dis Razols, "ar ay trop enduiat, 
c* ayssi yilanament a terra m' as tombat*' 

4075 e desfibia s sa capa, trays son bran aceyrat: 
per mieg lo cap amon yay ferir lo maUal^ 
si que V una aurelba la outra a sautat. 
e Ricbart e Raynier trazo Is brans aceyrat. 
a Golafre n* an mot gran ruste colp donat, 

4080 mas no li an la testa ni 1 cors entamenat: 
car el avia vestida la pel d' un encastraL 
e Golafre tenc V apcba et a son colp leyat* 
Razols penset tot fendre per lo notz del bandrat, 
mas el sautet vas destre: no P a pas el tocat 

4085 Golafres a dat tal en un marbre cayrat 

que r apcba intret dins pus d' un pe mezurat. 
''ay diens'* so dis Raynieri "bel rey de majestat, 
que farem d' aquest Turc qu' es de tan gran fertat? 
car no 1 podem plagar en cap ni en costatT 

4080 lo due gardet yas terra, un barras n' a lerat 



Q 



122 



ab ambas mas le pren, e si P a encontrat 
tal U det perdetras qa' en terra P a tombat 
las cambas 11 peseya ab son bran aeejrat. 
al cazer qae el fetz, a tal nn crit gitaft 

4095 qaH en retendic la yila e tota la cientaL 
i mot petita dora x melia son armat: 
paya son estomit| li culyert desfesat. 
mot fo sobriers lo crit contrayal la cientat. 
e Ricbart cor al pont, et a 1 tost ayalat, 

4l00 e li cinq cens baro an tost le pon pasat.' 
a P intrar de la porta an pajas encontrat* 
adoncxs pogratx yezer man colp de bran donat. 
Ricbart a pres son grayle, antamen P a eomat: 
Karle P a ben ansit dedins le boy ramat, 

4i05 et a cridat **Monjoya! sol destrier sojomat^ 
adoncx corren Frances, et an esperonat: 
entro 1 pont de Martiple non an regna tiraL 
eel jom feric ben Gaynes e tot son parentat: 
premiers intret ayan, son golfayno leyaL 

4110 mas P ardknen d' aqaek a mot petit dnrat 
paya tomo a futa tro al major fossat, 
e Frances los encanso ab los brans aceyrat 
li morb cazon espes^ e fnio li nafrat. 
Karle le filb Pepi a mm colp pres e dat. 

4ll5 Gaynes le trabidor li yay pres del costat: 

aquel jom fay a Karle gran semblan d* amistat 

Ab tan yec yos ponben Anfriao lo jayans* 
un malb porta hi pnnh, que fo fers e pesans. 
de cayayers de Fraosa a tnata no say cans. 

4l20 Karle es dicbendat^ irats fo per semblans. 
apres luy es yenguts le bamatge mot grans, 
yas lo jayan a* endressa Karle mayne le firancss. 

Karle P emperador fe mot fort a lanzar: 
portet trayta Joyosa, que fort rdneic dar. 

4125 enans qae lo jayans si pogues trastomar. 



123 



feric lo F emperajre tan co 1 bran poc levar 
amon sus per b testa, si co 1 poc azesmar, 
qaH entro sua a las dens V anet trastost talhar. 
adoncz Yirats payas glatir et escridar. 

4l30 Karle cridet ^'Monjoya! ]>aro9 pesem d' intrarr 
Richart de Normandia fe fortmens a laozar, 
e dons Razols de Mons, pus arditz d' nn singlar. 
aycels iiij e Karle fan pajas recular, 
dins les mnrs de Martiple Tan a forsa intrar. . 

4l35 encuey sera mot pres Karle de mescahar. 
entom luy s^ ajustero pus de Tiij mil Esdar, 
e pus de y cens Tnrcs Tan la porta tancar. 
mas no pogro le pont per nigon fiiyt lerar: 
car li baro de Fransa lor davo pro que (ar. 

4l4o mot lay ic {ran estom a la porta fermar. 
si Karles ac paor, no us o cal demandar. 
estreytamen si pres Jesns a reclamary 
RoUan et OliTier si pres a remembrar. 
e Richart V escridet *'no us vulhatz esmayar. 

4l45 senher, tan can poyrem, pensem del be cbaplar. ' 
qui aychi ens (alhira, dieus nos lb pnesc' aydar* 
ar poyra ben casens son bamalge provar/* 
Karles fb a Martiple entre payana gen, 
Ricbart de Noimandia e Raynier bifbaroen, 

4150 e Razols et Hugo, tub y tan aolamen. 

de payas e de Tnrcas fan gran destnuumen. 
mas si Jesus jio n pensa, no lor valra nien: 
car trop fo gran la prieycba de la pi^gana gen. 
lo rey a escridat Monjoya a antamen, 

4l55 e Gaynes V entendet: gnn pietat li n pren. 
punben yenc a la porta, Ae ^on caval dicben. 
Autafuelba escrida: ar yengro ^iey paren. 
ricamens son armat: mil (bro e y cens. 
la porta enyaziro per gran afortimen, 

4l60 e Is Sarrasi dedins s* aydero malamen. 



Q2 



124 



pus mennt lansan peyras que pluega no dichen. 

dels parens Gaynelo nafrate lay ac be cen. 

^'per fe** so dis Aloris, *'nos em toh fors del sen^ 

c* aychi nos fam aucieure a dol et a turmen.^ 
4l65 pueys dis a Gaynelo **bel neps, anem nos en. 

Karles es pres dedins, on tola Frans' apen. 

de lay e de Raynier ayem huey vengamen. 

qui jamays V aydara, dlens le torn a nien. 

ar podem aver FraoM a nostre mandamea. 
4l70 vostre payre er reys, e aura 1 tenement* 

'^no plassa dlen*" dis Gaynes, ^*le payre omnipotent 

que yas mo senhor fassa trasio a prezen. 

del tenem nostra terra e nostre caxamen. 

devem 11 ajndar de bon cor lialmen: 
4l75 car aychi non a nn que no Ih fes sagramen/* 

can Aloris V enten, a pane d* ira no fen. 
Aloris dis a Gaynes *Vos estes forsenatz 

car Tos aychi estate, qne yenir no n puscatz/* 

*'no plasa dien le payre, que fo en crotz leyati^ 
4l80 que ja en tal manieyra Karle sia falsatz.^ 

ab tan ye us Ferabrasi que tan fo bos armatz. 

ab sa yotz qne ac chra, los a n aut escridat. 

*'et on etz, Karle mayne, mos cars senher prezatz?^ 

li trahidoF respondo ^^mays no ere que I .yegatz: 
4l85 car enclaus e dedins dins eels murs dentelhatz/* 

can V enten Ferabras, a pauc n' es forsenatz, 

et a cridat a Gaynes **baro, que agardatz? 

so es gran yolpilatge car yos no Ih' ajudatz. 

encara n poyratz eser de trassio reptatz.^ 
4l90 can Frances P entendero, yec les yos espertatz. 

entro sus a* la porta no y son aremenatz. 

lay troban Gaynelo qne ja era nafratz. 

Ferabras ac gran joya/car le pont fo baychatz. 

a 1' asalhir son be el e Gaynes portatz: 
ii95 ab apchas et ab picz an los portals brizatz. 



126 



vec les vos dins Mariiple per vivas po^estatz. 

can viro Ih traydor qu' es preza la dentatz, 

tub ensemps s' en intrero, lors golfaynos levatz: 

comunalmen feriro ab los brans aeeyratz. 
4200 la jayanda auzic cum si son demepatz. 

Can enten la jajanda que la vila 's forsada, 

sauta fors de son lieyt tota descabelhada. 

denant si esgardet, una fans a trobada. 

jamays tant cant ilb viva> no er preza I* intrada. 
4205 de nos Frances a mort pns d' nna carretada. 

**ay dieus^' so dis lo rey, ^'santa vergis bonrada, 

ieu vey lay un diable pus negre que molada. 

de mos bomes aucir la vey mot dezirada. 

gran dampnatge fara, si lone temps a durada* 
4210 qui a arc ni balesta, sempre m sia lieuradaJ" 

4 

lo ducxs Hugues de Nantes n' ac un' aparelbada. 

d* una sala peyrina que fo aut conpassada 

lo corns r a tenc tenduda, ac la vielba avizada. 

tal 11 det per le fron, can I' a be azesmada, 
4215 que per mieg lo cervel n' a la fleca passada, 

e cazet leu a terra morta et eversada. 

anc pueys no fo per ela V intrada devedada: 

Frances an sus la vieiha manta peyra lansada. 
Karle a pres Martiple ab forsa et ab vigor. 
4220 tot aucizo can trobo de la gen payanor. 

ay dieusy tan gran aver trobero aquel jom, 

aur et argen e seda e palls de color. 

r almiran avia mes ^ran trezaur en la tor: 

car era ^^ortaleza, pus gran non es alhor. 
4225 Karle nostr' emper^^yre ab la fresca color 

partic tot le trezaur a la ost et alhor. 

dos jorns et una nueyt aqui feyro lezor. 

Karle a pres Martiple la fort cieutat valhan. 

aval dejos la vlla s' anero albergan. 
4j230 le bore e las mayzos anero relevan. 



126 



e yengro a la cambra on ero li efan 
qa' ero de la jajanda, la femna del jayan. 
11 Frances los aporto a Karle de denan; 
e can Karle los yic, de crotz si yaj senhan. 

4235 San Denis a jurat, cny tray a son guiran^ 
no b laycbaria aucir per tot 1' aur d^ Orian. 
e fetz los bateyar a F evesque Joban: 
r us ac nom Olmer, e P antre nom RoUan* 
mas no yisqnero pas ij mes entieyraman: 

424o car el i foro mdrt abbeday en durman^ 

enans que V emperayre agnes conqoist Balan. 

So fo el mes de May a P intrada d* eslat: 
Karle a pres Martiple ab son ricbe bamat. 
lo due Raynier de Nantes et Hugo le lanzat 

4245 e dons Razols de Mons ab le cor abdnrat 
parlero e dicbero a tot P autre bamaL 
^'senbor, qui romanra en aquesta clentat 
per gardar lo passatge entro siam tomat?'' 
'^senbors'^ so dis Ricbart, "ieu m* ay a nueyt pensat 

4250 que Razols i romanda, si a vos ve a grat, 

e '1 due Hugues de Nantes ab y cens del baniat.^ 
*^per fe'^ so a dit Karle, *Vos ayetz ben parlat* 
aycbi sera lo fayt cum ayets derisat/' 
Razols e U com n Ugo gardero la cientat, 

4255 et ab lor son romas eels que •ero 'nafirat, 
per lors plaguas guerir tro fossen ben sanat 
ayal per tota P ost son li saumier cargat 
de pa> de yi, de earn, d^ ayena e de blat. 
mas de P autre arnes non an ges aportat: 

4260 tot romas a Martiple en la gran fermetat 
Karle- sec sus Blancart: yec lo us encaminaL 
e regardet sa gen, don el ac gran plantaL 
los buclhs leyet yal eel per gran bumilitat. 
**senber payre de gloria, tan m' ayetz bonorat« 

4265 mot pues escr alegres, can de tot cest bamat 



127 



puesc leu far lot mon pro et a ma volontat.*' 
dami-dieu en merceya et a son cap senbat. 
ar cavalga la ost belamens et de graL 

L' emperayre de Fransa ab la barba floria 

4270 cayalgua belamens ab sa gran baronia. 
c melia cayayers a en sa companbia^ 
e V avangarda fetz Ricbart de Normandia 
e Ferabras lo pros, que sa ley a gurpia* 
mas P almiran Balan a la noela auzia, 

4275 que Karle a sa gen de Blartiple aucia, 

e qae mort a Golafre qa' en garda la tenia^ 
e tont V aur e P ames e P autre manentia. 
tal dol n* a demenat, e planb e plor e cria. 
*'ay Bafomet'^ dis el, ''com es ta ley anniai 

4280 malvat dien recreznt, no Talets una Ita. 
ben a fayt Ferabras car a ta ley grepia: 
car mos bomes degratz no perdeso lor via*^ 
e pres una gran massa, ab ij mas P a sayzia, 
e venc tost e corren a la Bafomayria. 

4285 tal ne det a Bafom sus la testa dauria, 
tota la li trenquet e lo cors li debria. 
e pueys can o ac fayt, envas luy s' umelia. 

Mot menet P almiran gran planb e gran dolor, 
e nostre bars estan hi palayts dins la tor. 

4290 Sarrazis lor asalbo per forsa et am vigor. 
V almiran escridet '^mueyran 11 traydor. 
mantenetz ben P esaut, c' ades penrem la tor, 
et ardray Floripar que m fay tal dezonor: 
et ela e Is glotos auciouray a dolor.'^ 

4295 doncx saliron payas tot entom de la tor, 
e Frances si defendo cum bon cumbatedor. 
ma si Jesus no n pensa, yengub son a dolor, 
la sala an perduda e la statga major: 
non an mas una cambra de petita valor. 

4300 '^senbors'^ so dis RoUan, **mantengam be P estom. 



128 



fasam lor gran dampnatge sivals tot aqnest jonu' 
^'companh^' dis Olivier, ''no siatz en error* 
enqueras em sains tals x combatedor 
que podem e devem gardar so que tenom. 

4305 iscam nos en defors h nom del Salvador: 

mays am morir defors que vieure a desbonor* 
ajrhi sera lo fayt: ja no y aura ingot** 

Ar son nostre Frances en la tor eserratz: 
non an mas una cambra, e so fort enugatz. 

4310 ja foran Sarrazi eb lor ensemps mesclatZ| 

can li baro de Fransa lor son encontr' anatz. 
Floripar los apela et a los escridatz, 
^'senUors, ar del ben fayre siatz entalentatz: 
car si d' aquest asant estes vos deslieuratz, 

4315 tal causa us mostraray don tub seretz pagatz. 
so sera la corona Jesus de majestat." 
can P entendo li comte, pluran de pietat 
adonczs viratz d' espaza man ruste colp donat. 
dels estables an traytz los bos cavals gitatz. 

4320 adoncxs a Floripar due Naymes apelat, 

e '1 pros Teri d* Ardena que a lo cap mesclat, 
e Berart issamen: aquestz iij a sonaL 
''senbors, vos m' avetz tub e pleuit e jurat 
que no faretz ja re mas can ma volontat. 

4325 ara us er la corona e Is iij chvels mostrat, 
e lo signe Jesus que tant ay fort a grat.'' 
els dizo que faran del tot a so mandat. 
Floripar s' en iutret, un cofre a portat. 
e vay penre la clau, e si P a desfermat; 

4330 e trays fors las reliquias, et ilb son enclinat 
lors caps envas la terra, et an dien reclamat. 
due Naymes de Baviers a premiers paraulat 
*'ay dieus, gentil donzela, ben em tub cofbrtat. 
baylatz nos las relequias per la vostra bontat, 

4335 tant tro n* aiam las brocas e nostres buelbs tocat/* 



129 



al due Najmes las baybf a las desrolopat: 
las reliqaias azoro ab gran humilitat. 
e Naymes si regarda del mar endentelhat, 
e TIC mil Sarrazis qae son ja dins intrat. 

4340 presa agran la tor per yiya pozestat, 

can dac Naymes lor a las reliqaias mostrat 
d^ ayUn ant cam ilh foro enterfa son donat. 
^ay dieus^ so dis dac Naymes, **aras ayem proat 
c* ayso so las reliqaias Jesos de majestat 

4345 baro, baeymays siam del tot asegurati 
car per gaerent ayem la santa Trinitat." 
so . respondo U comte **yos dizetz yeritat." 
anc despaeys no y ac Tare ni Sarrazi daptat 
Frances son sos la tor, et as temor no n a; 

4350 per las santas reliqaias cascas s* asegara. 
due Naymes de Bayier Floripar apela; 
las reliqaies U ten, et el las rdbayza. 
la donzela las pren, si las enyolopa* 
trastota desfiblada ak comtes repayra. 

4355 on diaspre yestic qae latz e flameya: 
pas saaa qae pimen de bon odor flaynu 
lo coms Gais de Bergonba totz armatz la s bayza* 
yengnb son als dentelbs, on cascas s' aferma. 
can P almiran los yic9 gran mal talen en a, 

4360 e no y s pot abstenir, aatamens escrida. 
^^Floripar la mia filba, e ta mal yos yennu 
be fo fols yostre payre, can en yos se fiza, 
e ben ac mal conselb qae Is Frances yos baybu 
de yos e dels glotos P amor si partinu* 

4365 ab aqaestas paraalas P asaat recomensa* 

P almiran pres an grayla, aatamens lo coma, 
los trabaqaetz traychero uiij qae lay n* a. 
an gran pan de la tor en terra crebanta. 
RoUan et Oliyier et Aagier s' en intra* 

4370 en ana cambra yengro on Teryagan esta. 

R 



130 



cascus pres un dieu cT auri a son col lo earg;iia« 
Rollan tenc Apoli| de lansar s' ayzina: 
}08 en la prieysa major ak payas lo lansa; 
et Augier tenc Margot, aral lo balansa. 

4375 Olivier tenc Lnpi, contraral V evia* 

due Maymes de Bavier Bafom lor bidansa. 
can Balan vie sos dlens, totz d* ira alomna: 
tal dol ac e tal ira c' a terra s' esplasma. 
Sortibran de Coimbres de terra 1 releva* 

4380 P asant es romazutSi e V estom s' afina. 
per amor de lors dieos mant Sarrazi plora. 
pneys a dit F almiran ^'senhors, ara parra. 
tostemps aura m* amor ^ mos dieos rengara.^ 
L' almiran Balaan fon dolens et irats, 

4385 et a dit a Bafom ^\os estes oblidatz. 

be semblabB adormits <? aytal onta snfrats.^ 
''senber*' dis Sortibran **yilanamen parlats.^ 
ab tan fo Bafomet devant lay aportats. 
us dyable d' ifem li 's dins el cor intratc, 

4390 e parlet ensemblan per viva posestatc, 
e dis una paranla, e fo ben escontatz. 
**almiran| riche bar, e per que us gaymentats? 
ar fayts sonar un grayle e la tor asautaU: 
car iea yos die a certas, mantenen la penratz/" 

4395 *'ara'' dis V almiran ^^sia faytz sos mandatz/' 
adoncxs foro mil corns e mil grayles sonatz: 
las peyras e b cayres foro aparelhatz. 
ar pens dieus del Frances per las suas bontatz: 
car si 1 secors lor tarza^ mortz son et afolatz, 

4400 Mot fo sobriers V asaut e fera la cridada 

de payas e de Turcx e de gen no fezada. 
ab picx et ab picasas la porta an brizadii; 
entro a las fenestras no an fayta restada* 
amont sns le castel son ja pres de V intrada, 

4405 e penseron aver de mantenent 1' intrada. 



131 



mas dedins a z comtes de Fransa la laozada: 
cuy atenho a colp, sa Tida es finada. 
ma 81 Jesus no n pensa, ja no 7 auran durada. 
'^enhors^' dis Olivier, ^^franca gent honoradai 

44lO no 7 aia coardia fayta ni per pensada. 

YOs yezetz qne la tor es en xx locxs trancada. 
mas per aycel senbor que fetz eel e rozada, 
enans que 1' arma sia fers de mon cors anada, 
auciray de payas pus d^ una carretada."*' 

44l5 can RoUan V entendet, s' espaza a gardada^ 
et Olivier la sua qu' es tota sanglentada. 
no n' i-a un de totz no aia vertut coorada. 
ar intreron payas una gran randonada. 
can li comte los virO| per mot gran azirada 

4420 ab los brans de 1' acier an la tor deslieurada* 
^ay di^us'* dis Florlpar, ^'santa vergis onrada, 
encuey seray destrnita et a mort turmentada. 
ar rendrem cesta tor: mala fos anc formada/* 
so dis Gui de Bergonba '^calatz vos> bela nada* 

4425 garatz c* aytal paraula no sia may pensada.** 

'^senber** dis la pieuzela, '*mot fort soy esfiredada: 
car le secors no ve, nostra vida 's finada 
be m pensiey a gran joya estre vostra 'spozada 
et en santismas fons lavada e mondada. 

4430 volgra yos fosetz reys et ieu regina coronada/* 
adoncxs a'Floripar iayta gran sospirada: 
si Olivier no fos, entr' els fora s plasmada* 
mas Gui et Olivier V an abdny sostentada, 
e conortan son cors tro que £0 remembrada. 

4435 dux Naymes esgardet lay vas una encontrada: 
la senba Sant Deixis a mot ben avizada, 
be conoc le drago ab la coa bendada. 
^^senbors** so dis le due, ^'franca gent bonorada, 
tota nostra dolor es bueymay espassada. 

444o la senba Sant Denis a la val ja passada« 



R2 



132 



siens com eel que la porta ye de gran randonada. 

be say, de nos yecer a mot gnu dexirada* 

la ost ye apres lay belamens ordenada. 

ja an presa la terra e tota V encontrada, 
4445 e totz premiers cayalgua Richart de Normandia. 

dema anran payas doloyrosa jomada/* 

"ay dieos*' dis Floripar, **regina coronada, 

gloriosa pieuzela, tu n sias bononida* 

senbe 'n Goi de Bergonba, be m* ayeta oblidada. 
4i50 bel senber, si m baysatz, pueys seray sadolada*^ 

ean Frances P an anzida, gran joya an menada. 

lo corns Gnis de Bergonba n* a sa color mndada^ 

car el tomet pas frex qne rosa en estrada. 

Mot an gran ganb U comte, can Naymes ac cnmtat 
4455 qn' el bamatge yenia qae tant an dezirat 

a V almiran Balan o an payas cnmtat, 

qne Karle a la yal d* Agremonia passat 

ab c melia bomes qae tab so ben armat. 

1 melia Tares son ensemps ajastat, 
4460 qae gardon lo destreyt de la yal Josoat. 

e Karle cayalgnet, son golfayno leyat;* 

Ricbart de Normandia li fo pres al costat, 

e li baro de Fransa cayalgan arengat* 

per desota le destreyt dicbendo en un prat. 
4465 lay si son albergab: no y ac tenda ni trap; 

tot era a Martiple en la gran fermetat. 

li destrier paycbon P erba, els se son dexarmat 

entro qae parec P alba, P alaoaa ac cantaL 

Can P alba aperec, qu* es pres ad esclayrar^ 
4470 Earles a fayta sos bomes gamir et ayzinar, 
. aycbi cam per cambatre belamen arengar. 

Ferabras d* Alicbandre fe adoncx apelar. 

**Ferabras** dis lo rey, **ie' as ay fayt bateyar: 

tota los joms qne ieo yiya, yos en tenray pus car. 
4475 una caasa, bel senber, yos ynelb dir e camtar. 



133 



SI volgaes Yostre payre Bafomet renegar 
et en Jesa Crist creyre, e s volgues bateyar, 
ja de tota sa terra no perdera palmat 
e si m combat ab el, (aray lo escapsar/* 

4480 *'senber'' dis Ferabras, "per dien yos ynelh preyar 
que mandetz a mon payre, si vol dleu adorar 
et en santismas fons bateyar e layar. 
e si non o vol fayre, no vo n yuelh pus pregar. 
P emperayre de Fransa fe Raynier apelar 

4485 et Hugo e Ricbart, que yoelban conselbar, 

e mans d' autres baros que no tos say nomnar. 
**baro'' so dis le rey, **qui poyray enviar 
a P almiran Balan est mesatge cumtar?^ 
**senber^ dizo lb baro, **be ns podem conselbar. 

4490 yec vos lay Gaynelo, qne &y mot a prezar. 
al penre de Martiple lo vim mot ben portar. 
e si dis tal paraula qne fay ben a comtar, 
que per tot P anr del mon no ns Tolria banzan 
aras le poyretz be en est fayt esproar.*' 

4495 P emperayre de Fransa apelet Gando. 
"Gaynes, venetz ayan, et anatz de rando 
a P almiran Balan dire que lays Bafo 
e creza Jesn Crist que sofiric passio, 
e que m renda los comtes qu' el a en restazo^ 

4500 e las dignas relequias; e no lb deman pus do. 
e si non o yol iayre, ab luy quier contenso/* 
*'senber^ respondet Gaynes, 'Volontiers a bando/' 
ricamens s* es armatz a guiza de baroy 
e monta el destrier c' apelo Tassabro: 

4505 no yitz milhor cayal de la sua iaysso* * 
sus son col a pendut nn escut ab leo; 
pueys a pres son espieut ab mot bel gonfaynOf 
et anc no yolc menar ni par ni cumpanbo. 
per la yal Jozue s' en yay ad espero. 

4510 li paya que lay ero, si P an mes en razo. 



134 



''cavajer, qui es to, que yas de tal rando?'' 
e Gaynes respondet '^messatge soy Karlo: 
a 1' almiran Balan ran comtar ma razo.^ 
doncx lo laychan anar li cayayer felo. 
4515 entro 1 trap P almiran no fe areslazo. 

sus son espieat s' aponta per denant so mento: 
ja fara so mesatge, coy qui pes o qui no« 
Gaynes fo mot arditz e savis et senals, 
e ditz a P almiran ^^SarrasS, escontats. 
4520 per mi ti manda Karle, le bon rey coronatz, 
qne tu layches Bafo e siu bateyatz. 
e crey en damt-dien que fo de vergis nati, 
et en las santas fons bateyats e lavats. 
e ren li la corona don diens fo coronats 
4525 e las dignas releqnias € 1 signes bonoratz. 
^ et apres si t demanda sos cavayers membratz. 
c si ta aysso ba^ tu iest asegnratz, 
de to filh Ferabras en seras may amatz. 
e si non o yob fayre, per lay iest desfisatz. 
4530 yay t' en fors de la terra, que no sias trobatz: 
car si Karle ti troba, mo.rtz es et afolatz/' 
can P enten P almiran, pane no n* es forsenatz. 
**glot^ so dis P almiran, '*mot iest otracugatz, 
car aycbi iest yengntz sas ton cayal armatz. 
4535 jamay per tn mesatges no sera recomtatz. 
malyatz es mos poders, si yos en retornatz.^ 
SOS homes escridet *'baro, tost P om liatz.^ 
can Gaynes P entendet, si if es be perpensatz. 
Bmllan le yolc ferir: Gaynes s' es regiratz, 
454o et a brandit P espieut, don lo fer fon cayratz. 
per mieg le pieytz feric Brallan de Monmiratz, 
que per le gros del cor li es P espieat passatz, 
si c^ als pes P almiran es le corps eyersatz* 
lo cayal esperona, et es s' en retornatz. 
4545 P almiran salh en pes et es n aat escridatz. 



136 



«** • O .^ • _1- __ _ _ - . 3S 



iy Saixazi, mala us escaparatx. 
adoncas ek corrIrO| aU destriers son moataU: 
Gayn^o encausero pus de mil Tares armafac 
Naymes fo en la tor, lo vielh canul barlNitz: 

4550 ak fenestxals del marbre esta tots acodatz* 
Rollan et OUyier e Is antres a sonats. 
**senhors" so dls le due, *^per dieu ar esgardatz. 
lay vey un cayayer qne sembh bos armatz, 
e siegon le detras pns de mil renegats. 

4555 Gaynelo mi resembia als entresenbs obratsJ** 
*%enber^ so dis Rollan, *'so es fina vertats* 
fortmen mi piecara sal ayes encombrats. 
tub pregaem Jesn Grist qat 1 garde de mescapts.^ 
ar s' en yay Gaynelo sub son caval corran; 

4560 P escnt tenc h sas armas, ^ son panb le nnt bran* . 
Sarrasi V encaaserO| li Golyert mescrezan. 
SOS la val Jozne ac on tertre mot gran: 
lay anet Gaynelo sos la gent mescresan. 
us paya d' Agremonia fier sua V elme Inzan, 

4565 que tot lo perfendet tro al pietz de denan, 
apres tuet Tenebre, le firayre V almiran. 
et Olivier regarda, et apelet Rollan; 
dek fayts de Gaynelo ek menan joya gran* 
e Sarrazk encausan, de ferir deziran. 

4570 mas can yiro V ost Karle, ek no yan pua ayan, 
mas tomero atras a V almiran Balan* 
del mesatgier de V ost li yan lo yer comtan, 
cum a mort lo paya e fendut de son bran, 
et a tuat lo frayre Tenebre le yalban* 

4575 e de la ost de Karle li comtan cum es gran, 
que pus son de c melia de yalens combatan. 
**£aiyt2 armar yostra geo; Hon o anetz tarsan.^ 
doncx cornero mil grayle e mil corns icbaman. 
et aycbi cum payas s*. anayo ajustan, 

4580 yec yos un inesatgier yengut a V almiran. 



136 



que Ih comU las aovelas de Tenebre yalhan 

e de Karle de Fransa^ emperayre yalhan, 

qne tala ost amena, anc horn non vie si gran. 

^^mot fort menassa Karle que yos fara dolan/* 
4585 can 1' enten V almiran, si n mena joya gran. 

so frayre ya cnlhir desns son auferan. 

mot menero gran joya, can si yan encontran. 
Mot fo sobriers la just dels culyerts Sarraais. 

lors escalas deyisOi e si n (an izyj. 
4590 ar pens dieos deb Frances, qne en la crots fo mis: 

car mot seran greniats ans que sia mieg dis. 

sns son destrier yenc Gaynes ponben tots endemis. 

las noyelas cumtet al rey de San Denis, 

que V almiran no preza ni sos fayU ni sos dis, 
4595 ni dieu ni tots sos sans yalen de dos taris* 

''mot m* es be ayengut, car ilb no m' an aucis. 

yesent payas li ay un cavalier ancis, 

si c* als pes V almiran tombet per Sant Denis. 

e can m' en retomavai iiutres dos n* ay ancis.** 
4600 ''Gayne" so a dib Karle, '*mot ets pros et ardis. 

ar faytjs sonar los grayles; P oriflan sia 'spandis. 

Ricbart pres V oriflan, que sab tot le pays. 

R. en a los fayts entendnU e de vis. 

per tota V ost montero 11 cavayer de pris; 
4605 lors aubercs s* endosero, et an lors escuts pris. 

lay pograts vos veser de bos espieuts forbis. 

X escalas an (aytas de cavayers de pris. 

en 1* una fo Ricbart e talentos e guis, 

el due Raynier de Gennes en V autre^ so m' es vis; 
4610 e Gaynes ac la tersa, la carta Aloris; 

e Jaufre d* Autafuelba ab los grinbos floris 

ac la qninta bataiba, si cum la gesta dis. 

Macaris ac la sexta, c* avia lo pel bis; 

Andrieus ac la setena, la ocbena Teris, 
4615 e la novena ac us cavayer de pris, 



/ 



137 



ia dezena cscala lo rey de Sant Denis, 
en cascmu batalha a z melia Frances, 
la nna ost re V antra: tan se son ayan mis. 
1' alnuran apelet Rostanh e Macabis. 

4620 ^Vos los asaliretE ab c melia taris: 

si Bafomet o vol, Frances son descofis. 
mas si prendiatz Karle, gardatz no sia ancis. 
mas Ferabras mo filb fajtz tirar a rosis.^ 
ab tan sonan li grayle, et an los corns bondis. 

i6ZS Rostan vole cayalgnar ab la gen no feeada: 

pus de cccc corns sono cela vegada. 
denant trastotz los antres pres d* una balestada 
s^ es avansatz Rostanh ab sa senba levada, 
et escridet **Au£rica^' ab mot gran alenada. 

4630 '^Karle, on etz anatz ab la barba mesclada? 
mala pasiest Martiple; tart er la retomada, 
Frances tenran ostatge h nostra encontrada: 
de iiij denlers d* aur er lor testa comprada/' 
Karles a la paraula auzida; no lb agrada* 

4635 lo destrier laycha correr de mot gran randonada* 
Tay ferir lo paya sus sa traia obrada: 
tan can V asta li dura, V abat mort en la prada. 
pueys broca son caval, can yenc a la girada* 
anet ferir Jutin, un rey de Yalmorada. 

4640 ges V escut no li yalc, ni lb pot ayer durada: 
per mieg le cors 11 mes la gran lansa parada, 
si que mort V abatet de la sela daurada* 
can la lansa li falb, V espaza a cobrada. 
al premier qu* encontret a dada tal colada 

4645 que la testa caafec un astat en la prada. 

als grans colps de Joyosa paya no an durada: 
doncxs s* esforsa la noysa e 1 critz e la mesclada. 
Mot fo grans la batalha, can Karle fo mesclatz. 
be y feriron Frances, li yassal abduratz. 

4650 de mortz e de nafratz es le camp enjoncatz; 



138 



del sane que cor per terra es mot grans le fangats. 

yec vos per b bataltia tot pnnhen Tenebratx, 

e fo sus iin destrier corren et abrivatz. 

fier Hugo de Pontayza sns V escut 4pi' es obrats: 

4655 la bloca 11 pesseya, e V auberc es lalsaUs; 

per mieg lo gros del cor li es lo fer passatz. 
mort P abat del caval, AgremonI' a cridatz. 
pneys a trajta s* espaza, qu* el pom fo nielatz: 
auclt nos a. Hugo e Guirant del Fossatz. 

4660 **per Bafomet^' dis el, **tab estes afolatz.^ 

Ricbart de Normandia a lo Tore escoutat: 
lo caval laycba correr, et a ab lay jnstat. 
P escat tot li trenqnet, e P aaberc Ib^ a fiilsat: 
per mi^ lo gros del cor li mes P espieut cayrat* 

4665 tan can P asta li dura, P abat mort abauzat 
*'oatra^ dis el, ^'calvert, qne trop avetz dnrat: 
t' arma sia dampnada hi potz de Satanat/^ 
Ricbart de Normandia tenc lo bran aceyrat: 
on Tore a tot fendat tro al notz del baudrat. 

4670 Frances passan per forsa la gran val Joznat: 
tro als pratz d' Agremonia no y ac regna tirat. 
e trobero la forsa de Bahn P almirat. 
en sa companba foro xxx rey coronat, 
que cascos de totz xxx a son poder mandat: 

4675 ab c melia payas lay foron ajustat. 

cOb que vengro fugen, li an dit e cumtat 
que so frayre es mortz hi secors c* a menat. 
can o aatz P almiran, tot le sane a mndat 
en apres apelet so nebot Tempestat 

4680 e dek autres baros, si com son pus priyat 
''baro'^ dis P almiran, 'Uostemps tos ay amat, 
e si Yoletz m' onor, aras er ben provat/* i 

can Sarrazi P entendo, ploran de pietat. 
'Monem sobrc Frances que m' an deseretaL*' 

4685 L' almiran cavalguet sua nn liar destrier: 



139 



en trastoU Espanha non ac melhor corsler. 

e comenset apres n senba despleyer. 

adoncx sonan ensempa v c corns monodter. 

al premier cap denant aneron li arquier. 
i690 adoncx pogratz yezer 1' estom recomensier, 

k nn morl sobre V avtre caeer e trabuquler. 

pus menut no (ay plnega, van sagetaa d* acier* 

ab tan yec yos pnnben lo ricbe due Rajnier: 

eel fo senber de Gennes e payre d* Oliyien 
4695 Sortibran de Coimbres a encontrat premier. 

tal colp li yay donar aos F escnt de carder 

que 1' escnt no 11 yalc nn ramel d* oliyier: 

la lansa e 1 peno li yay hi cor banbier. 

Sortibran cazet morts, P asta yay peseyer; 
4700 e Raynier tray V espaca ses pus de demorier: 

payas e Sarrasis comensa detrencbier. 

aycbl s' en fugen tab, li felo ayersier. 

us Sarrazi s' ep yay a I' almiran comtier 

que ^'mortE es Sortibran que tant ayiatz en cbier.*' 
4705 can 1' enten P almiran, el cuyda forsenler. 

Mot fo per Sortibran P almiran esmayans. 

per mal talent s' en part corrosos e dolans. 

lo cayal laycba correr, que mot era moyans. 

sus P escut de cartier fier Robert lo Normans; 
4710 trastot lo perfendet per ambedos sos pans: 

mort P abat del destrier, don fo dampnatge grans. 

mortz nos a x Frances e xUij Normans* 

el cridet ''Agremonia! yengatz es Sortlbrans. 

leu yos faray conoycber cum si fier P almlrans* 
4715 Karle ne menaray per sos grinbos ferrans. 

apres luy er pendutz Olmers e RoUans 

e Is autres cayayers qu* en la tor son layns/* 
Mot fo fortz la batalba e lo chaple' felo. 

ab tan yec yos punben lo comte Gaynelo 
4720 et Andrieus et Alorls d' Autafuelba grio, 



S2 



140 



Berengniers e Macharu (senhon ion del leo), 
e V ergalhos linatge panben ad espero. 
al baycbar de las lansas fan gran occisioi 
que pus de mil payas an gitats al sablo. 

4725 amon per mieg son elme anet ferir Milko: 
anc no li vale k cofa le valen d' on boto; 
trastot lo perfendet del cap tro al talo. 
▼e ns yenir P almiran ab coratge felo. 
encontret en la via le comte Gaynelo: 

4730 tal colp li Tay donar qvf el tombet ^1 sablo. 
P almiran le saysic per P auberc fermelo: 
ab ambas mas le leya sos P auferan Gasco. 
ja lo n' agra portat entro son payalbo^ 
can P ergolbos linatge li yenc en ayiro* 

4735 P almiran lo laycbet, o so rolgnes o no. 
ab sa TOtc que ac dara el escridet Bafo. 
de mantenent li yengro poa reys enyiro. 
le foe Grasesc aportan^ qae getan a bando: 
Frances menan baien nn gran trayt de basto. 

474o ja foran descofit ses lonba falbiso, 

can Ferabras lay yenc, qae mot ama Kario. 
et el fets de payas mot gran occisio. 
Tempesta abat mort, eso filh Tabio, 
e plus may de zl del linatge yayro. 

4745 mas de payas lay yengro tal forsa de rando: 
si dami-dien non pensa, que safiric passio, 
encney iran Frances a gran perdissio. 

La batalba fo grans, longamens a dnrat: 
ja foran li Frances malamen mescabat, 

4750 si no fossen U comte, cuy diev done santat* 
ab tant ye ns nostres comtes de la tor ayalats. 
ayal dins los estables an lors cayals trobats: 
cascQs a pres le sien, mantenent so montate, 
e prendo lors escnts e lors espieuts cayratz. 

4755 Floripar la corteza a en ant escridat 



141 



''seithorsj Jesus yos gait, lo rey de majestat'^ 
li baro s' en anero punhen tohabriyaU 
de grans colps a ferir so ben entalentat. 
ar sabran Sarrazi si Frances son escapat* 

4760 casciis de nos baros a lo sieu trabncat. 
paya fuio RoUan, can V an ben azesmat: 
los colps de Durandart los an espayentatz. 
paya son descofit e tub desbaratat: 
la batalba grepicho, en fata son tornat. 

4765 can lo vie V almiran, tot le sane a mndat. 
ab sa TOtz que ac clara, en aut a escridat. 
'""a senber Bafomet, be m' ayets oblidat: 
YOS no (ariatz a creyre pus que an mausti nat.^ 
L* almiran yic sos bomes fugir totz descofitz, 

4670 e Frances los detrencan ab brans d* acier forbitz. 
mas V almiran cayalgna sus an eayal de pris; 
tenc P espaza ^1 pnnb| e fo pros et ardis* 
amont per mieg son elme fier Hugo de Paris: 
entro sus a las dens fo fendutz e partis. 

4775 apres a mort Jaufre, En Jaques de Sant Lis, 
En Gari d' Albafort, Folcaut de Sant Denis. 

V emperayre o yic: mot mal fo talentis, 
e broca son cayal dels esperos d^or fis. 
de Joyoza lo fier Karles, rey de Paris. 

4780 no 1 poc entamenar 1' elme: tan fo masis. 
sus en r arso denan dicben lo bran forbis, 
en doas partz li a son destrier mieg partit. 

V almiran cbay a terra, mas tost es sus salitz: 
perdesotz P emperayre a son cayal aucit. 

4785 e lo rey salh en pes cum yasal afortitz/ 
Karle et P almiran son abduy ayalatz; 

ab lors brans aceyratz si son ben encontratz. 

P almiran fo pus grans que Karle un palmat. 

los escuts d' ambedos son rotz et detrencatz: 
4790 en ▼ locxs de la cam es nostre rey plagatz. 



142 



enpero 1' cmperayre no V a gts refadat, 
c'lm colp li a donat sua en Pelme yergati 
las peyras e las flors en cazo per lo praL 
mas la cofa fo forts: no P a entamenat. 

i79S e lo bran escalampa, que pus bas a tocat; 
F espero 11 a prop del talo redonhat. 
"paya'' dis P emperayre, **mot m' as bney trebalhat. 
mas si Bafom ayias per Jesns delaycbat, 
per amor de to filh ti rendray P eretat." 

4800 can P almlran P enten, tot lo sen a mndat: 
ab pauc no a ab dens P emperayce mangat. 
P almiran anzic Karle que P a proyerbiat: 
de mal talen qae ae a le cor trasusat. 
gran colp dona a Karle sos son elme gemat. 

4805 lo bran dicben a terra per mot msta fertat; 
a terra s* es ficatz pns d* on pe mezurat. 
al releyar que fetz lo bran a pesseyat. 
can P almiran o vie, mot n' ac le cor irat: 
la targua que portaya lanset h mieg del prat. 

4810 L' almiran fo iratz e pics de felonia, 

can yic s* espaza rota, que pro no 1! tenia, 
una misericordia a P almiran sayzia: 
el n' aucira ja Karle, si diens no li n' ahia. 
ab tan yec yos punben Ricbart de Normandia, 

4815 RoUan et Oliyier, que Jesus benesia, 
et Augier lo Daynes e Pautra baronia. 
la batalba dels dos an yista ses bauzia. 
Augier dicben a pe del destrier de Suria, 
P almiran abraset, et Oliyier lo lia. 

4820 ab tan ye us Ferabras qu' en auta yotz escria. 
'^almiran, senber payre, mot (azetz gran fulbia, 
car no yos bateyatz e crezatz ses bauzia 
^1 creator del eel e en la yergis Maria, 
e que yos acordetz ab Karle lo men siraj*' 

4825 ''yay, glou"' dis P almiran, ''Bafomet ti maldia: 



143 



• 9» 



car t* arma es perdada dampnada e poyria. 

can 1' enten Ferabras, no pot mudar no ria^ 

e respon a som payre **mot etz pies de folia. 

si creziatz Jesn, tos faratz bona via, 
4830 e Karle yos rendria yostra terra- c' a pria, 

e Jesus yos penria h la sna cumpanhia.'' 
Selos fo r almirani can Oliyier lo lia. 

lo dac Teri d' Ardena sna un nrnlet lo lia. 

ab X melia Frances Agremonia tenc yia. 
4835 e can payas an yist qae V aliniran s' en ya, 

de totas partz s* enfoio* be fo qui Is encausa: 

entro a P aura nona lo camp no defina* 

Karle fo Agremonia, que V almiran pres a. 

pus de cc mil Turcxs remano mortz ^1 pla. 
484o Frances yan ad alberguas, cascus sidezarma. 

P endema can par P alba, P emperayre s leya. 

tota sa baronia paucxs e grans ajusta. 

tot so que an conquist, partic e deyiza: 

tot a sa yolontat a cascu ne dona. 
4845 e can tot o ac fayt, un ayesque sona, 

et a 1 dit e mandat c' nnas fons li senha, 

que P almiran, so crey, bateyar si yolra. 

tost fo aparelbat, can el o comanda. 

una Cuba cnmpliro d* aygua tro pro n' i a. 
4850 Karle mandet Balan, et Augier lay ana; 

RoUan et Oliyier e Ferabras lay ya. 

tan P an tengut per forsa c' Augier lo despnlha. 

P emperayre li sona, e si li demanda 

si yol creyro Jesus, que tot le mon salya, 
4855 et en la santa yergis pieuzela s* azombra, 

e sofric mort per nos, et ifem pesseya, 

e yezen sos apostdls sus fcl eel s' en monta, 

e que lo sant baptisme a gardar comanda. 

e si lo ere aychi, gran profieyt li sera: 
4860 ja de tota sa terra un palmat non perdra. 



144 



ce. 



r almiran dis e jura ja no autreyara: 

n! per mot ni per yida Bafom no kychara/' 

en despieyt de Jesn en las fons escracha* 

can Karles o a vist, a pane no desena. 
4865 et a irayta Joyoza, contramon la leva. 

mas Ferabras P abrassa, merce li reclama, 

que per dieu no 1' auciza, qu' enquers V eaayara. 
Karle tenc en sa ma lo bran d' acier forbit: 

r almiran apelet, can bom V ac desve^L 
4870 ^'si vols grepir Bafom ni creyre Jesu Crist, 

la terra t rendray tota, don ieu t' ay desaat^ 
Ferabras s* iigenolha, si li clamet merci. 

''per dieu, bel senber payre, ara falbets aycbi/' 

so a dit V almiran ''e ieu V autrey aycbi, 
4875 si las fons m' abelisso, can seran benezC 

Karles a mot gran joya, c' a la paraula aucia. 

d' una clara fontayna la cuba recompli. 

can las fons son senbadas, lo fo pres de mieg di. 

r ayesque li demanda belamens, so us afi, 
4880 si vol laycbar diable et creyre Jesu Crist 

can V enten V almiran, trastotz enegrezL 

en despieyt de Jesus en las fons escupi. 

pueys es salitz totz nute, 1' avesque le saysi: 

ja 1 neguera en V aygua, can Augier lo lb toli. 
4885 enpero V arsivesque I' almiran te aycbi 

que per miega la gola le clar sane en icbi. 

adoncx fo 1' emperayre de dol pres de la fi. 

'^Ferabras'' dis lo rey, 'Vos estes mos priyaU. 

V almiran yostre payre totz nos a yergonbatz.'' 
4890 can Ferabras V enten, totz le sane li 's mndatz. 

a Karle quier merce dolens et aburatz. 

^'senber dreytz emperayre, un petit m' escoutatz. 
'^^ sabray si ja mon payre sera crestlanatz. 

e si non o yol fayre, fatz ne so que. us yulbatz/' 
4895 Floripar escridet '^Karle, que demoratz? 



145 



el es OS yer diable: tantost lo deslivraU. 
a mi no ctl si mor, mas £n Giii mi donate.^ 
^'bela^ dis Ferabras, ^\o$ avets tort, si ens platz. 
ja es el nostre payre, e nos a engenratz. 

4900 trop estes felonessa, que pietat no n' agatz. 
iea volria aver do mos membres talhatz 
per so qu* el fos en fons lavaie e bateyats.' 
doncx plara Floripar, e sospirs grans gitats. 
^'senher payre^ dis ela, *^per qae no ns bateyats? 

4905 car ges no val Bafom ij den^ers monedats. 

mas eel es veray senher qu' en la crots fo lerats. 
si 'n lay ayets fizansa, bon gneren yos n* ayratz.^ 
^'yay^' dis el^ **putanela; laycba m* estar en pats. 
iea no creyray Jeso, qa' el non a potestatz* 

4910 pasat a y c ans que fo crucificatz. 

mal aia qoi 1 creyra que sia resossitatzf* 
can Ferabras P aozic, dolens fo et iratz. 
^'a Karle, mon bel senber, faytz ne so qne ns ynlbatzf 
L' emperayre de Fransa a Frances apelatz: 

4915 car el yolra aacienre le payre Ferabratz. 

''per fe'' so dis Angler, *'iea V anray tost matat.^ 
et a trayta corran P espaza del costat: 
la testa li yay tolre, yezen }ot lo bamat. 
e Ferabras sos fib li perdonet de grat 

4920 Floripar la corteza a Rollan apelat 

''senberj miey coyinen me sion ayeratf 
''certas^ so dis Rollan, ''yolontiers e de grat* 
senV En Go! de Bergonba, tenet la liautat 
enyas esta piensela, e no lb sia pasatJ** 

4925 ''yolontiers'' so dis Gui: ''ye as m' en aparelbat, 
si sol Earles o yol, ni a lay ye a grat.^ 
"certas^ so respon Karle, "per me non* er passaL^ 
la pieozela despaelban, yezen tot lo bamat, 
et ac sa cam pas blanca no es flor en estat, 

4930 las mamelas petitas e 1 pel recercelhat 



146 



al miek de nos Frances a lo talan madat. 
en las fons c" om ayia per P almiran senhati 
donan a Floripar sanU crestianUt* 
Karle la tenc h fons e Ten 1' abdoraty 

4935 e no li an so nom cambiat ni mudat. 
apres a P emperayre lo com Gni apelat 
'*iea ynelh que vos fasats so c* arets afittt* 
e 1 com Gni li respon '^faray yostre mandatf* 
e fete la W esposari yezen tot son barnat 

4d4o Ferabras d' AUcbandre a lo rey demandat, 
e prega li que lb done la mitat del regnat. 
k corona Balan a lo rey demandat 
Ferabras d! Alicbandre lab aporta de grat 
rey fu Gui de Bergonba: Karle P a coronat, 

4945 per conselh Ferabras que li o autreyat 
e si n fe Ferabras de tota la mitat 
cascos es rey d* Espanba, partiran per meytat. 
prop la tor d* Agremonia hi ric palayts listrat, 
lay son li esposat a gran joya menat 

4950 X joms trastots entiers a la festa dnrat 
Karle lay a ij mes e iij jorns sojomati 
entro ac lo pabis del tot aqn(jtiat 

Can Karle P emperayre ac la terra partida, 
el mandet Floripar, Floripar la cbaozida. 

4955 ^'bela" so dis le rey, *'iea ros ay coronada^ 
et ets la dieu merci bateyada la?ada. 
al milbor cayayer estes yos esposada, 
que sia dels nostres ports entro la mar salada. 
et el e Ferabras si tenran F encontrada* 

4960 e dema yolray moyre per bona 'ndestinada. 
no m* ayetss yos encara la corona mostrada. 
aportatz hs relequias tes Imiba demorada.^ 
'^senbor, mot yolontieyra, pus yos platz e us agrada/ 
en la tor d' Agremonia es Floripar intrada. 

3965 ela yenc a la cambra, et a la desfermada, 



147 



e pres 1' escrinh d' argent: no s* es pas aresU<Ia. 
a 1' avesque lo bayla; si V a el dcsfennada. 
trastot primierament n' a la corona ostada, 
que dieus ac h son cap can fo V endestinada . 

^0 que 1 matero Jnzleu, la gende no fezada. 

no fon d' aor nl d' argen ni fayta ni obrada: 
d' espinas fo punhens e de jonc entrenada. 
als baros la mostret ab mot gran sospirada. 
manta lagrema y ac en aquel jom gitada: 

4975 cascns s' aginolket, sa colpa enclinada. 

V arsivesqae Turpi V a mot gent esproyada. 

tot n aut desns le pall P a contramont levadat 

e la corona b^ e$ sas V ayre estancada* 

^^certas** dis P arsiresqne, '^mot P ay ben assayada/' 

4980 pneys P a prei P arsivesqne; si P a jos avalada* 
pus flayret doussament que canela muscada: 
la dousor que n' icbic no pot eser nomnada. 

Enviro la corona fo mot grans lo bamats. 
P arsivesque a los clavels de la caycba gitats; 

4985 aychi cum la corona los a gent esprovaUc. 

^^senbors"' dis P arslresque, *^per dieu ar escontats. 
ve us aycbi la corona don dieus fon coroiiatt, 
e Is clarels atretal ab que fo clavelats.^ 
*^senber dieus*' so dis Karle^ *Vos ne siats lamsata. 

4990 mot deg eser jauzens que cossentit m* ayats 
qn' ieu aya la corona don tos fots coronate^ 
e los santes clavels don forets clavelats, 
e 1 Tcr sante suzari on [yos] fote enyolopats, 
don sera mon pays trastots enluminaU.^ 

4995 L' emperayre de Fransa fetjs mot fort a lauaar^ 

et a fayt una tavla sus dos escanbs levar. 
un ric drap meyro sus, que fo fayts outra mar. 
aqni fe P emperayre las relequias pauzar. 
dedins sos magers cofres las fets pueys eseitar. 

5000 Karle demandet aygua a sas mas a layar. 



T2 



148 



apres el e Ih baro s' asegro al mangar. 

costa 81 fe seser regina Floripar, 

de P antra part rey Gni que 1' a preza per par. 

Ferabras tenc la copa denan Earle lo bar. 
5005 81 Karle fo Ye8titz, no ua o cal demandar. 

e can yenc en apres qne levo del dinnar, 

cascns pre8 son caval per anar baneyar; 

e pneys ilh a* en repajro, can yenc a P ayesprar. 

e can agro sopat, si s' anero panzar, 
5010 P emperayre s* adorm, can fo anat colcar; 

et el senhet son cap que diens lo sal e gar. 

e somiet nn somi que no Ih den agradar, 

que ad Ayczs la capela se deyP albergar. 

de la trayta d' Espanha ayia anut parlar^ 
5015 que anes el pays socorrer et aidar 

sns la gen payana e 1 rey Gnio menar, 

et un jom foren mort pas de y c milbar. 

en sa cort a Paris ayia nn leonar 

que li yolia sos buelhs fors de son cap gitar. 
5020 per lo somi si pres Karles a despertar: 

dami-dien rey de gloria comenset a lancar. 

denant si fe yenir Naymes per conselh dar. 

lo somi li comtet; tot le fe esmayar.' 

'""senber^ so dis due Naymes^ 'Vos irets osteyar. 
5025 tomaretz en Espanba, pro lay anreta que iar. 

tal bom ayetz noyrit que us cnda galiar. 

mas ges de trassio no s pot bom ben gardar: 

dami-dien yos en gar, que tot a a jutgar.^ 

L* emperayre de Fransa s* es leyats bo mati; 
5030 la messa li cantet Parsiyesque TurpL 

pueys comanda que P ost si meta ^1 cami. 

doncxa auziratz gran noyza menar e gran trabL 

P ost es meza 'n cami, no pren pauza ni £• 

eel yer dieus los condua que fetz de P aygua vi. 
5035 no n* i a un' no dezire de Fransa son cozi. 



149 



Karle a d' Agremonia partidas sas cumpanhas. 
Floripar la reyna lo siec per amistat 
"bela** so dis lo rey, "ara yds en tornatz/* 
^'senlier ^ dts Floripar, ^^si cum vos comandatz* 

504o dleas sia garda de tos, que en crotz fo levaU**' 
e Karle la bayzet, un petit s' es plaratz 
per lo departimen, t vec los vo n* anatz. 
mas Gui ni Ferabras no s' en so pas tomatz: 
entro sos a Martiple los an asolasatz. 

5045 Frances s' en van lotgan encontraval los pratz. 
V emperayre no s* es c' una nueyt arestatz. 
lo rey Gui es de Karle partitz et ac comiatz: 
al partir de lor dos fo mot gran dol menatz; 
e Ferabras ab lor, lo yassal abduratz. 

5050 mas V emperayre Karle los a ben coronatz. 

D' En Gnio de Be]:gonIia es Karle departis: 
a Iny e Ferabras comanda le pays, 
mot los a r emperayre bayzatz e congauzis, 
e pregua lor qae sian e frayres et amis, 

5055 e defendan la terra, et el er lor aydis* 
a dieu los comandet, lo rey de paradis. 
ar s' en yay P emperayre e mes si pels camis 
ab trastot son bamatge e soudadiers de pris, 
et aqaels de Martiple^ que eran per garda mis. 

5060 tan van per lor jomadas tro foro a Paris, 
cascus s' en vay ayan lay on era noyris, 
e Karle s' en anet al mostier Sant Denis- 
las releqoias lor mostra del rey de paradis. 
z ayesques lay ac e d' abatz xxxyj 

5065 e iiij arsiyesques de nobles e gentils. 

lo bamatge lay fo d' Orles tro a Sant Lis. 

Al baro Sant Denis fo (ayta 1' asemblada: 
aqui fo lo corona partida e lauzada. 
una partida n fo a Sant Denis donada, 

5070 us clayel atretal (so es yertat proyada): 



160 



*x 



a Compienlia lo signe a la glieyza onrada. 
de las santas releqnias fo fiiyta devizada: 
bel present ne fe Karle per Fransa la latuada; 
a la honor de diea n' es manta glleysa bonrada. 

5075 la festa de Sant Lis fo per ayso trobada. 

no Irigaet mas iij ans qvf Espanha fo gastada. 
lay fo la tiasdo dels xij pars pariada: 
Gaynelos ne vendet a la gen desfezada, 
don pueys fo ab rosis Tilnien la cam tirada. 

5080 lo somi s* averet; mala fo« P encontrada. 

» 

ja tracber Inenb ni pres no den aver durada. 
bon es d* aqnest romans la fi e 1' encontrada 
el mieg loc e pertot, qni be P a escontada. 
a dien nos coman tots, ma canso es finada. 



Berichtigungen mid Zusatze (*). 



r or 



Zu den Hajmonskindern. 



on der Pariser Handschrifi sprichi auch Tieck de Rou 3312 ki fist lune et soleil; 3467 ki li 

[SchrifienB.llL, S.^vy). ^ monde assoleille; 1605 qui tone et qui esclaire; 

1. Seigneurs , or £aites pais] Ein gewohnlicher jin- 3524 qui plant et qui tormente. 

Jang. Roman de Maugis cousin des quatre fils Ai- . 228 und 247* A go I ant foL 187. 



mon, God. Paris 7183: 

Signal's, or escoutez: n* y ait noise ne son^ 
or damedieu de gloire vous doint beneicon, 
et ie Yous ckanteray d* une bonne chanson, 
faite est de bonne estoire . . . 
Auch Jur einzelne Abschnitle der Erzahlung. 
Aubri foL2.r. 

or faites pais, laisi^ le noise ester, 
cbancon d' estoire vos Toil dire et center, 
comment on rout Aubri desiriter. 
rgl. zu 245. . 
5. vivans] Viellcichl suians. 
41 und 500. semer] serrer? 
68. *clar^. 

104. Fiir principalement und 7 63 Jur yirginalement ist 
zu lesen cnlweder principalment und yirginalment 
nach loyalment (a9.xxi 909) oder principaument 
und yirginaument nach loyaument {^V. Ski und 
1003). Fur brie?cment 303 briefment aus 498. 
114. Cbarle] Lieber Charlon odcr Challon, und dagegen 
390 Rarle. Die Abkurzung pjlegt diesclbe zu sein 
J'ur beide Formen des Naniensm Hdujig stehi auch 
K.lm (Karlemaine)^ wo doch der F'ers nur zwei 
Sylben g£siaUet. 
130. yantans] yanians? vgl. 285. 
157. *r yaue. 

160. qu' il] *qui oder vielmehr qu' i. i isi il. 
167. ^respondent. Z>»e JETam/jciir^r Aal respondirent. So 
ist 362 laissent zu setzenjur laisserent, 443 cbe- 
yauclienty*ar cheyauclierent. 
173. la scheint zu streichen. 
200. ^estora. 

216. qui tout txisk\ 876 qui fist ciel et rousee; sonst 
qui a fiiit la mer, qui fist la rose an May. Roman 



Entre du Naymes et li Danois Ogier. 
devant li roi s* en yet agenollicr. 
premier parla du Naymes de Barier. 
"sire** dist il, "'nos sommes messagier 
depar RoUant yo nereu le guerrier. 
par nos tos mande quel faciez chevalier, 
les armes aime et le corant destrier.* 
"par foi" dist Karle, *il fet bien k lessier. 
RoUans est trop iuene & cest mesticr. 
por pointer armes et k chaut cheyachier 
et aieuner et longues nuitz yellier, 
porroit en bien tel enfant empoirier.** 
*si m* ait dex* ce dist RoUans premier^ ■ 
"se Tos les armes ne me yolez ballier, 
tex m* a or yil qui encor m* aura chier. 
ie ai senri de la cope au mangier. 
Estoz de Lengres se^ derant yos tranchier. 
se rooi et lui ne fetes cheralier, 
autre seriant tos coTient porchaciei*." 
quant T eroper^re V oi si desi*esnier, 
le cuer du Tentre li prent k solacier. 
un petitet s' en sorrist par derriei\ 
"RoUans* dist Karle, *ne tous chaut d' aiiicr. 
armes aurds, aceler ne tos quier. 
car ier m* eustes en V estor grant mestier. 
s* or me Toloies un petitet proicr, 
tu en auroies or endroit ton loier; 
et luit icil qu* armes Toudront baUier, 
por Tostre amor seront tuil cheyaltei*.'* 
quant RoUans ot Karlon si sonploier, 
le cuer du Ten^ li prent k solacier. 
le desire pi^ li est aid bessier. 
U empererc le Tet sus redrecier. 
231. peime de piion] Aubri fol. 31. y. 

tel destriei* Aragon 
qui plus est noirs que ne soient charbon, 
cl plus i*eluist que penne de poon. 



(*) Druel/khler und Vtrt^n tind mii dnem Stem b«9tiehnet : Uider haben $ieh dtran in dsn mehrmals unterbroefuun Druck gar mete 9ing«» 
sehii^tn. Di0 ZusAit* woUwn nur noch mehr JUaUrial an Tmgn fordem^ und $ind dmher wtnig weHegen urn AnknUfffung und Altuf/s, Grammatisch* 
SrmrUrunttm, m^^Mhriich^^ hUik^n eiium mnd^m Orf mrbthalim. 

u 



152 



Am ffswohnUchsien aber gldnzi der Pfau aufder 

TafeU Aubri foL31. 

aa maoger ont maint poon et maint cine, 
maint bon chapoo, mainte bde gdine. 

fol.69. 

le boteilllers \ a richement scrvi. 

encor aroit Aubris le mes fani 

el le poon que le seriant loli. 

boit ct roangue, & nului n* en ofri : 

ains mange tot le poon bien rosli. 

fol. 78. 

on come X ere, li maingiers est drect^s. 

aa^ i out et dar^ et Tin ti^, 

poons pevr^ et capons et dainti^. 

237. Ettoit] gewohniich Estout, bei Turpin Eatultus 

comes Lingoniensis* 

244. de Laon] vgl.5ik. Dt^r Monloon Agolant 904, 
und fol. 175. T. 

ge ai non Ogier, et si m* apelo k non, 
et sui hon Karle li roi de Monlaon. 

foL 181. ▼• sagjjL Karl selhst 

se dez ce donne par sa beneicon 
que ge repere en France 4 Monloon, 
ge r en rendrai tres bien le guerredon. 

245. il adouba] Ausfuhrlicher Bolands Ritlerschlag 
Agolant foL 188. 

or fetes pes, franc cheralier baron t 
si escoutes une fiere chanoon. 
li rois Droon et li rois Salenion 
et li dtt Nayme et Oger et Milan, 
cil amenerent RoUant derant Rarlon. 
iij c espees lor i aporta on. 
nne en i a n* afiert mie k garcon. 
li rois la Toit, si a dit 4 Naymon 
"oelui conquist Rollandin V enfanoon 
en la bataille qui fist enoontre Hiamon.* 
et puis apele le pros conte fililon. 
"veci r espee qui yaut tot un roion. 
' U n* en est nule de si bone facon." 
et dist Ogier "sire, car V essaion 
dehors U fors i un perron.* {»ic) 
et dist li rois "par mon chief no feron.* 
quant li ix>is tint Durandart la trenchant, 
tret la da fuerre, si essuia li brant, 
apres X a oeinte 4 son neveu Rollant. 
et r apostoOe le seigna maintenant. 
li rois li dist maintenant en oiant 
*ge la te oein par itd corenant 
que dex te doinst proesce et hai*dement, 
force et yertu et yasselage grant, 
et grant yictoire oontre gent mescreant." 
dist RoUans 8ii*e, qui le cuer ot ioiant, 
''dex le m' otroit par son digne commant. 



Si com li rois li ceint le brant d* acier, 
et li dus Najme se va agenoiUer, 
r esperon destre ya li Rollant chader, 
et li senestre li bons Danois Ogier. 
tant en i ot 1^ lui aparellier 
c* onques Rollans ne si pout pr^.ier, 
ne son mantel de son col deslader, 
ne de s* espee les renges adreder. 
hi lui seryir furent preu et manier. 
einz mes li rois ne fist nul cheyalier 
ou il eust tant conte et tant princier. 
Estor de Lengres reyint sana demorer. 
li rois li ceint tantost le brant d* ader. 
apres V a cdnt Haton et Berengier, 
lyon, Ivoro, le Gasooign Angelier. 
tuit orent armes, seriant et escuier, 
et tuit idl qui les porent ballier. 

G ballon le rois fu dna d paveQon 
ayec Rollant k. la deire fa^on. 
il prent Ogier par le mestre giron, 
Rollant li balle qui estoit geones hon. 
"Ogier" dbt il, "de Rollant te faz don. 
garde le bien, nu quemant s* k toi non." 
"sire" dist il, "a {lot) dieu bendcon." 
la messe chante V apostoile Miion. 
dna r apostoile n* i ot altre dercon, 
for un evesque qui Bemart ot k non. 
k V apostoile s* ofiiH li rois Karlon, 
Rollans ses ni^ et tuit si compaignon. 
ij arceyesques qui furent de renon 
se rerestirent por cd oblation. 
k eus oflrirent 11 conte et li baron, 
li rois DiXK)ns et li rois Salemon. 
iiij XX hommes des plus forz de cest mont 
ne sostenisent icele oblation, 
dist r apostoile "entendez moi, baron, 
or yous dirai (drois est que le sachon) 
d* ou nos yenimes et oik reyertiron. 
de terre somes, et \k repereron. 
qui en V estor aidera hui Karlon, 
de ses pechiez li faiz yeray pardon." 

Oiez, seigneur, et si soiez tesant. 
Karlon li rois fist cheyalier Rollant. 
il et Girard en i orent fet tant, 
ne yous diroit nul iugleor qui chant, 
si yos lerai de Rollant le yailliant, 
si yos dirai du fort roi Agolant. 

Aubri fol. 21. y. 

chi^ se seror en et yenus Aubris. 

il decendi de bon cheyal de pris. 

yoit le le dame, li sans li est fremis. 

"dex" dist la dame, "yrais rois de paradis, 

dont yient mes freres tos'seus en cest pais?" 

> ses bras li a en plorant an ool mis. 



153 



grant ioie en fait Rauos li sons amis. 

"biaus tredos frere" dist le dame gentis, . 

"que fait mes percs? est il en cest pab?* 

"en nun dieu, suer, ains est molt mal baillis* 

par me marretre fumes pres trais. (sic) 

dedens Payje le tienent Lombart pris. 

plore TO peres et par nuit et par dls. 

et ie sui, dame, chaci^ de mon pais. 

norrir mc dot li traitres Henris. 

or m* a tant fait qui n* et pas mes amis. 

or m* en yois, dame, deserit^ diaitis 

en autre ten*es, et pofres et mendis: 

que se T estoie trovds en cest pab, 

por tot r or dieu n' estcroit i^espb prb 

que ie ne fuise desmembr^s et ocb. 

ie ne trub home ne soit mes enemb." 

le dame V ot, le cucr li est maris. 

paumee cbiet en la sale de pris. 

quant V en releve Rauos li sons maris, 

qui molt est prous et vaillans et gentis, 

le suer son frcre en a & raison mb. 

*e Auberi, biau frere, dox amb, 

que fer6i tos de Basin qui est pris^ 

que Lumbart ont dedens lor cbartre mis? 

ne t* aidera done mie Henris?" (sic) 

"nonU Toir, suert il m'est de tot fatUb. 

ie li ai mort par dieu andeus ses fix." 

oe dist la dame "tu es uns en^mb. 

par c^ as ce fait leres dieu fob mentb." 

"en non dieu, dame^ i estoie d* aiis hab. 

Be dex n* en fust, il m' eusent ocb. 

adonc fui k Odon le marchis, 

que il m* aidast contre mes enemis. 

en non dieu, suer, il me fu tost faillis. 

se dex ne fut, il m* eusent ocb. 

er soir ring ci« quant iors fu esclarcb. 

par traison fui babids et iois. 

mais totes roies fui au mangier asb. 

pub me cocberent en lor palais Totis. 

mab bien m' ala que ie n* i fui ocb, 

qui m' asaillirent quant ie fui endormis. 

mab dex ne Tout que ie fuise mordrb, 

que m* en tiro ge: andeus les ai ocis. 

iamab nus bom n' en iert pai* aus trais. 

or me sui, dame, ci endroit afuis. 

mais d' une riens sui corci^ et pensb, 

que ie n* ai nus de mes gameinens pris, 

asds sui grans parcreus et fomis. 

se cheralier fuisse, ce m' est arvis^ 

mains redotase mes morteus enemis: 

qu* entor Henri^ que de dieu soit maudis, 

ai ie des armes'et de chcval aprb 

ce que ri (aire a chevaliers de piis. 

(ot maugrd aus sora estre si ^ 



252. 

271. 
290. 
299. 

332. 



que e lieu ou sole, ne quit estre entrepris.** 
"dex en ait grace" dist la dame ientb. 
son seignor rit, et 1* a & raison mb. 
"sire, por dieu qui proudom fist son fis, 
TOS proi que ains que li iors soit fallis 
soit adob^ mes cbers frei^es Abris; 
que il a tant de morteus enemb 
que demorer ne puet en cest |>ab." 
"volentiers, dame," dbt Raous li marchb. 
le ior meime, n* i ot plus terme mb, 
fu adob^ conredi et vestis.' 
sa suer li done robe tot k deris ' 
d* une escarlete bien furrde de gris. 
Rauos li done, qui mo]t fu ses amis, 
primes li chauce uns esperuns massb, 
et caint le brant qui bien estoit bumb. 
api*es li done un bon destrier de prb. 
e col le fiert com frans bom bien aprb. 
"tien, Auberi," dist Rauos li marchb. 
"que damnediex, qui en le croix fu nus^ 
te doinl pooir contre tes enemb." 
"dex TOS en oie, sii^," ce dbt Aubris. 
"4 maingier Toil por dieu de paradb. 
si m* en irai en estiainge pab." 
f^gi* auch S. XIV 21SJ'^0 

8* ot]* 81 ot, me 525 und iS'.xti 356. 

*ale. 

lijbhle in der Handschrifu 

Buef] Buevcs S. xxxtii 2517, Buevon S. xxxix 

2701. Die Handschrift scheint brief zu haben. 

foriurer] Dai^on ein under Beispiel ini Aubri 

(fol. 24). 

ains c* une lieue fut Aubris alongds, 

fu tot li bors et li chastiaus cerchi^ 

por Auberi que il ne fat muci^; 

s* i fust trou^, tauntost fust detrenchi^. 

le dame prbent el Raol le proisids. 

lui et sa fame ont il eslroit loids. 

"rendds Aubri" dist Henris li probids. 

"o se ce non, k mort estes lugids." 

et dist Raol *de nient tos traTeillds. 

si m* ait dieux, qui de mont est li cids, 

ia Auberb n* iert pai* moi enseignids. 

ne sai ou est, tot de fi le sacids.* 

et dbt Henris "donques le fiancids, 

TOS et sa suer, que tos ne detingnids. 

si revenoit, que ne herbergirids." 

"dex** dit la dame, "que dbt cb i^enoies? 

ia est mes cuers dolens et corcids. 

por mon efant (Gascelin) xl estra iamds Itds, 

ne por mon frere qui s' en fuit essiUds." 

Odes r oi, a poi n' et esragids, 

quant escapes fu Auberi ses nids. 

V2 



164 



"Raouft* dit il, "entend^ ma raison. 

foriui*^ tot Aubri le Borgonnon 

ct Gascelin qui lieih k compaignon, 

que 8* il revient iamais en to maison, 

ne lor donr^ qui yaille un espeitin. 

Tos les pendres com se fuisent larron. 

se ce ne fais, mort ies sans raencon.** 

Raoos li iure, ou yosit ou non. 

"dex" dit le dame, "par ton saintime non, 

qui ains mais vit si encreime felon 

qui fors iurast son petit valeton! 

enoor n* et teus qui port son gofanon." 

son sereroent en ont pris li glolon. 

puis s* en repaire cascus en sa maison. 

.Raous remaint, qui quer ot de baron. 

bien iure dieu qui sofTri passion, 

ia ne faura Auberi le baron. 
rgl. T. 415. 
333. priaonnier] Der Vers verlangt prison. Aubri 
fol.82. 

les prisons mist dedens sa chartre. 

' fol.83- 

et des prisons amcna tel minee, 

encor en est Vostre chartre emblaee. 

fol.87. 

.caiens nous fist le prisons amener. 

363. ^fourment. 

372. carch^re] chartre? 

377. se]'' si. Eben so 625. Fgl. S.xiy 140 und 1{I4. 

389. et k coron] die Handschrift a et coron. 

394. eulx^e^/ der Handschrift* Desgieichen sont 483. 

471. ^jretier. Aubri fol.83. 

se ce ne fut que on m* a aconttf, 

molt le donasse avoir ct ricet^, 

et tant de tcrre et de bon irit^ 

dont le serrisent cent cheralier arm^, 

et de li fusent d' iretage fefi. 

fol. 94. 

rois sui de Frise, si ai grant irit^. 

iles de mer avons k grant plenty. 

561. que scheinl zu sireichen* 
565. le mien] le mien corps? 

581. Judas] Von demselben Roman des Romans {^hei 
Roquefort t.2. p. 769) 

kar s' il eust k diu merci cri^ 

od bone foi et od simplicity, 

deus est si plein de sa grant pield 

V il lui eust tut sun pechid pardon^. 

620. pour tout V or d' Arragon] Wie 675 pour tout 1' or 
d'Oriatlt, aS'.xyiii 609 por 1' or de ij citeis und 
620vpor r or de x citeiz, 984 und 1909 por V or 
do Monpellicr^ S. xxy ii 1440 por tot 1' or de Paris, 



S. XL 2772 por tot V or de Vvne, S. xxxti 2398 

tres tot r or Siatlemon {denn so ist zu lesen)j S. xxxii 

2000 por le trdsor Gaufier, S. xxxTti 2480 por le 

tr^r Sanson. Jlhnlich por la cit de Meilant S. xliii 

3128, por cent, mars d' or peseiz S. xliy 3211. 

ke Talent miez de la cit de Mascon S. xxxiii 2078. 

Aubri fol.60. 

n' i Torroit eslre por tot 1* or de Mellent. 

fol. 63. 

qui ne lairoil por le tresor Dayi. 

fol. 62. 

or ne leroie por un mui d* or conbld. 

fol. 128. 

quant Gascelin fu au cheral Gascon, 

ne fust si li^ por un mui de mangon. 

fol. 134. 

onques n^ i out si sage notonier 

qu* i Tosist estre por plain un yal d* orroier.. 

640. {'^)als Pilger] Dieselbe Ferkteidung wahU Au- 
bri fol. 64. T. 

"biaus ni^** dist il, "ie tos doi molt cherir: 

mais par les sains que dex doit beneir, 

ie ne leroie, por les membres tolir, 

que ie ne Toise le contesse veir.* 

parmi le yile yit un paumier yenir. 

la nuit le fit il son ostel yenir 

et conreer et richement seryh*. 

au matinet, quant il s* en duit partir, 

le fist Aubris st riches dras yestir. 

le soie robe li dona sans menlii*. 

li Borgoin pense plus qui n* ose gekir, 

que il yorra son chemin aquillir 

en tapinage por s* amie yeir ... 

li Borgenon se sot bien porcachier, 

de son afaire moult bien aparilUer. 

k le yespree, quant il dut anuilier, 

en une chambre est aids enbuchier. 

il yest le dras que U prist au paumier, 

et les husiaus en ses gaubes lacier, 

et r esclayine ne yout il pas labsier. 

le capel piist, le quebe et le doblier, 

el le boixion grant et gros et plcnier... 

d* un berbe fit son yiare froier: 

lors fu plus noirs que more de morer . . . 

Yait s* en Aubri sans nul aix»tison 
di^oit k Arras, k sa main un baston. 
et Gascelin s* en rerint a maison, 
droit k le nuit, coiement, a lantm. 
r ostes demande molt tot de Borgenon. 
dist Gascelin ''ne sai ne o ne non. 
cis le nos i*ende qui forma Lasaron, 
que por li sui en molt grant sopeoon." 
et Auberis sans nule aresteisou 



165 



dedens Arras Be met en abandon. 
H palais Tint, qui qu* en poit ne qui non. 
ti'ois cops huita au postis d* un baston. 
li portiers Y ot; si V a mis k raison. 
"qu" et ce truant par to maleicon? 
ne po^ mie parler se hurter non?" 
et dist Aubris "amis, ie sui frans hon. 
si Toil monter ]k bus en eel dongon. 
Bu gentil conte yoil conter ma raison. 
d* outre mer ving dotre Carfanaon. 
si ai estd en grant cailivison. 
^t le contesse 14 sus en sa maison?* 
et CIS respont par contralision 
**sire ti-uans. lasi^ Tostre sarmon. 
de TO plaidier n* en dorix)ie un boton. 
^* i enleiT^, foi que doi Sa Fagon: 
que li quens n* a si tres povre garcon 
ne senescal ne portier ne geudon, 
qui ne li ait fianc^ par son non 
qu^ il garderunt si k foi sa maison 
que oms estranges u' i metra le crepon. 
tant par se dole d.* Aubri le Borgenon 
que il n* i entre par nuit en traison: 
que uns sons ni4^ nos fist grant mai'ison, 
qui fut r autiier \k sus en eel dongon, 
si come feme restus d* un siglaton. 
bien le conurent auquant de le maison: 
mais por b dame ne disent o ne non.* 
Auberis V ot,. si taint come carbon, 
et dist en bas que ne V entendi on 
*'par eel apostre c' on quert en pr^ noiron, 
ge enlrerai, qui qu* en poit ne qui non.* 

"Amis, biaiis frere,* dist Aubris li sen^t 
"un paumier sui d* autre teiTe esgai^ds. 
en paienie ai plus de xr ans mes, 
et as paiens yendus et acat^ 
fait ai les ovres dont ie sui molt lass^. 
la mcrci diu ie en sui escap^. 
or TOiToie estre k mon pais aids, 
mais c* a cest conte fust mes bosoings contds, 
et k sa fame dont ie fui ia privds. 
si ie fuisse ore d* avoir bien asasds, 
amis ie fuisse de son parage nds. 
ie ne li mis ne castiaus ne dtds, 
mais tant de robe ou ie soie aconsds." 
dist li portier "amis, n' i enterds." 
"si ferai, sire, se tos le commandos, 
iij besans ai de outre mer aportds. 
ie TOS donrai, se prendre le Tolds. 
que se i* estoie en mon pais aids, 
r auroie aroir et richoises asds." 
11 portier V ot, li sans li est muds, 
'o sont" dit il "li besant c' aportds?* 
"ve les ci, frere, de fm or emerds. 



ie le TOS doins par fines amitds. ' 
dist li portier*" ?e si gaaingnerds. 
dedens le porteavds bon entrds 
totes les ores que vos onques Torrds.* 
et dist Aubris "de deu mercis et grds. 
mais or me dites, foi que tos me dcTds, 
qu* est Aubris que tos amentu avds ? 
por quoi li quens est si espoentds?" 
dist li portier "ie tos dii'ai assds. 
chevalier est, ains ne fu Tens tds. 
de le contesse est il forment amds.* 
dit le paumiers "ne sai ou il fu nds.* 
dist li portiers "prous estes et sends, 
tot mes osteus tos soit abandonds. 
s* ards bel lit, se prendre le Tolds.* 
. dist li paumiers "dex tos en face grds.* 
et li Borgoin n* i et plus arestds. 
eu palis monte les marberins degrds. 
o Toit le conte, cele part est aids, 
"sire* dist il, "dex tos croise bontds. 
uns paumiers sui poTres et esgards. 
8* il TOS plait, sire, k manger me donds.* 
et dist li quens "?os en ards assds, 
que au semblant proudome me semblds.* 
a un bufet qui fu grans et quarrda 
s* asist Aubri li prous et li sends, 
puis regarda le conte el ses bamds • 
et le contesse qui tant a?oit biautds. 
tant r esgarda que tos fu trepensds. 
n* ot pas tant mes con il Tosist asds. 
il Tit porter les chives enpcTrds. 
i passe aTant et lor en tot BssiM, 
quant cis le Toient, si en sont airds. 
soi*e li corent eoTiron de tos Ids. 
par les cheTOus fu sacids et tirds; 
mais i s* en est moult Tivement ostds. 
de son bordon lor a grans cops donds. 
les T en a trestos encerTclds. 
des esquiers fu il moult malmends, 
ne fust li quens qui les a escrids 
"iaissids le en pais: ia mar Y adeserds. 
il est proudom, ne sai ou il fu nds. 
se il ne fust si noirs et si muds, 
Aubris sanblast de le boce et de nds." 

643. toute iour] rgl. 974 and S. xlyii 3510. 

685. ce le] Fielleicht eel, ivie 765 nel. 

717 und 1011. que ie doy] Dem Vers zu Liebe que doy, 

We aS'.xit 201, XXX 1761, xxxTn2525, xxxyiii 

2532, LI 3838. 
779. *Terge Aaron. 
783. bries] PTol hriet. 
789. de isi entbehrlich. 



156 

790. k grant tort? 809. au S. ciel? wie S.xh 2820 

804. Der Vers verrdth dafs ein Wort ausgefaUen. 931. du monde le yanitd] toute Tanilj? 

808. Die Bandschrift martresse et autorisie. VgL 761. 1014. li due] Die Handschr^ /ugc hinzu qui fu. 



Zu Gerhard von Viane {Vienne). 



5 and 29. *lu Oh Gerard oder G^rars zu iesen sei, 
bleibt ungewifs. Die Handsehriften bezeichnen Ei- 
gennamen fast nur mit dem Anfangsbuchstaben ; 
und in den seltenen Fallen ^vo sie dieselben aus-' 
schreibeny haben sie keineswegs immer was die 
Regel Jbrdert. 

10. Hamaus] Amoldua de Bellanda bei Turpin* 

37. *Kollaiit, wie der Reim zeigt 96, 100, 298. Im No- 
minativ steht es frei RoUans zu Iesen. 

68. aperdre, wie in den Hk ageter, im Aubri aconter, 
u. hier 246 u. 1103 aceler, 919 anommer, 1284 ame- 
8ur^, das a nach Spanischer IVeise vorgeschiagen, 

73 und nachher ^poign. Das n wird durch einen 
Queersirich am g bezeichnet, der leicht iibersehn 
werden konnle. So ^vol auch doign 861 und be- 
soign 2641 und 2646. 

96. ^entandu. 

99. ne le celer niant, wie 89 nel me noier und 182 n' a- 
lep pas, der Infinitis^ bei der Negation Jur den Im." 
peraliv. A g o la n t fol. 183. 

que te lamentes, Karlon le fiz Pepin? 
ne t* esmoiei* de la gent ApoUin. 
te Tient secors. 

Marie de France BA. a$'.460. 
fel tra'iti'e, nel dire mais. 

B. 2. S. 257. 

mayais goupiz, ne m* adeser. 

.y.288. 

ke t* en semble? nel me cder. 

Roman de Rou 13015. 

Guert, dist Heraut, ne t' esmeier. 
So* bekannliu:h im Griechischen und Italidnischen. 
Auch im Provenzalisclien, Bei Raynouard ^.2. 
u. 4iD0. gj jji^g fei-ma credenza, 

e non cobeitar gi-an sensa. 

Prosaische Beispiele bei Roche Gudc im Glossaire 
Occitanien, Art. agaitar, angoissos, hlois, clau, 
consirar, covenent, dessoliat, eginiar, enginiar, 
cruginar, eslaissar, folament, preicacio, proar, 
tainar, yiaii^e. 

102, Aubri fol. 79. 

r apostre iurent que qiiei^ent pencant. 



fol. 88. 

mais par le postre que querent pelerin. 

rgl. 144, 678, 718. 

130. ^apeller. 

133. *£iCon, wie 641, obgleich auch &uooii steht 50, 54, 
60. Nichts gewohnlicher in dem Dialekt dieses 
Gedichtes als ein solcher Wechseldes VoktUs mit 
dem Diphlhongen. So steht a neben alt, abe neben 
aube, aroi neben auroi, aalle neben saule; balie 
und bailie, baron und bairon, cheTachier und cbe- 
Taicbe; bocel und boucel, coraige und couraige, 
tot und tout ; chosi und cboiai, yodie und yoiadie. 
Die Participien endigen auf ^, aher auch aufej; 
auf utj aber auch auf uit. Der Infinitiv auj er 
undaufexT^ die zM^eite Pluralis auf 6s^ eiz, ois* 

137. te /ehlt in der Handschrift. 

149. *a bandon. 

165. *r entant. 

200. ^cbief, wie 2840. 

293. n' iaume. 

323. Fgl. 563. 

325. Fgt. zu 3692. 

329. rgL 3010. 

343. ^Kallon son Tolor. 

353. de berseir] Ein gewaltiger Jager ist Roland von 
Kind auf. Auf der Jagd macht er zuerst die Be- 
kanntschqft seines Oheims. Cod. Paris. Reg. 7188. 

ainssi piist ChallcRiaine yen sa suer k aler 
. en un chastel on molt amoit k seiomer, 
assez pres de Bretaigne: Vanes V oy nomner, 
un chastel que li dux {Milon) ayoit 14 fet fermer. 
et \k prist Ghallemaine tout droit k cheminer, 
tant qu' il yint k ij lieues, ou por lui reposcr 
avoit fait sea trds tend re et sa gent osteler, 
et 4 ses yeneo» ses muetes desooupler 
de grant plenUS de chiens qu* ayoec lui fist mener 
pour son cors el pais deduii^ et depoi*ter: 
quar li rob amoit molt archoier et bersser, 
tant qu' ii iert en i«pos, et les d^uiz tixiurer. 
et par ce que li Hex li plot k demourer, 
i vout esti*e ce iour, et fist sa suer mander 
que r endemain yendroit a Vanes au disner. 
dont la duchesse prist diex moult i aourer : 



( 



167 



kar de ne petial nul home tant amer^ 

foi-s Rollant et le due c* on ot fet enteirer. 

me» ceste mort ot F en la dame fet celer, 

tant que li rois venist por li reconforter. 

et Rollans qui ^ bois estoit alez iouer, 

ot chaci^ au matin que ii fist bel et cler, 

et ot gi^an yenoison fet & Yanes portei'. 

mes si com il prenoit le bois 4 traTerser, 

Ics veneors du roy oy pnser comer, 

et les cliiens d* auti*e part et glatir et uslei*. 

adont 8* en vint Ters euls quan qu* il pot randonner, 

et dist, quant il les vit, sanz nul d' euls saloer, 

par quel congi^ oserent en la forest entrcr 

por les bestes le due ainssi prendre et tuer. 

roes cil ne li daignierent onques nul mot sonner, 

fors que par moquerie eschamir et gaber. 

de quoi Rollans se prist si fort 4 eschaufer 

qu* & ij des yeneors le fist si comperer 

d* un baston qu* il tenoit, qu* ^1 bob ot fet coper, 

qu* au primerain en fist du sane de chief voler. 

d* un autre cop refist T autre It terre yersser. 

les autres iij reprist si mai & aiTeer, 

du baston qu* il tenoit si granz cops \ donner, 

qu* il les eust touz moi*z, quant li rindrent oster 

gens qui apres lui yindi^nt, et qui molt & blasmer 

le pristrent de eel fet et moult k encouper. 

et li veneor Cballes pour leur Vies sauyer 

se pristrent yers les tentes Challon & retoumer, 

et s* alereut au roy tuit de Rollant claraer, 

fors tant c* onques ne sorent 1* emperi^re ayisei' 

r estre de son ncyeu, ne comment apeler 

le deyoient la gent n^ i sorent assener, 

fora tant c* onques ne yirent nul garcon si enfler, 

si yisle ne si fort, ne si granz cops ruer, 

ne qui mains s* en peust I'efraindre ne lasser, 

ne nul que miex amassent k pendre et trainer. 

aulrement ne se pristrent de Rollant 4 loer. 

et Rollans qui ot fet la yenoison trousser, 

ne yolt one nul des chiens ne prendre n* encoupler: 

ancois s* en yint & Vanes, ou il fist destroussei* 

la yenoison tantost et as keuz deliyrer. 

puis s* ala d' une robe grosse et rude parer, 

et monta assez tost, et se prist & haster, 

tant qu* au tref le roy yint si com apres souper. 

et yit deyant le tref maint noble bacheler, 

ou li rois se pooit moult bien asseurer: 

quar cis ne li faillissent pour la mort endurer: 

quar souyent en estoient yenuz & X esprouyer; 

dont li I'ois les amoit de fin cuer sanz amer. 

et Rollans qui moult prist ferment 4 desirer 

de yeoir Cballemaine, fist son cheyal garder 

4 un garcon qu' il ot apres lui fet troter. 

puis ala yers le roy qui de yaleur n* ot per. 

Quant Rollans yint au tref X empereor Challon, 



chevaliers et serianz y ot 4 grant foison, 
et de ties genz qui moult idi'ent de gran renon 
et qui sei*yoient Challes sans nule mesprison. 
et Rollans qui alloit regardant enyiron 
la gent au noble roy, maint prince noble et bon, 
s' en yint pres de son onde, mes ne dist o ne non, 
ains r esgardoit d yis quoiement a larron. 
mes ainssi com il dot commencier sa i^eson 
por lui fere connoistre, dui ussier moult felon 
le tirerent arriere plus yilment d* un garcon, 
et li pristrent 4 batre le dos et le crepon, 
comme ceus qni estoient de male nourrecon. 
mes Rollans k ses piez trova un grant baston, 
de coi il leur liyra si dure livroison, 
que chescun ot le vis sanglant dusqu* au men ton. 
et les eust occis, n* i trouyassent pardon, 
quant 1* en cria tantost "prenez moi eel glouton." 
lors couioirent sus lui et seriant et geudon. 
mes Rollans leur dona de cops si grant ibison, 
el mist en lui defendre si grant defenssion, 
que maugr^ els issi tout hors del payeiUon, 
et yint 4 son cfaeval, et sailli en X arcon, 
et se mist maugr^ touz d bois 4 gueiison. 
assez fu enchauciez 4 coite d* esperon: 
mes trestout leur encbaus n* i yalut un bouton, 
ainz fist tant que son cors mist 4 sauyacion. 
puis s* en reyint 4 Vanes, si fu sanz soupecon. 
et la gent Challemaine, qui ne sorent son non, 
ne de quel lieu il iert ne sa condicion, 
ne sorent que pensser, fors que li coropaignon 
de r ostel le roy Challes, qui soi^nt 1* achobon, 
comment leur gent tenoient Rollant por un bricon, 
par quoi fet leur ot lait et tribuladon 
et acontoit petit 4 leur cri n' 4 leur ton; 
pour ce que mort X eussent sanz nnle reancon, 
se trouyd ne X eussent h\ aspre champion, 
mes si hardi ne yirent ne liepart ne lyon, 
ne qui mains doutast mort 4 leur entendon; 
por quoi prioient dieu qui soufiri passion, 
qu* il le yeuille garder de mort et de prison^ 
quai* bien a as cuyers rendu leur guerredon 
de ce qu* il le quidoient mal metre son. 

Ainssi dient Francob de Rollant leur ayb, 
ct qu* il est fin seur et trop amaneyb 
de defendre son cors, et fier et jXMteb. 
et dient qu* il n* est nus, qude part qu* il soit qub, 
s* as pareillons eust estd si entrepiis, 
comme Rollans estoit, ne ainssi assaillb, 
que s* il s* en peust estre enssement departb, 
qu* il n* i eust conquis grant loenge et grant prb, 
et que s* onneur ne fust essaud^ 4 touz db. 
et li rob, qui iert tout de eel fet esbahb, 
et qui des yeneors ayoit aussi aprb 
que c* iert dl qui les ot celui iour desoonfis 



158 



dedenz la grant forest, et moult avilonis, 

dist lor, 80 RoDandin estoit longuement ris, 

et il croit bon consseil, un r^ne garantis 

deyroit esti^ par lui et d^ minear enrichis: 

quar outrageuaement est seurs et haixiis. 

et non por quant, comment que Rollans se fust pris 

k genz le roy son encle, dont il fu moult Lastis, 

avoit il bien esl^ tij anz si maladis, 

et si poyre de cors, et si tres mal baillis, 

c* on quidoit bien qu' il fust de iour en iour fenis. 

se ce ne fust, pieca de sa mere tramis 

fust k CballoQ son oncle et-avoec lui norris. 

mes ainssi le Tolt diex le roy de paradis. 

365. quitaine] oder qumtaine. A u b r i fol. 7 1 • 

quant ont mang^ li demaine et li per, 
li servant ront por les napes hoster, . 
. pub apoilerent de V ere k mains layer, 
li boteillcr aporte le rin cler. 
k le contesse le rait primes doner, 
molt pres de li s* et aids acoter, 
que le mesage li rout dire et conter, 
dont il fera le contesse penser 
et par amors de fin cuers sopii^r. 

Qua^t or ot but le contasse au yis fier, 
apr^ li burent si baron chevalier. 
CO que il boivent par le palais plenier, 
li boteiller vout sa cose esploitier. 
k le contasse commence k conseiller. 
"en non diu, dame, aceler ne tos quier. 
bones noveles vos dirai de paumier, 
qui hui bati le sergant au mangier, 
c* est Auberis de Borgogne au vis fier, 
li om ^ raont qui miex fait k proisier, 
et tant yos aime, aceler ne vos quier. 
or veiTa il se vos V avds point chier: 
que molt le font vos amors traveillier, 
que icel poin vient k vos donoier, 
que tot le heent de le teste trenchier. 
or soids, dame, loiaus de cuer en tier, 
s^ il a bosoing, si li venes aidier.** 
le dame V ot, color prist k cangier. 
"dis mc tu voir par ta foi, boteiilier?^* 
"oil voir, dame, aceler ne vos quier. 
en non diu, dame, il est en mon celier. 
si garde V uis au bordon de meliier. 
pie^a ne vi si riche cavemier. 
teux i porroit ia au tonel sacbier 
que il feroit volcr le henepicr." 
dist la contesse "or t* aim plus et tin chier. 
por le Borgon que avds fait aeisier, 
vos donra ge un auferrant destrier. 
N or en pensds dusques k le nutier: 

que encor enuit le vorrai hei*bergicr." 



puis B* en retome quant ot fait son mestier. 

e cdier entre, qui ne tout atargier. 

ou voit Aubri, si prist k ai*aisnier« 

et dist Aubris "c* avds fait, boteiUer? 

avds vos fait me bosoigne esploitier?* 

"oil voirs, sire, ie le fis de legier, 

que le contesse est en gi*ant destrier 

que ele vos puist acoler et baisier. 

or vos convient et sofnr et coiser, 

tant qu' ele puist son afaire esploitier." 

dist li Borgond "ie Ic voil otroier.** 

de Borgonon vos voil un poi laissier, 

de le contasse vos vorra acoalier 

cum ele set le conte desvoier. 

ele r apele belement sans tencier. 

"sire* dit ele, "ie vos ai forment chier. 

ie ne vos serf mie de losengier, 

ains vos aim, sire, plus que nul chevaliei'. 

ainc ne vos vi un boort oommencier; 

et si avds tant bacheler legier, 

et tant avds de noviaus chevalier 

qui sevent bien lor ganiemens bailler. 

St vos faisids par vo citd hucier 

que lot vienent seriant et chevalier 

en tel manere com vos m* orrds nuncier. 

or vos voil ie par fine amor proier: 

une quintaine faites 1^ fors drecier 

de deus escus, de deus haubers dobler. 

si i ferrunt cist novel chevalier. 

14 defors, sire, k eel novel terrier 

iert le quintaine, se voids otroier. 

vos i serds armds sor vo destiier. 

por moie amor i fen^ds tot premier: 

c' ains ne vos vi armer ne hauberger. 

se ie vos voie des vos armes baillier, 

k oes fenestres me verrds apoiei* 

por moi deduire et por moi reheilier.* 

dont se i^escrient seriant et chevalier 

"bien dit, no dame, Jesus le puist aidier. 

si faite dame si fait molt k proisier.** 

grant ioie maincnt nis li garcon trotiei*. 

"en non diu, dame" dist li dus k vis fier, 

"por vostre amor m* irai apareiller. 

bien doi por vos ma lance pecoier." 

li quens s' en tome, qui ne vout detiier, 

et fist molt tost le quintaine drecier. 

dont 8*acema li quens et li princhi^r. 

parrai le porte pensent de chevauchier. 

dusc' k la porle ne vorent detrier. 

imais porront cis lor lances brisier. 

de le quintaine vos voil un poi laisier: 

si vos dirai d' Auberi le guerrier, 

com il ala es chanbres donoier 

ct le contesse acoler et baisier. 



159 



Qnant li queiu ot la quintaine fehnoe, 
defora Arras a sa gent asamblee. 
4ont oomeoereni li crt et le huee. 
mais le oontesse ne •* et mie arestee, 
ains a sa coie belement atempree. 
enoor Taut miex coie amors aoel^ 
que ne fait oele qui tant est esquilee: 
que eel feme est sovent au doit mostree, 
por son fol sens est mainte fois blamee. 
a* ele fust sagei que ele fust onoree, 
ne ia norele n* estroit de li portee. 
por le contesse ceste cose ai mo8tree« 
qui sagement a sa cose atempree. 
sa cambrier demaine a apelee, 
qui plus estoit s* amie et sa pri^ee. 
dist le oontesse "or tost sans demoree 
▼est^ me robe qui tote est d* or listee, 
et en to chief soit me guiple posee. 
mont^ en haut en cele tor quarree. 
4 le fenestre qui est de marbre listee 
iloc soids tote sole acodee. 
quidra li quens que ie soie montee. 
de mainte iens ser& hui esgardee. 
por Tos sera mainte lance quassee. 
li quens fera et sa gent sa huee. 
et ie ferai d* autre part ma iomee. 
li Borgenon est en ceste contree: 
de lui Toil estre babie et acolee.* 
"dame" dist il, "si come tos agree." 
entre les deus ont grant ioie menee. 
celle s* en tome, en le tor est montee. 
le contesse ne s* est mie obliee. 
en sa chambre entre tote desafulee. 
d* un grant paile a nne robe ostee 
et une cape qui fu de Toir forree. 
an boteillier V a main tenant donee, 
"or tost, amb, n* i a fait demoree. 
dites Attbri & le cbere membree 
qui Tiengne k moi k ma chambre acdee 
priTcement, ceste cape afublee. 
et molt bien soit ceste cose celee. 
se por TOS n* et, ne puet estre equiiee.*' 
"dame" dist il, "ne soi^ efreee, 
que ne dirbie por V or d* une oontroe.* 
li boteillers a sa Toie bastee. . . 
dusc* au celier n* i a fait arestee. 
au Borgenon a la robe donee 
que la contesse li aToit presentee. 
et Auberis a V esdaTine ostee: 
plus tot qu* il pot a le robe e&dosseeb 
li boteiUers li iMiilla ulie espee 
dosc^ k la chambre qui fu d* or peinturee. 
k V entrer a le oontesse acontree. 
et Auberis V a molt tost acolee. 



k r entrer ens i ot ioie menee, 

et Auberis a le canbre fermee, 

et le contesse li dist ybuou membree. 

"bien soit 4 foi Tenus ceste nuee." 

ele r enbrace et si F a acolee. 

"dame" dist il, "molt tos ai desirree." 

"et ie TOS, sii-e, plus que riens qui soit nee." 

andoi s* asient sor une cote OTree. 

r uns dbt k V autre son cuer et son pensee. 

il s* entrebaisent, s* ont lor ioie menee: 

k lor Toloir V ont molt bien aduTee. 

sans messe oir a cascun pais donee. 

mais de sorplus ne tos fas renomee. 

mais ains que iors traie k le Tcspree, 

ara Aubris peer de sa chinee. . 

mestier li ert ains la nuit enseree 

qui sace bien ferir grans cops d* espee. 

Or fu Aubiis en le chanbre k recoi, 
et le contesse en pur un paile bloi. 
s* entrebaisent par amors ambedoi. 
entre ces deus n* ot tenoon ne defroi. 
li quens boorde Ul defers sor 1* erboi 
k le quintaine, et sa gent aTCc soi. 
Auberis fu d' autre cose en effroi. 
il et le dame demaine son daunoi. 
petit lor est tot de V auti« tomoi. 
dist le contesse "Borgon, entend^ moi. 
ie TOS aim molt par Ie foi que tos doi. 
por Tostre amor sui ie molt en efroi." 
^t ie por tos" dist Aubris, "en moi §in. 
or poons faire nos talens ambedoi«" 
dit le oontesse "Borgon, entend^ moi. 
tote sui TOstre, fai ton pleisir de moi." 

En le chambre est li Borgon Auberis 
et le contesse qui molt ot der le tis. 
il s* entrebaisent et si fon lor delis, 
quant urent fait lor bons et lor plaisin, 
"e Auberis" dist la dame gentis> 
"por m* amor estes en aTenture mis. 
^bien .aT^ fait oe que tos ai requis. 
la defers a molt tres grant boordis. 
or Terra on se onques futes hai*dis." 
"dame, coment? por diu de paradis." 
"ie TOS dirai" dist la dame gentis* 
"tos Testtr^ un blanc aubere treslis, 
et en to chief un bon Vert elme bis. 
8* ar^ espee dont li brant iei-t forbis, 
et monter^ sor to chcTal de pris. 
prends V espee et V escu d* asur bis. 
si porter^ me manoe de samis. 
s* aids ioster aTCc tos enemis. 
ia n* i serds par home* k ration mis : 
tot qnideront tos soids du pais, 
quant tos ards fern ▼ cops ou Tj, 

X 



160 



ii toil tantofti li diimiiit neoillis 

droit Ten Gortnd par plain* et par larris. 

taut ai de Toa ot conter biau dis 

de grans estor que tos ar^i fon.if , 

qae ie leg tai acat^ et conquia. 

or Boit por moi cis afaires enpris. 

or Terra ie par dieu de paradis 

ie mes cuen est en maTais home asis.* 

"por Ie sain dei." dit li quens Auberis, 

"vol^ TOS done ie soie mors on pris? 

grant peor ai que ne soie trail.* 

*no r esles, sire; par foi Ie tos plevu.* 

"dame* dist il» "tot iert k to deris. 

par ieel dieu qui est sor tos eslis, 

ae deroie estre esoorchi^ trestos yiM 

ou train^ k coue de roncins, 

iVirai ie^ dame, por tos au fereis. 

or mont^y dame, en ce palais Tolii • 

•e ie TOS Toi, ie send plus hardis* 

"Tolentiers, sire.* si U a fait un ris. 

dont s* entrebaisent sos Ie coTertor gris. 

Ie contesse a ses gamemens saisis. 

quant li bers fu arm^ et ferrestis, 

i fu molt biaos et si fu escsTis. 

'k soi armer fu richement serTis 

de dous baisier et de sayerous dis. 

Ie contesse ot un bon dieTal de pris, 

qu* en une estable aToit gard^ maint dis: 

n* ot plus isnel enfre ci c* & Paris. 

Aubri Ie done, et il i est saillis. 

k son ool pent un escu d' asur bis. 

et prist r espee dont 1* acer fu bumis. 

"iranche contesse* ce dist li dus Aubris, 

"or comand^ quanque ?os est avis, 

que ie sui, dame, por to cors aatis ." 

"Sire Aubeii* dist la dame au Tis fier, 
"quant tos Tenr^ fors' d* Arras el terrier, 
k Ie quintaine iuste Ie cheralier, 
derant Ie conte Banduin Ie guenier, 
Ie bone enseigne faites lor desploier. 
conostra tos. k V escu de quai*tier 
et k Ie mance que tos ai fait bailler." 
"Tolentien, dame, foi que doi Saint Ligier.' 
ti'estos arm^ se prist k abaisier*. 
au congi^ prendre Ie Tait trois fois baisier. 
puis Ie comande k dcu Ie droiturier^ 
qui Ie garisse de mortel enconbrier. 
Aubris lait corre Ie bon corant destrier, 
de palais ist sans plus de V atargi^. 
parmi Arras a pris ii cherauchier. 
dist r un k V autre "cis fait bien k prouier. 
CIS derera Ie boort oomender.* 
de maintes dames sont cargi^ li soUer. 
quant eles Toieat Aubri si afiduer 



et ti destendre sor Y anfernmt cortter, 

molt Ie comenoent Ie ior k coroitier. 

dist r yne k V autre "cis set armes baiOer. 

lie Ie dame qui Ie deigne enbrader** 

mais dus Aubris n* a cure de tender. 

de Ie porte ist Ie chimin tot plenier. 

k Ie quintaine se prist k eslaisier. 

de plain eslais i fiert sans- ddaier 

que les escus a fait andeus percier 

et les haubers desrompre et demaillier, 

que d* autre part parut Ie brant d* ader. 

puis fiiit Ie manoe sus au Tent baloier. 

molt Ie regardent sei^gant et cheralier. 

Ie quens de Flandres Ie reconit premier 

au grand corsage et au Tis qu* il out fier. 

n fu dolens, n' en dev^ meiToillier. 

Il sa Tois ciere comence k huchier. 

"c* et Auberis qui tant fait k proisier, 

que Ie contesse a fait ci haubergier. 

k Ie quintaine Ie tos fit anvoier. 

or tost k lui, nobile cheTslier. 

se me pren^, ie tos en Toil proier: 

de sa deserte lui donrai son loier. 

8* il TOS escape, ne tos pris un denier.* 

et quant Aubris s* oi si manachier, . 

tres paimi aus se [Mist k eslaisier. 

Tj en a fait dcTant li trebuder. 

li bon cheral li ot Ie ior mestier. 

apr^ lui poignent bien pres de iij milier. 

quens Bauduins estoit eu chief premier. 

aprds Aubri se prist k esletssier. 

k sa Tob dere comenca k huchier. 

"par dieu, glolon, ne tos quier anoier. 

Tilainement tos faites encauchier. 

bien duissi^ & no gent acoinlier. 

tomds ariere eel auferrant destrier. 

ia am^ tos par amors me moiller: 

drus k contasse se doit faire molt fier. 

de TOS Toit de od palais plenier. 

bien nos dcTons moi et tos ensaier^ 

si qu^ de puist par Tcrt^ tebmonier 

li queus set miex ses arroes manoier; 

si qu* ele puist par Tertd tesmoignier. 

ou ie ou TOS se lance pecoicr.* 

et dist Aubris "se dez me puist aider^ 

molt Tolentiers i retomasse arier. 

mais de trop pres me faites encauchier. 

se de TOS homes tos tqUs eslongter 

et moi et tos un poi d* aus eslongier, 

ie quit tant faire par Ie con Sains Legier, 

ia Ie contesse n* i aura r^it>Tier 

qu* ele dl ami ne oouart ne lanier.* 

ce dist li quens "ce fut k otroier. 

mes gens tern, en sus de tos rangier. 



161 



ia fori de moi n* i auras enconbrier.* 
et dist Aubris *et ie miex ne requier.* 
li quens a pris la gens k castoier 
que il se tienent tot coi sans atargier: 
mar s* en iront por Aubri Tergoinier. 
*ia fors de moi n* i aura destorbier.* 
et ds le fisent, ne 1* osercnt laisier. 
dont jeisalia Auberi aficbier, 
brandir V espee et 1' escu enbracier. 
et li quens point sor V auferrant ooniei*, 
et dus Aubris li tome le oousier. 
par grant air s* en vont entreoointier. 
grans cops se donent te escus de quartier, 
froisent les lances, le fers font arooier. 
si s' entre cncontrent des escus k ormier, 
si qu* il GOTint le plus cotnte arcoier. 
le sele au conte covint tote brusier. 
les oengles roropent, si ploient li estrier, 
si qu* il corint le conte trebucbier 
parmi le crupe de V auferrant destrier, 
c* ainc ne se pout detonir ne aider, 
et Auberis n* ot soign de destrier, 
prist le cbeTal par le caufrain d* ormier: 
o li r amaine qui qu* en doie anoier. 
o Toit le conte, si vait contraloier. 
^Bauduin sire, le congi^ tos requier. 
▼ostre merci ie amain to destrier, 
il le quintaine rin ge por gaaignier.* 
k tant s* en va sans plus de V atargier. 
ne mais li quens ne yot mie otrier: 
i £ut sa gens ariera repairier, 
et on li fait autre cbeyal baillier. 
li quens monte par son doni estrier. 
"e dex* dist il, "qui tot as a iugier, 
cum en Aubri a yaillant cbevalier! 
i n* a si bon duscas k Monpeller." 
en Arras entre sans point de destrier: 
si descendi au grant palais plenier. 
e le contesse le corut enbracier. 

Li quens de Flandres descendi au perron, 
tos les degr^ en monta centre mon. 
et le contasse le prist par le geront. 
U quens V esgarde et 1* a mis k raison. 
*reites yos Aubri le Borgenon?* 
*oil, firans quens: ne dirai se voir non. 
se be fu il qui porta le lion 
et d* une mance avoit le gofanon. 
ge iere k fenestres de to maistre maison: 
si ri passer brocbant k esperon. 
ne sai dont Tint ne de quel region, 
se il ne Tint de Gortrai k bandon. 
de le quintaine ot oi la raison, 
espoir si Tint tos sos sans compaignon. 
bien fu arm^ k guise de baron. 



et ie Ie Ti ferir de grant randon 

en la quintaine par tel derision 

que ambedo^ percerent li blason 

et si rompi U hauberc fenniliont - 

que bien le rirent Flamenc et Brabecon; 

c* ainc por aus tos n* i out defension 

qui ne passat qui qu* en poit ne qui non. 

et si en fit cair, bien V i Tit on, 

bien •z* ou ^xij* , o Tosisent ou non. 

TOS r encaucbates k ooite d* esperon. 

entre tos deus iostales k bandon, 

mais il tos fit tot deguerpir 1* arcon. 

oe Ti ge bien, ne dirai se Toir non." 

li quens V oi, si baissa le menton. 

"en non diu, dame" dit li quens, "ce fit m* on. 

mais par le postre c* on quiert en prd noiion, 

se le puis prendre k nis une acoison, 

ie li domtii dolerose poison 

de pendre k forches ou ardoir en caibon; 

que il a fait auTers moi mesprison, 

et si m* a mort maint bome en traison. 

mes deus neyous ocist U sans raison, 

le fix Auri, dont ie ai maiismi. 

mais V en prendrai, se ie Tif, Teingesqn. 

iamai et lui n* aura acordison." 

la dame V ot et ot au cuer fricon, 

et dist en bas, que ne V entendi on, 

*e Aubriest, gentius fix k baron, 

dex TOS en gar de mort et de prison! 

que se ie puis, tos n* ar^ se bien non«" 

"Sire" dist ele, "cest afaire laisids. 
TO mautalent un petit refroidi^, 
que li Borgon est prous et afait^, 
et de ses armes coragus et proisi^. 
si TOS a molt le Danois abaisids, 
ods et mon et en piison loids, 
par coi tos reignes fu ars et esillids. 
par tans ser^ k Borgon amaisui^. 
ne soids mie k lui si air^. 
et ie TOS pri par fines amitds 
que en me chambre aTCc moi en Ten&. 
par fine amor Toil que tos me baisi^. 
se TOS ne faites, me cuers* ne sera lids. 
k TOS irai, de Tei'td le sacids." 
le conte Y esgarde: si n* out en pitids. 
*dame" dist il, "vos me contralids. 
c* est Tjloinie et si est grant pecbids." 
"sire" dit ele, "de folic plaidids. 
ie TOS aim plus, sire, que ne quidids. 
ie bui TOS yi quant futes herbrigids, 
quant de tos fu li Borgon encaucbids. 
molt fu petit de to cors resoignds. 
k lui instates, mais grans fu li 
ia por Aubri ne fuissids trebucbids: 

X2 



162 



mail de TO ada fu li arami hrmia. 

si YOt ri, sire, desrompre les estrien." 

*dame* dil il, *tant sui ie plus iri^." 

"ne Yos cant, sire.* *Unt sui ge plus haitids.* 

ele li a sa bras aa col ploids. 

en Ie chainbre entre ou li gone sont ioncids. 

li lis la dame fu si aparillids 

et si SToit tel Tertu, ce sad^, 

que nus n* i gist qui lu^ ne soil haitids^ 

n* envers sa feme ne yers autrui corci^i 

que 11 ne soit molt tost ioiaus et lids. 

ele se coche, et U dus est cochids: 

tot maintenant fu d* ire refroidids. 

il s' entraeolent et font lor amitids. 

«BTos Ie conte qui fu resovagids. 

tos ses anuis a iloc oblids. 
Jthntick der quintaine scheint das tablado in der 
Romanze del conde Guarinos almirante de la mar. 
372. Aubri fol.67. 

ce YOS comant sur les membi^es trencluer 

qui ne yos caut de moi plus conyoier. 
ebenda' 

dit Gascelin "de nient yos oi plaidier. 

o YOS irai qui que doie anoier. 

ne YOS faura por les membres trancbier. 
rgl. 1420. 
398. *qui. 

478 «. 761. ne]* n' en. 
479. McYiSi^ 

508. S. Moris] Die Eandschrift S. Denis. Fgl. 571, 
806, 829, 1497, 1610. Dieselbe Jnderung scheint 
3527 erforderlich, vgl. 3554. 
519. F'ermuthUch tf enbronche, und 544 passe. 

554. aird] Eherdirety wie 733 a. 1372. DerReimvcr- 
tragi eSf wie er 543 persid vertragen hat. 

555. aYoit, wo man a erwartete, wie 835. Haufig im 
Altspanischen* 

con dios yades lOs romeitM, 

que no os puedo nada dar, 

que el conde me ayia mandadp 

ii romeros no albergar. ... 

aquesto no puede ser 

ni era cosa de yerdad. 

Romance de Gajrjeros, 
573. rg/.823. 
586. Passender yiz. 
610. 622. 1531. 1816 und sonst '^xxi. 
613 u. 3260. *nou, wie 3540. 

615. pais ohne Negation auch 1855, wie point Bk 394, 
li/uftm Aubri 

or yerra il se Yos V ayds point chier. 
FgLSA^5bk. 



630. 
657. 
660. 
666. 
690. 
696. 
699. 



707. 



728. 
745 
769. 



776. 
788. 
795. 
808. 



812. 
830. 



841. 
876. 
889. 
913. 

928 

940. 
953. 
965. 
979. 



^esperons* 
^Karlon. 
^plaist. 
^arseyeske. 

» 

V entrencontrerent. 

^Aollant. 

se dex ne ftist] Fgl. 817, 1523, 1576, 2494, 2780, 

3485. Aubri fol.61. 

mais par tans fu en puer de sa yie, 

se dex n* en pense qui tot a en baillie. . 
und 

se dez n* en pense, qui fit ciel et rosde, 

k Gascelin iert la ioie finde. 

Ein Alexandriner, wie 751 u. 752, 1328 u. 1329, 

1494, 1508, 2505, 2634, 2662, 2688, 2703, 2714, 

2837, 2976, 3556, 3635, 3663, 3902. Die mmsten 

nicht schwer zu reduciren. 

*ost c (cent) cbeyaliers. 

u. 3918. ^pucele. 

Ie rait bien assent] Roman de Rou 5613. 
desor la plancbe reseit mis {d,h. soit i^mis). 

4322. 

tez pot gpuerre esmoyeir et guerre comencbier 
qui ne la repot mie quant il yout apaier. 

Fgl. 845, 1718, 2988. 

F'^/.685. 

^saurait. 

*lc. 

Ohne Zweifel Janyles, wie 175. Bine anderc 

Form ist Genyres. Aubri fol. 1. 

li dus YOS peres m* a or pris k moiUier, 

dond m* a Genyres et Ie pais plener. 
fol. 3. 

tot droit k Genyres sont yenu li princbier... 

en Geneyos font lor ost adrecier. 
*ont. 

Flori] Aubri fol. 1. 

ie YOS donrai un mud esperyier, 
mon palefroi et Flori mon destrier. 

^Karles," 
*fes. 

^monseignor. 
Aubri fol. 142. 

quant tot fu prest, si fu Y eye comde. 

u. 1407. doie] rermuthlich doi ie, wie 930. Denn 

da ist das s zu streichen» 

*Gerard. 

*por. 

*fist 

*dist. 



163 



1051. 
1128. 
1131. 
1134. 



1184. 



1185. 
1195. 
1123. 



1272. 

1297. 
1487. 
1500. 
1524. 
1543. 



'^ooyient. 

f>/. AgoUiit93. 

^chair. 

^pardon. F'gl. Anhri (oh 90. 

ds damnadez qui en croit fu pen^, 
€t qui iait croistre «t ki Tins et les \A4»f 
i saut et gart la conte at aes. bam^, 
et'il li croiUe et honors et bont^, 
li et tos ceus de qui il est am^. 
et moi meismes ne Yoil estre obli^. 

la aele k col] Roman de Rou 7603. 

tant le destreint et assaiUi 

ke WiUame Tint 4 merci 

nuz piez, une sele k son col. 

lores se pout tenir pur fol. 

de Willame eut li dus piti^, 

ki la sele portout k pi6 

et merci preiont humblement. 
^ronain. 
rgli 2516. 

i] ak] rgl. 1320, 2280, 2791, 3314. Roman 
de Ron 1098: 

*ie ne me pris* dis Rou "une fuille de col.* 
Aubri fol. 8. 

il n' en donroit une foiUe d* aubor. 

fol. 48. 

il ne donroicnt de to dangier ij nois. 

ne ie, dist il, por aus tos ij pugois. 

fol. 140. 

n* en porteront qui.Taille un of peld. 

solaus ohne A r likely wie Aubri fol. 70. 

si m* en irai quant solaus ert ler^. 
le] *tel. 

Mestriez. Fgl. lirrelc 3482. 
V i. 
*le. 
a' arma] Agolant fol. 175. 

Karlon descent sok un arbre ram^. 

isnelement a son cors adoub^. 

il Test r auberc qui fu vox Macabr^, 

que il conquist desox Tolose ^1 pr^. 

tote iei*t la maille de fin acier tremp^, 

qu' ele ne orient dart ne branc aceri. 

trestuit li pan en sunt sorargenl^. 

en son chief a un tel hiaume ferm^, 

pieres i a qui ont tel poesl^, 

ia qui le porte en champ o lui mal($, 

ne orient coup d* arme un denier' nione^, 

ne si n' a gaixJe qu* il soit en chnnip navrd. 

puis ceint Joiose au senestre coste: 

li pcfnt est d' or, si out ou sceld 

de Saint Denis et de Saint Honord. 



qui r a tor lui, ia mar an dont^ 
c* on r ait en champ honni ne Tergond^. 
et puis li ont son escu aport^: 
la guige en fu de paile d* or ro^. 
et Karlemaine T a ii son col get^. 
le blanc destrier li a T en amen^, 
que Balsn ot par Nayme present^. 
Francois V i ont richement atom^. 
frein ot k or richement tresget^, 
et li poitrax fu k or esiel^ 
' euTiron d* escheletes our^. 
quant li chcTax a un petit aU, 
r or retentist et a un son getd, 
ne geu ne harpe n* i fusent escout^. 
et fu tresiot de fer acoTet^. 
eisi garni et eisi aprest^ 
r ont il Karlon bailK^ et present^, 
li rois i monte en cui ot grant furtd. 
k son estrier ot t rois ending, 
et puis li ont son roit espi^ Utt^* 
il fu de frene, si ot fer acer^. 
eros li roi richement atom^. 
anges resemble du ciel ius derail, 
ne semble pas cheraliea emprut^. 

1549. monstra] o^Ser mouatra. 

1551. ^conoistrieiz. 

1637. ''Kallon. I7iu/ 1699. ''qui. 

1746. ^paien. walls of heatbennefs aueh im Guy of 
Warwick. 

1762. un an] tij anz eine andre Handschri/t. Vnd 
1768. ma manie norie] ma bone gent bardie, 
1773. par maistrie] et galonie, 1797- k nul ior 
que ie titc] por deu le fit Marie, 1799. ma- 
nie] maistrie, 1806. sen^] adur^, 1811. band^] 
bocl^, 1821. Toa dites] dirai toos, 1822. an la 
crestiant^] iuaqu' k la roje mer, 1835. par foi le 
TOS plcTi] par Yen6 le tos di , 1836. V on Toa 
tient por] 1' en tos tint k, 1851. Enroin] anforci, 
1853. mes ni^] moieme, 1854. mil] c, 1876. 
ambruseis] abomez, 1882. li asaua remeiz] V a- 
aauz respitez, 1886. por] an, 1887. reposey] 
ostein. F'arianten^ wie sie nur bei mundlicher 
Foripflanzung der Gesdnge entstchn koiuUen* 

1800.* *ce. 

1803. i en] ce n'. 

1851. Der Name Enroin oder Euroin kommt auch im 
Agolant Tor. fol. 172. 

quant Hiamont Toit V enseigne & Tiz Girart 

desus la tor qui reflamboie et art, 

par mal talent erapoigna Durendart. 

si fiert un Franc qu' en ij moitiez le part, 



164 



1995. 
2000. 

Nach 
2010. 
2040. 

2098 
2243. 



et puis ra mort Acelin et Benart 

et Rocdin Guielin et Guichart 

et Enroin et Robert et Richart. 

quan qu' Htamon fiert, qai a cuer de lipart, 

ne puet garir que de mort n* ait sa part. 
1870. *8ont. 

1928. acordement? Fgl. 1942 u. 1961. 
1990. Gumemant et Gautier] Seltsam dafs dieselben 
Namen schon oben da gewesen, 1696, und ein 
dritter Guinemans Idngst (260) erschlagen. 
*el due Reliant ait. Fgl. S. 161 a 20. v. u. 
Gaufier] fVahrscheinlich li riches dus Gafiers 
3452. 

2001 oder nach, 2004 scheinen Verse ausgefalktu 
^pueple sayer. 

car beim Imperatw ouch 2070, 2072, 3232, 3347, 
3350, 3547. 
u. 2531. V i. 

^Baruier. Denn hier isi offcnbar gentile, was 
gewohnlich dem Spanischen barragan en/- 
sprichi. 
2256. *la merci, wie 3206 u. 3851. 
2307 M. 2976. *branc. 
2316. Fgl. 2520, 3894. Aubri fol.95. 

e dex, dist il, qui en la croiz fu mis 

et qui ta mort pardonas 4 Longis, 

et.home et fame k tas denA mains feiis, 

lai me conquerre cest bon cheral de pris. 

ne quit meillor en Ax^ pais. 

se ie r aroie, foi que doi Saint Denis, 

ie ne donroie por V onor de Paris. 

und fol. 134. 

dist V uns k r autre *por Ie oors Saint Ligier, 

ci a prodome por sa ient «legier. 
CIS doit onor et terre iustisier.* 
iSb ist im Gid 290. casas e otros honorea dasselbe 
was 302. caaas e heredades. 
2327. Fgl. 3106. 

2346. Arab!] Tficht genau zu nehmen. Denn sonst ist 
von diesen Arabern der eine (2367) Gascon, der 
andre Aragon und Gascon zugletch, und obenein 
de Castele (2372, 2374, 2413). 
2387 u. 3024. *qu>* 
2398. S. zu 620. 

2411. sa main ii sa maisele] El Berceo, Yida de S. Mil* 
Ian 209 (y^. 229 u. 372) 

sedie man k maxiella planiendo so mal fado. 

£1 Arcipreste de Hita 169. 

crel la fabrilla 

que dis : por lo perdido no estds mano en megiUa. 

2422. ^oonte. 



2438-9 u. 3451. ""et. 
2444. molt] mont? •S'.1689. 

2473. ieu? d.h.\e\e. 

2474. Mle, wie 2619. 
2480. *pais. 

2499. Di€ Handschrifi lor poik, wiewohl lort crins. 

2510. Fgl. 3689 u. 3612. . 

2541. oe deus] LUber se {pder si) deus, und nach aant^ 
2542 ein Komma. 

2543. *r a?espr^. 

2672. *out oder ot. 

2692. Die Handschrifi terites. 

2886. *boins chcraller. 

2901. *cbier. Die AbkHrzung erlaubi beides, der Reim 
verlangi eher den Diphthong. Eben so 3440 hu- 
chier. 

2937. An dies Gebet des Kaisers knikpft sich ander^ 
warts das Geliibde seines Zuges m^h Jerusalenu 
Histoire des Gestes de Galien Reslori, G>d. Faria. 
7548. 

En ce temps que Gbarlemaigne regnoit, et apres ce 
qu* il eut veues maintes batailles mises & fin, et anssi 
. . Rolant et Olivier eurent bataill^ ensemble en la cM 
de Vicnne, pour laquelle bataille Ie roy Cbai*lemaigne 
Toua k dieu que s' ii luy plaisoit garder de mort son 
nepreu Rolant en celle bataille, qu* il yroit Ie saint se* 
pula^ adorer; pour laquelle chose, fini la bataille de 
Rolant et Olivier, et eulz deux demourez par la Toulent^ 
de dieu bons amb et freres d' armes, Gbarlemaigne en- 
treprinst son Toiaige et fist apareiller son bemaige. et 
tant fut que d* ung jour de Penlhecouste V e mp ere u r 
Gbarlemaigne tenoit cour plaine, en laquelle ayoit grant 
quantity de princes et de barons, ausqueb Gbarlemaigne 
dist "seigneurs, ie rous ay cy assembles pour ce qa* il 
m* est pris un tallant d' aller au saint sepulcre. si sares 
moult bien qUe je suis Ie plus ricbe roy et Ie plus redoub- 
ts de toute crestientS et de toute payenie.* aoquel la 
royne, qui estoit 14, dist "sire* fait elle, "sans faulte ]* en 
scay un plus ricbe que tous de la moictiS." "et qui est* 
il?" dist Ie roy. et la royne respont "c* est Ie roy Hugaes 
do GonsUntinoble." lora Gbarlemaigne jurs, aincois qn* fl 
retoume de son Yoiaige, qu* il yra reoii* Ie roy Hugaes. 
si commando que tout soit aprestS, et dist k Rolant et k 
Olivier et 4 ses autres barons, que Jamais ne sera k son aiae 
tant que son Toiaige soit parfait. "si tous requiers ci tons, 
que sur quant que tous me amez, que bien et loiaulment 
mon roiaulme jusques .. ce que je soie retomS. mais si diea 
me doinct santS, ja si tost n* aurai baisS Ie saint sepulcre, 
que je ne retourne par Gonstantinoble pour yeoir Ie roy 
Hugues, pour savoir s* il est yeritS de ce que la royne m^ a 
comptS." si dist k Roland, k OliYier, k Tnrpin et k Nay- 
mes et k tous les zij pers^ s* ils yiendroient ayecqoes lot. 



166 



lesquels lui respondireiit qit'ik estoioit'tous prestz 4 faire 
sa Tonlent^. lors lenr oommmda k estre au* matin tous apre- 
stes. et lendemain le roy et ses xij pers se misdrent k 
chemin, et furent moult honorablement convoiez des prin« 
ces et barons de France, et puis les fist le ro j rctouiTier, 
et 8* en Tait lui et les xij pers sans autre bemaige. si rint 
telleroent cherauchant qu* ilz passerent Bourgoigne et les 
monts de -MoDfOu et tous les autres pais, et tant qu' ilz 
arriTerent en Jerusalem la cit^. 

Quant Ch. et ses xij pers furent en Jerusalem, regar- 
derent en quel partie estoict V esglise ou le sainct sepulcre 
estoict. si y allerent incontinant. mais ilz trouTerent les 
huis et la porte dous, et ne poToient eutrer dedens. lors 
Gh. ra coramancer k prier dieu , et dist "b^ dieux , qui 
estes filz de la glorieuse vierge Marie, voos sayez que j* ay 
laiss^ mon pays de France, d' Almaigne, de Cbampaigne, 
de Flandres et de Brie, si tous supplie qu* il tous plaise 
me lesser entrer en ceste saincte esglise moy et ma baron- 
nye.** et aussi tost que Ch. cut dict^ son oraison , si Tit 
onnir les portes, et entra dedens luy et ses xij pers. en 
laquelle eglise aToit xij chaizes faictes moult ricbement, 
et aTecqnes les xij en aToit une autre qui faisoit la xiij»", 
et fut oelle o^ dieu se sist. par laquelle fut faict ung moult 
bel miracle: car elle se abaissa encontre Ch., et il s* as* 
sist dedens, et les xij pers s* assirent cbascun dedens la 
sienne. V empereur Cb. fut assis en la plus cbiere. si 
adonrerent la croix, les doux et la lance moult deyote- 
ment. et . . qu* ilz faisoient leurs prieres et devocions, en- 
tra en T egltse par 1* uys de derriere ung juif, qui adyisa 
la manie de 1* empereur Ch. et de $es xij pers, et Tit en 
la bouche de 1* empereur reluire une lumiere en la forme 
de rayes de soleil moult clere. mab si tost que 1* empe- 
reur IcTa en hault la teste, le juif s* en retoma tant qu' il 
peut aller, et alia compter au patriarche ce qu* il avoit 
reu. dont le patriarche fut moult esbahy. si s' en alia in- 
continent Testir et aoumer des Testemens de saincte eglise. ' 
or estoit 1* emperaur dedens V eglise, et tous les xij pers 
enTiron de luy, cbascun assis en sa chaize, et adouroient 
la couronne et les doux nostre seigneur, si s' en alia le 
patriarche dayant V esglise k grant procession de prestres. 
et quant 1* empereur le Tit Tenir k si grant procession, si 
s* est lef€ daTant luy, et aussi sont les xij pers, et s' endi- 
nerent enconti*e le patriarche. puis dist le pati*iarcbe au 
roy "comment aTCZ Tousest^ si hardiz de entrer ceans 
Bans demander congi^ k moy ou k mes prelaz? or me di- 
ctes qui Toiis estes, de quel terre tous Tenez, ne ou tous 
fustes. et ne me ceUea Tostre nom.** "sireT dist Ch., "je 
suis roy de France, et suis nomm^ Ch., et Tez cy mon 
nepyen Roland , et aussi Oliyier le yaillant , le conte Ri- 
chart de Normandie, le due Naymes, T arceyesque Turpin 
et Ogier. si nous estions Touez moy et les xij pen au be- 
noist sainct sepulcre, auquel la grace k dieu nous sommes 
acquitez du Toiaige. si tous prie et requiers que des sain- 
ctes reliques de oeans nous donnee. et quant nous serons 



retbumez en France^ noui en ferons abbaid et nioustiers 
fondez." et quant Ic patriarche a ouy V empereur, si luy 
dist "sire, il n' a roy en tout le monde, pour estre des- 
membr^, k qui j* en donnasse point, mais j* ay tant ouy 
racompter de toz faiz que je*scay bien que tous en pren- 
driez bon gr^ ou mal gr^ que j' en eusse. si Tcuil que tous 
en aiez tout k TOstre platsir.** 

Or fist Unt r emfiereur Ch. au patriarche qu' il eut 
des sainctes reliques k graut plants, si lui donna tout pre- 
mierement les bi-az de St. Simon et le chief de St. kdie, 
du lail nosti-e dame, la caincture noslre dame, et la saincte 
escuelle ou dieu mengea son poisson. toutes ces reliques 
que je tous ay devisees donna le patriarche au roy, et luy 
dist "sii'e, puis qu* estes icy Tenu par grant dcTodon, tou- 
tes ces reliques de bonne T0ulent6, qui sont dieu et de ses 
sains, tous donnons.* et V empereur lui dbt que s* il 
plaisoit k dieu, qu* il les portera en France, si mist les 
sainles reliques en ung escrain. puis se despaitit dn pa- 
triarche, et le remercia grandement. et le patriarche, qui 
fut amy de dieu, dist k V empereur "sire, tous saTCZ que 
paiens tous ont hay el haient encores moult fort, si tous 
pry pour dieu que tous tous gardez d* euls. car je tous 
di bien que se tous aTiez mal ou ennuy, j* en seroie moult 
desplaisant." "sii^" dist Ch., "je tous remercy. mais je 
TOUS prometz que si je puis estre retoum^ en France aTCC- 
ques mes xij pers, je tous prometz que paiens seront as- 
sailliz moult durement de moy.** k tant s^ en part le tcj^ 
et commando le pati^iarche k dieu. 

2945. *outree, wie 3209. 

2956. n' i] Die Uandschrift s' il. 

2958. une? /^^/.3062, 3143, 3501. 

2973. *petitet 

3016. ^grans. 

3105. ^mais. 

3142. ^branz. 

3158. chauf? rgl. 3493 und kuhvi 110. Roman de 

Rou 1759. nekaufneobeTelu. PVasebenda (4050 

II. 4473) heijsi ne yiel ne jemble. 
3208. MeseTrelz. 
3235. V iert. Vnd fur das Komma ein Semikolon* 

Fgl. 3384. 

i 

3252. ^conquester. PTie 3409 de la pais pdrchascier. 
Roman de Rou 14050. 
k la guige del col ostcr 
et k V helme del chief scTrer 
et k V hauberc del dos Terser 
Tinrent baron et cheyalier. 

rgl. 13595 u. 14384. 

Yida de S. Millie 299. 

dissoUs A la ora de la alma eisir. ' 

3268. rgl.AgoUntS. 



166 



3292. V^/.3916 undWiB (Earlj EagliA metriciA 

manoes) SA. «$: 242, 273, 292, 293. Aubri fol.91. 
oe f a en Mai, si cnm dist li esciis, 
^ qvL* en cest boscage se deduit li mauTis. 

3294. gaut] oder gant. Aubri fol. 120. 

r en avoient men^ 
loins de la noise dedens le gant ram^. 

3295. *an. 

3342 u. 3346. Die Handschrift exsilie. 
3392. Fiir Bueres wird Otton genannt an einerjruhern 
Stelle, die zugleich V» 3412 erldulern wird. 

Or fut Gerars anYiane ou donjon, 
et molt r amoient ou pais environ, 
eel an moieme apres X ansancion, 
k une feste S. Jehan le bairon, 
prist U dus Diune ke fu de grant renons 
Guiborc ol nom, seit>r le roi Otton. 
de cele dame ke nos ci deyison 
furent puis n^ Sa?ari et Otton. 
puis fut un iors ki les tint an prison 
rois Acatan dedans son region, 
un ior astoit Gerars en sa maison, 
as fenestres de molt riche facon; 
si reguarda le chamin Ters Loon, 
entre ij tertres parmi un yal parfon. 
si Tit Tenir un donzel 4 bandon, 
et aTOC lui furent ij compaignon. 
chascuns chevaiche un mulet Aragon. 
des seles furent tuit dor^ li arcon, 
k flors & baste pointur^ environ; 
et de lor frain furent d' or li bouton. 
il descendirent soz la tor & pairon. 
les mules laisent, ses commandent Guion: 
portiers estoit Dan Gerard le bairon. 
' les degreis monlent li dansel & bandon. 
Aymeiies ot li uns d* aus & non. 
premiers antrait sus ou maistre doQJon. 
Toit le Gerara; toz li mua li fron 
V il ti-aioit a la geste. 

Aymeries en monta le planchier; 
si en antrait ou grant pakis plainier. 
desor son poign portait un espervier 
ke plus est blanc ke n' est foille d* anbrier. 
li dus Gerars fist formant & proisier. 
kant Yoit vcnir Aymeriet le fier, „• 

il en apelle ses barons chevalier, 
"seignor* fait-il^ "or laisiez le tancicr. 
si voi venir un damoisel ligier. 
sovent reguarde sor son poign X espervier. 
gardeiz, n' i ait seriant neu escuier 
ke Toist devant le danzel acointier: 
car ie vodrai pailer k lui premier." 
**sire" font-il, *'bien fait & otroier.** 



et li TalUi eti ttMSh b plaiiciiier. : 

4 haute Tois commenca k hnchier. 

"dl dame-deu ki tot ait & iugier, . 

il saut et gart toft cest bamaige fier. 

li kelz est or Dan Gerars le guerrier, 

li gentis horn c* ai tant oi prabier?^ 

ne li dit mot serians nen escuier, 

ainz oommtticerentleB cfai^ aabroacliier. 

▼oit r Aymeris, n* ot an lui c* airier. 

par mautelant les prist k ladangier. 

"filz k putain, licheor pautonier, 

c dehais ait ke vo^ duit anseignier, 

ke por moi soul vos voi si esmaier* 

ancor ai ie xv livres d* ormier, 

don me ferai en cest bore herbegter, 

maugi^ Tos tons, marais guanon laiiiier. 

la loi aveiz k glouton losangier, 

mais n* aurai ioie si ne m* en puis Tai^;iar.* 

Gerars r oi; si s*an list volantier, 

''ki estes, fineire? gardeiz nel me noier. 

idl riche home entandent k plaidier 

d^ un grant afaiiv que U doient iugier. 

molt lor est ore petit de ton dangier. 

di ta paroile; si te vai herbegier, 

et puis revien k la oort por maingier. . 

ai iugleire ies, ci ferais ton mestier. 

et si tu veus vandre eel espervier, 

ie t* an ferai iai doner maint donier.* 

Iors en apelle son maistre despanciei*. 

*sor cele perche me met son espervier: 

V! il ne le seit ne tenii' ne bailier." 

Aymeris X ot: le san cuide chaingier. 

**£! 4 putain, licheor pautonier, 

onkes mon peire, Dans Haniaus le gnerricr, 

ne servit onkes de si povre mestier. 

ia ne porai dirfe nen.anunder 

cist soil mon onde; ainz an irai arier 

k Hamjaut de Biaulande." 

Quant or entan Gerars le donsiUon, 
foitnent X atise por dire sa raison : 
car il le sant un petit k fellon. 
'*di vai* fait-il, "car nos vide un son. 
ies^tu iugleirs? di nos -one chanson: 
ie le donrai mon hermin pelison. 
rxea i arait uli de cui n* aies don." . . 
Aymeris X ot : plus dolans ne fut hon. 
de mautelant est tains corome .charbon. 
en haut parole par grant airison. 
*par eel apostre c' on quiert ou prey noiitm, 
de tel service com nos fkire savon 
aureiz vos. iai, cui que poist ne cui non." 
son espervier ait levd contremon; 
Gerard en fiert parmi la crois dou fron. 
ai li sanglante la bouche et le menton 



167 



et par denmt soa faarmin pdison. 
Gerars escrie "prepeiz moi eel glouton. 
k unes forches or endi-oit le pandon.** 
plus de .lz> li courent k bandon. 
dit Aymeris "esteiz arier, glouton. 
iai 8ui ie filz Dant Hamaut le baiix)!!, 
eel de Biaulande o le flori grenon^ 
et ni^ Gerard: ke de fi le seit on. 
i* en ai mes latres ci en un karillon." 
Gerars V entant, si li cort k bandon. 
entre ses brais le levait conti*emon. 
si li baisa la boucbe et le nienton. 
*Ay merit nids, cuer aveis de bairon, 
bien traids k la geste." 

Dist Aymeris li prous et li seneiz 
"ondes Gerars, mavais consoil ayeiz, 
ki enyer moi toz estez tant celeiz. 
par eel aposlre c* on quiert en noiron prey, 
si a eele ore ki ores fui ireiz 
eusse ^1 poign un grant baston (piarrey, 
parmi le chief toz en euxe doney, 
ke mors fubiez et toz encerveleiz: 
iai li damaiges ne fust mais restoreiz." 
"nids* fait Gerars, "iel fasoie de greiz, 
por assaier quele estoit to bonteiz. 
or Tos aim plus ki home ke soit neiz. 
ke fait mes freires? gardeiz ne soit celeiz^ 
li quens Harnaus, ki tant est aloseiz.** 
"e non deu, sire, molt est prous et 'seneiz. 
sai Tig Teoir comment tos conteneiz, 
et tos richesces et to nobilileiz." 
"ni^** dit Genu's, "or tos en sai boin grey, 
n* en ireis mais, si sereiz adoubeiz 
de belles armes, de destrier sejomey.** 
"sire* fait-il, *si com tos comandeiz.** 

P^gL Aubri's ersies Auflreten am Flandrischen 
Hqfe. Aubri fol. 45. 

Or faites pais, bon cheTaler Taillaut: 
s* oi^ chancon dunt le Ters sont scant, 
cum Auberis li hardis conbatant 
se Tint en Flandres sodees conqueraht. 
escape fu de maint peril pesant, 
mais or en est en aTentui*e grant, 
il ne ses ni^ ne se Tont arestant. 
k Cortrai troTent Bauduin le Taillant, 
le gentil eonte o le cors aTcnant, 
et le contesse qui aToit bel samblant, 
qui puis se fit por Auberi dolant. 
Aubris descent au perron maintenant, 
et Gascelin ne se Tait atariant. 
lor cheTaus laissent garder a un efant. 
tos les degrez Tait k palals plus grant, 
dist r uns k V autre "dont vienent cit osart? 



cis \k derant samble bien maufeisant. 

yes ques espaules et ques pis la derant? 

n* a caiens home par le mien escient 

qui durat mie 4 li ne tant ne quant. 

. • en menront k F espee trenchant^ 

se il aToit un poi de mautalent.* 

dient li autre "si grant soiit Alemant: 

il ne sont mie si prou comme sont grant." 

Auberis ot ce qui Tont deyisant. 

ses ni^ le Tait tot ades castiant 

que ia Tcrs aus ne muast nul sanblant. 

Aubris se tait, ne dist ne tant ne cant. 

il Tit le conte, si li dist en oiant. 

li quens tint cort plenei*e et ayenant. 

li Borgonnon le salua errant. 

"cis deu de gloire qui maint en oriant, 

il yos saut, sire, par yo digne comant, 

et yo moiUer et yo bainage grant.** 

li quens respont docement en riant 

"et cis yos gai*t par son digne commant, 

qui de la yirge nasci en Belleant. 

dont estes yos? ne me cel6s noiant.** 

et'dist Aubris "par diu le roi amant, 

Toir TOS dirai: que iroi ie celant? 

Aubri m* apelent li petit et li grant. 

fix sui Basin un riche due poisant. 

il tint Borgogne'une terre pesant, 

et GencTois sunt a lui apendant. 

mais GencTois le font soTent dolant. 

en piison V ont, dont ai le quer dolant. 

et ie meimes m' en sui Tcnus fuiant, 

que ie n* en ai ne ami ne parent 

qui ne me hasce de le teste perdant, 

fors Gascelin mon nevou que ie aim tant. 

ca sui Tcnus^ sire, a tos por garant. 

ie et mes ni^ ferons Tostt*e commant.** 

li quens respont et tost et Tistement. 

"bien tos conois au Tis et au semblant. 

sodoiers fus en BaiTiere le grant 

au roi Auri mon oncle le Taillant. 

tu li as mort ses- deux fiz k ton brant. 

mi cosin iercnt et mi apertenant. 

ie en prendrai Tengance k mon talant." 

Auberi V ot: si sailli en estant. 

si met la main au brant d* acer trenchant, 

et iure dieu le pere reamant, 

qui n* est nus hom en cest siecle yiTant, 

se de maufere li mostre nul semblant, 

qu* il ne ferist senprcs demaintenant. . 

Gascelin V ot : si est saillis aTant. 

dcTant le conte se Tait agenoilant. 

"merci, firans hom, por diu le roi amant. 

ia somes nos ci yenu por garant. 

ai^ merci de cest chaitif dolant. 

Y 



168 



3458. 



3526. 
3538. 
3602. 
3604. 
3605. 



senriroDs tos tot k Tostre talent, 
ie et niea ondes tos Mrviromct tant 
que de to gnerre ferons V acoixlement. 
te ttt nos fans, que querroiu nos ayant?* 
li quens V esgarde, s* ot pitid de V enfant » 
et de Aubri qui Tit si tres pensant, 
soTent aloit s* espee paumoiant. 
molt le regardent et Flainec et Brebant. 
li uns le dist & 1* auti*e en conseillant 
^ds est proudom, i pert k son semblant.* 
En pids se drece li Borgonnon Aubris. 
molt le regarde le contesse gentis. 
li Borgonnon a le conte k raison mis. 
"sire, por diu qui en la croiz fu mis, 
g* i sui venus essillds et futis, 
talu^ m* as: ne doi estre trais. 
ie ne pui Qiais, se vos nevos ocis: 
par aus dui estre afolds et bonis, 
et ie m* en sui & to terre afuis. 
reten^ moi, biau sire, en to pais." 
et dist li quens "tu ies mes enemis.* 
**ce poise moi, sire" ce dist Aubris. 
en le cort ot cent cbeTaiiers de pris, 
qui en sodees ierent contre le Fris. 
tot sont de France, de regne S. Denis; 
qui por Aubri se sont k genos mis. 
"sire" font il, "ai^ de ces mercis: 
il TOS aideront contre tos enemis. 
s* or Ies aTids afol^ ne bonis, 
iamais n' esUi^ de franc bome senris. 
nos en irons: de oe soids tos fis." 
li quens Ies ot, et entendi lor dis. 
set que est Toirs; si s* en est asoplis. 
i s* abaissa, s* a Ies damoisiaus pris. 
par de lis lui andeus Ies a asis. 
puis lor a dit "ie iere tos amis, 
n* ar^ mais garde por ome qui soit vis; 
bien tos tenrai conti^ tos enemis." 

ordeFaparilierjwie&S'. 17305(^.1/. Aubri foL113. 

k un pontel a Y issue d* un pri, 

sunt Grestien et Sarazin melld. 

k V asembler i out maint cop dond, 

maint cberalier k le terre Tersd, 

et maint hauberc et rot et desaird. 

li rois Hauris a sa lent escrid 

"or de bien faire, por diu de maiestd. 

de ces paiens defendons no reignd." 
V escrient. 

endormis] Die Handschrifl alendormis. 
Die Handschrifl yausaus, 
^neyou. 

Im Agolant ist des Kaisers Orijlamme noch in 
andern Hdnden. fol. 174. 



3630. 
3646. 
3661. 
3691. 
3692. 



"batalle aurez: ne tos en mentiron." 
et respont Karles "damledieu la nos don. 
tolir nos cuident ce que de deu tenon, 
mes par mon cibief, nos lor contrediron, 
ge Teu k dieu, k son glorios non. 
fetes soner mes granz cors de lalon. 
si s* arme 1* ost entor et enriron." 

Chales quemande que V ost soit tost armee, 
et il si furent sanz nule demoree. 
iiij mil grelles i soncnt la . . . ee. 
la Tcissiez mainle broigne endosee, 
sor maint Tert biaume la Tenlaille fermee, 
maint baut baron ceindre sa bone espee. 
k maint destrier fu la sele cenglee. 
li conoistable V ont molt bien ordenee. 
li roi salli en la sele doree. 
li fiuz d* un due a s* enseigne portee. 
son seneschal a tote 1* ost liyree. 
"Fagon" dist Karle, "Toiz con ricbe asemblee! 
einz roi de France n* out mes tel aunee. 
preng V oriflambe que tant io ra gardee." 
tot em pi . . ant li a li roi donee, 
dist Fagon "sire, honor m* ayez portee. 
or m* otroit diex qu* ele soit bien gardee." 

Tant chcyaucha li bon roi Karlemaine« 
euTiron lui 11 baron de son regn^ 
et li Breton et la gent de Toreine, 
de Normendie, de Flandre, de LoTiene, 
de Loherenne et de ceus d* Alemaine. 
c mille furent k une Tert enseigne. 
tant cherachierent le piii et la montaigne 
qu' k Salomon s' asembla la compaigne. 

Aubri fol. 90. 
ie conois tant en tos tele £ei*t^ 
que me oriflambe Toil que tos me port^. 
ie Tot le doins et tos le rooerds. 
li rois de Frise est en me terre entr^, 
si a mon reigne et mon pais gastd; 
et si TOS esles euTers aus esproy^. 
dit li Borgon "or ne tos dementds. 
se il i Tient, il i ert encontrds." 
le quens li done de sa terre Ies dds. 
dorenayant sera ses ayods 
et marechaus de sa terre clamds. 

hiijehll in der Handschrifim 

^cbamin. 

^Guibors. 

^partot. 

Roman de Maugis: 

dl jugleor yous chantent de Maugis le larronv 
comment il guerroya T empereour Karlon 
pour aidier ses cousins Ies iiij fib Aymon ; 
dont il ne seyent mie la monte d* an bouton. 



169 



nuds oe &* est pas « » . doni nous tous dianteroii. 
mais ie tous en diray la droite . . .. 
ou il apprit U sens dont Hoik foison. 

3747. *anui8. 3798. *8e. 3811. *«an. 
3914. corond] Yida de S. Millan 422. 

oidme, dizo, todos legos e coronados. 

3938. *Ii. 3956. *paien. 3959. *mesaigicr. 

3999. Jhnlich der Papst selbst im Agolan t fol. 158' 
et r apostoiles meismenient i fu, 
qui sist en haul desus un arc Tolu. 
tres bien parla, que bien V ont entendu. 
"frans chrestiens, diex tos tiegne en yertu. 
or pocz dire, bien nos est ayenu, 
que en nos tens est ci besoign yecu. 
yous qui ayez en granz pecbiez geu, 
par coi yos estes dampnez et confondu, 
as cous donner as brans d* acier tot nu 
en seroiz yos toz quite et assolu, 
se yous yengiez yostre pere Jesu." 

Der Kaiser aber gebielerischer : 
Apres park li rois.de Saint Denise, 
tot oorodez, n* a talent que il rie. 



Trans chevaliers, Jesu vos bendie. 

ralez yous en» ne tos atargicsE mie. 

si semonnez tote to baronie 

por France fere et secors et aie. 

droit k Paris, la fort dii gamie, 

soiez trestuit en la grant praerie, 

touz sanz faiUianoe, sor membre et sor Tie. 

et 8* il i a poyre cheyalerie, 

cheyalier nul qui ten^ soit £aillie, 

yiegnent k naoi: ie lor di et afie, 

armes aront, n* est nul qui Ie desdie, 

or et ai|;ent et ricbe manantie. 

que par la foi que doi Sainte Marie, 

ne remaindra denier en abeie, 

croiz ne galice ne autre manantie: 

tot Ie dorra k la cheyalerie. 

et qui o moi ne yendra en aie 

contre Agolant qui ma teiTe a sesie, 

cuyert sera et lui et sa lignie, 

n* en mon roiaume ne demora il mie.* 

4009. ^pechiez. 

4012. buer GegenlheU von mar. 

4039. ^grans. 4055. ^Amalt. 



Zum Agolant. 

Die in der Anmerkung erwdhnte Mandschrifl be^ 
sieht aus 190 Bldltern von verschiedenem Pergament 
und Format^ zum Theii schlechi erfialten, auck beim 
Einbinden in Unordnung gerathen. Jeder der drei 
Bomane ist von einer andern Hand geschrieben, der 
Agolant von der dltesten; alien fehlt Anfang und 
Ende. So unvoUstdndig hat der Aubri 143 Blatter. 

fol. 1. ce fu un ior de feste Saint Martin, 

que li franc dus se leya par matin. 

yait oir messe au mostier Saint Fremin. 

Auberis est sus ou palais marbrin. 

il n* i ayoit ne oncle ne cosin 

qui ne yosist oscirre Ie meschin 

ancois k nuit que atendi'e Ie matin. 
Or fu Basin aids por riyoier. 

son fil laissa sus el palais plenier. 

o se marratre Ie bisse k banoier 

et o son oncle Henri Ie losengier. 
fol. 143. en Ie capele estoient li baron, 

ou Auberis a receu Ie don 

de la roine k Ie dere fa^on. 

Guibors adestre Gascelin li frans horn 

et Tiebelins qui molt estoit prodom. 

li sains hermites fit Ie benei^n. * 

"dameT dist il, "rolds Ie BorgenonT 

"oil" dtst de, '*i m* est et bel et bon.** 



puis apela Auberi par son non. 

"yolds Guiborc o ti^estot Ie roion?* 

dist Auberis ''oil par Saint Fagon. 

il a grant pito que ie desir cest don." 

que yos feroi ie plus long plait ne sermon? 

U V esposa li bons due de Digon. 

Auberis a la roine esposee, 
et li hermites a Ie messe cantee. 
dex, com grant ioie il i out demenee! 
grant fu 1' ofrandi^t quant ele fu portee. 
desous un paile qui fit fare une fee 
fu la roine benoite et sacree. 
de mostier issent, quant messe fu cantee. 
la roine ont de sor un mul montee, 
et Soneher en la selle afeutree. 
de saint hermite ont fait la deseyree. 
de • issent, s* ont ia porte passee. 
a Ostoune acoiUent lor iomee. 
en Ie maixe est de Bayiere Ie lee, 
qui Odes tient, qui ait male duree. 
or gart Aubiis n* ait Ie marce passee. 
poi i a gent qui de mort ne Ie hee: 
tost i ara Ie teste recopee. 

Li cheyalier se prenent k esrer. 
de lor iomds ne yos yoil aconter. 
tant esploiterent no gentil bacheler, 
Ie castel yoient cfui molt fidt a loer. 

Y2 



170 



un mea le voit en la. vile confer. 

"seignors baron, diu derons aorer. 

d vient li das de Genyres sor la mer: 

c* est Auberis qui molt fait k louer. 

et 81 amaine le roine au.Tis der, 

que Sarrasin en Toloient mener. 

i r a rescouse cumme ds qui est ber, 

et si r a prise k moiller et k per, 

et ceste terre aura tot k garder: 

il n* est nus horn miez le sace guier. 

Gascelin doit Soneher esposer: 

en tot le monde n* a mdlor bacder.** 

quant il V oierent, pristrent diu k loer. 

de la grant ioie font lor doce soner. 

totes les rues firent encortiner 

et k le teiTe le vert herbe geter. 

^ encensiers font le fu alumer. 

Der Meraugis 13. 
f. l44. r. qui ont toz iorz Meraugis quis. 
ont tant err^ qu* il sont yenu 
au quarefort, la ou refu 
Meraugis qui le nayn troTa, 
qui tant li dist qu' il retoma 
issi com vos F avez oi. 
iluec se tint por esbahi. 

f. 157.V. itex escuz en totes places 

pent k tel col. gc n* en dis plus ; 
ne ge ne cuit qu^ il en soit nus 
qui tel escu doie porter, 
bien doit chascun son cuer ost^r, 
qu* k son col td cscu ne pende, 
don dez toz cheTaliei*s defTcnde. 
. ase . ne n* oblige pas, 
quar ele est de tel conpas 
qu' k toz cortois par sa mestrie 

Der jigolant 32. 
f. 158. r. s' il ne itie font averer toz mes diz, 
don primes dites que ie tos ai trahit, 
lors me chadez hors de nostre pais, 
ne creez pas les coarz, les falliz. 
Triamodes est ore molt haixiiz: 
mes TOS Terrez qu* encor tos iert falliz. 
bien sai por coi ge sui de lui haiz; 
que li rilains le dit en ses respiz, 
li fiz au chat doit prendre la sounz.* 

Quant Hiamont out cete parole oie, 
em piez se drece, molt hautement s^ escrie. 
"Triamodes, par molt grant felonnie 
d derant moi dcmandez seignorie, 
tant con ge soie si haitlez ni en vie. 
un an ancois que cest ost fust banie, 
me fu de France la corone otroie. 
mes ondes iest^, ce ne reni ge mie, 



frdres germain ma mere V cseherie; 

et si estes sires de ralorie. 

riches hons iestes, s* avez grant manantie, 

nobles et fiers et pleins de felonnie. 

or Tolez Francs destniire par envie. 

par Mahomet, issi n* ira il mie. 

g' en serai rois, qui em plort ne ne rie. 

et si iugiez que 1* en Balan ode 

comme celui qui ji* a mort deserrie, 

si faitement ne Y odra V en mie. 

f. 190. ?. li cors en gist desoz un olivier. 

/ le braz li firent et la teste trenchier. 
yesd la teste en ceft hiaume d* ader. . 
einz ne li voudrent oster ne deslader. 
por ce le firent li cuvert pautonier, 
que le conoise Agolant le guerrier. 
quant Mandaquins V oi si deidsnier, 
pam^ chai k terre du destrier, 
la veisiez un gi*ant dud comencier, 
tant cheveus traire, tantc barbe sacher. 
icele echiele ont fet si esmoier, 
treslot li miudres ne se sout conseiller. 

Ya s* en li mes k esperons brochant, 
et cil renient rociTeillios duel fesant. 
troi a troi vont parmi Y ost conseilliant. 
"helas pecheres, qu* alames nos querant? 
perdu ayons Mahon et TeiTagant 
et Apollin et Jupiter le grant, 
Hiamont le preu qu^ avions k garant." 

1 u. 4. ^quemande, wie 841 quemant, 741 quenoit, 

1142 quenois, , 

5. ne] V i. 

12. '*'e8cuz. Desgieichen 60 fuianz^ 66 und 458 granz, 
75, 238, 380 Teniiz, 575 piez, 722 tree, 830 issoz, 
903 citez, 1184 poinz. 
18. ^avantguardea, ^bgieich 60 ayantgaides. 

20. ni. 

25. em parcbemln] foL 168. r. 

"baron* dist il, "nobile palazin, 

de m* ayangarde yos ai balli^ le brin. 

zl mHle estes em parchemin, 

tuit bon yasal, n* en i a an fraiin. 

u non de cil qui de Y iaue fist yin, 

yous metrez toz le matin au chemin. 

si cheyauchiez yers la gent Apollin. 

crestient^ cuident metre au chemin. 

conbatez yos o li bran acerin. 

ge yos sivrai tot le sablon chemin 

k c mille hommes qui yei^s moi sont adin. 

mar i entrerent li cuyert Bedoin." 

27. maine, und dock 19 meine. So weckselt weiterhin 
ainz mil einz, Aspremont mit Aspremunt iimf Apre- 



171 



mon, aigues mii augue und iague, au nut ou und 
u^ bref mii brief, esmai^ mii esmoi^, forre mii 
fuerre, guele mii goule, biame mii biaume, lor mii 
leur, mais mii mes, molt mii mout, ot mii out, ors 
mii ours, pou mii poi, poier mii puicr, sot mii sout, 
sont mii sunt. 
31. ^franc. fol. 158 ▼. 

en Engleterre Tint li roi Coboer. 

par le pais fet les leltres porter 

qu* aue lui Tiegnent si demeine et si per 

por Karlemaine garantii* et tenser. 
F'gL zu Gerbard 365. 
33. ^seine. 
36. Alfaigne] foL 182 y. 

il li demandent, si li vont escriant. 

**qui esles tos? dites, sire Persant. 

dites nos Toir, pai* to dieu TerTagant 

et par la loi ou tos iestes crdant." 

"Toir** dist Hiamon, *ia n^ irai mentoiant: 

nonques ne fui nul ior de mon TiTant. 

se tos estiez cncor ci autrelant, 

ie tos diroi trestout mon coTenant: . 

car mes lignages ne fu onques mentant. 

roi sui d' Aufrique d' outre la mer corant. 

r ai non Hiamon, si sui fiz Agolant. 

moie est Alfaigne et Betaigne la grant, 

moie est Persic, que tienent li Persant. 

Inde maior est tote em mon quemant. 

sa terre tient de moi prestre Johan: 

ce est la terre ou nul homme ne ment. 

Inde labor est de mon tenement. 

que TOS dii*oie n' iroie deTisant? 

roi sui d' Aufrique d' outre la mer qui fent. 

. . la mer Tet entor tomiant^ 

. tote k moi par deTers orient. 

se or peusse oonquester Occident, 

lor fust k moi tot li mont apendant. 

50. Hiamont] GcwghnUcher Hiaumont, und gemqfser 

der lialidnischen Form. 

fu fatato (OrlSTndo) in Aspramonte 
al tempo d* Agolante e del re Almonte. 

Morg. magg. 25 104. 
uccidesti Almonte alia fontana 
legato in grembo al rd nostro padrone. 

Orl. innam, 21 21. 
Der hier Und 16 16, im Morg. magg. 1 13 berUhrie 
Tod desjungen Helden scheini auch in dem Franzo^ 
sischen Gedichi erzdhli gewesen zu sein. Nctch ciner 
Niederlage verirri kommi H. an ciner Quelle, 

^1 fonz d' un Tal, desoz un oliWer, 
mii Kaiser Karl allein in Gesprdch und Kamjff. 
Hiaumont saut sus, si a tret Durendal, 



et r emper^re Joiouse la roial. 

bien se, requierent li dui roi natural. 

Li dui roi sunt orgueillous et puissant, 
de grant ricbece orgueillous et manant, 
fier et bardi et bien entreprenant. 
tant com la nue et li del Tet corant, 
ne sunt dui roi qui tant soient puissant, 
li uns est sires par deTers occidant, 
li autres est rois par dcTei-s oriant. 
entre ces ij a un orgueil si grant 
que tot li pires ne prise F autre un gant. 

und bald nachher isi Hiamoni erschlagen von Ao- 
land, der jene Niederlage geschqffi hat durch ein 
aufserordeniliches Aufgeboi. 

yiegnent aTant li bacheler legier, 
cil de cuisine, seneschax, boteiller, 
et damoisel iugleor et princier, 
et trestuit cil qui se puent edier. 
en cest bcsoign seront tuit cbeTalier. 

Dazwischen aber isi leider eine Lucke in der Hand" 
schrifi, indem Bldtier fehlen. 

74. Das ersie eljehli in. der Handschrift* 
95. teiex] Vermuihlich 'was tentiux fol. 170 r. 
et Salemon an roi tentiux et ber. 

116. Lieber Aspremon. 

117. Hiaumon] Die Handschri/t aumon. Und 118 laf- 
foison, ^vie 783 u. 787 enfflee, 782 e88coutee,^1035 
conssellier. 

125. Vous. 

126. tart diroit en] An einer andern Sielle 

"be dii*' dist Karles, "qui d* eue fis Tin 
et conTertis Saint Pol et Saint Fermin, 
soufferrez tos de to gent tel train, 
que Tostre loi soit k paiens endin? 
se de ce cbamp traien paien k fin, - 
iamais en France n* orra messe k matin, 
einz morirai k mon brant acerin." 
adonc plorent maint ricbe paUun. 

132. ^Persanz. 

138. ^tarin] oder train. 

165. Die Handschrift arier. 

179. per] oiler par. Die Abkurzung isi dieselbe in par- 

ler und in perdre* 
188. Die Handschrift arme. Auch 710 isi wol durer 

zu seizen, 
193. *qui. S. zu den Haymonskindern 160. Fur qu* ils 

siehi qui 641, 707, 939. 
213. Die Handschrift labata tres. 
220. *don. 
227. Die Handschrift auees. 



172 



275. TO fur roi, ungc/uhr wie in fur due ader dus 
398, 420» 451 und dfter. 

296. Mix. 

315. *iaqu* a. Auch 494 iuqu* au und 656 iuq\ 

346. ^damledieu. 

352. Die Handschrift paint. 

359. bone] cMferboue. 

382. 446. 604. 670. ''dedenz. 

424. li] si? 432. V«x. 

465 u. 466. qu* il]* qui. 

506. faoun^] oder £aonn^. 555 siehl faond. 

625. nul soudour] Ein JVorl, fbl. 183. r. 

grant noise meincnt cheval et niissoudor. 
Aubri fol.116. scheini in demselben Sinne mu- 
aador zu slehen. 

dist 4 ses hommes "par Mahon que ie aor, 
li queus de tos conoist cost poigneor, 
qui tei damage nus a fait hui ce iorT 
uns saiTazin li a dit sans demor 
"c* est it>is Auris qui tant a de vigor.* 
et dist li Turs "ia morra hi dolor." 
envers li roi toma son musador. 

529. FermuthUch traitor. 

555. *avoit. 574. *!' afrcte. 

632. Die Handschrift vait. 

641. fVeiter unien 

chascun yenoit et chargiez et trossez. 
yitalle aportent et pain et char et blez. 
lor itij diez ont ayec eus portez. 
8or les chastiaus fu chascun d* eus lerez. 
tot orent . . les flans et les costez. 
beent les gueules, chascun semble niafez. 
et Sarrazin les ont molt enclinez, 
treschent et balent,- s* ont les tabors sonez. 

678. yeulent] Die Handschrift scheint yententzu haben. 
Vielleicht yendent. 

679. ^amblant. 

687. Rise] fol. 181 y. 

par foi, Hiamont, trop par as mal err^, 
quant sanz ton pere t* es a Karlon mell^. 
4 molt grant blame voir vos sera tom^: 
car ci Francois ne sunt mie emprutd. 
bien nos chalengcnt la lor grant herite. 
ia ci damages n' en iert mes restore, 
perdu avez du mieuz de vo bam<S. 
et car soit ore vostre olifant sond. 
li rois r oiTa a Rise la cit^, 
seoora vos, ia n' en iert trestoi1i<^. 
ou se ce non, mal somes a tome. 

fol. 183 r. 

Hiamont X entent, si a fet un sospir. 



prent V oliiant, ne puet mes oonsentir. 
si r a son^ par menreiUos air. 
Rise fu loign, ne le puet en oir. 

und bald nachher 

trop fu loing Rise la grant aXi maior. - 

fol. 187 r. 

et r ost d' Aufrique, qui de Rise se pari. 
691. Noir. 693. *V antgarde qui deyant aunt. 
704. ^mil. Die Handschrift m 712. ^sayons. 
714. qulus. quius <dfer isi quel, ivie tius 990 tel. So 

gsajiir ge 1 1133, siuyur si 1 1003 m. 1084, na 
Jiir ne 1 864, 883, 893, 934, 1092. Dochfur ne 

les sieht nes 909 u. 978. 
718. *leyez. 

723. '^Das verbUehene Wort scheint ensengniec. 
730. ^Femenie a/f nomen proprium. Anderwdrts 

Hiamont la voit, si V a molt redotee. 
dist & Ogier "bone m* avez donee, 
bien te connois It ccle corte espee. 
toz soit honiz qui tele V a trempce. 
une autre foiz-fui o toi 4 meslee. 
tu ies prodom, ne ce ferai oelee. 
se moi et toi volions V acordee, 
que tu lessasses la loi crestienee, 
de Femenie t* estroit V enor donee, 
roi te ferai, corone dl chief fermee." 

739. vokfehU in dep Handschrift. 

754. irai] Die Handschrift iai, u. 760 lonijur le yont. 

Nach 782 ist ausgefailen 

com r un paien Fail* auti'e contd. 

796. ^ign, und 1009 besoign, 1058 soign. 

850. ^coyoitox. 859. *as asregnie. 

869. *por« Und umgekehrl 916 par. 

905. ^serommes. 907. ^Teryagan. 

922. rC fur en, wie im Italmnischen und ProifenxaU^ 

Kschen. Fgl. Gerhard 2657. 
926. Die Handschrift maes* 
946. . . . t scheint teint. 
956. Esjehlt eine Sylbe, en oder yos. 
979. *asez. 
1031. ^bauberc. So steht in der Handschrift auch 1099 

fiir V auberc. 
1036. *yoir Balans. 
1050. f^g/. Ferabras 2631-3. Roman deRou 1857. 

fame li donrai gente et de bone fachon. 
1064. ^ariver. 1067. *el ohne Accent. 1071. ^lesssise. 
1097. le]* r en. 1116. *yos. 1120. *gc- 
1147. lous] Sonst Huon du Mans, auch Huet. Sn 
Turpin Oellus comes. Fgl. zu Ferabras 4010. 



173 



1155. Caoe] Eine andre Form des Namens s, zu 31. 
Jin jener Stelle wird er zusamniengeftellt mit 
K. Gondebuef le Prison und K. Briniox de 
Hongrie. 

1162. ne feroit-] Und dock zieht Girard dem Kaiser 
/reiwillig, scheinl es, zu Hiilfe* fol. 159* 

en Aspremont apres Karlon iroie, 

k mon pooir damledeu yengeroie, 

el par saint pei'e de Romme m^ en Tendroie, 

de mes pechiez ti'estoz m* esmonderoie. 

car tu es yieus, et ta char afeblote. 

ie proiroie por toi, oil que ie soie, 

nostre seignor Jesu, que il t* aroie, 

H ciel te face soir, oik tant a ioie.* 

Girart Y entent, le coer li afebloie. 

molt doucement li craante et otroie. 

Girart du Frate ot ^ fenime parler 
et damledieu docement redamer. 
einz ne pout mes son cuer adominer. 
por ses pechiez commenca k plorer. 
molt tendrement commence i sospirer. 
dame Ameline en prist k apeler. 
"dame" dist il, "or me lessiez ester, 
proiez por moi, diex fetes honorer 
de nos armones, et si fetes orer 
por moi ces clers et ces prestres chanter, 
ge me Toudrai envers dieu acorder, 
que il me yeille mes pechiez pardonner* 
isnelement fet ses bri^ seeler: 
par tot son regno les a fet comporter. 
yienent i prince et dieralier et per. 
quant sunt ycnu, si lor print k mostrer. 
"baron*" dist il, *i nos coyient aler 
yers la grant ost Karlon reconforter. 
rois Agolans a passee la mer,' 
son fiz Hiaumont, ca oi conter, 
et si grant ost que nus ne puet nombrer. 
sor Kar9emaine yeut France conquester: 
crestientd yeut k mal atomer. 
et se il puet Karlon en champ mater, 
poi i porront li autre recoyrer. 
ne deyons mie nostre ayoir esconser. 
et se ga diex m* en ksoit retomer, 
adonc sauroie qui ie deyroie amer.* 
et dl respondent "ce fet k graanter.** 
dont fet Gii'ars ses ij neyez mander, 
Claires et Bneos: si ks oi nommer. 
quani il les yoit, ses'prent k apeler. 
"or tost, anfTanz" feit il, "de Y atomer. 
ie yos youdrai or endroit adouber, 
et mes ij fiz que ge puis tant amer." 

Li yek Girars, qui cuer out de lion, 
preroierement a adoub^ Glaron 



et puis apres le preuz conte Beoyon, 
Hamaut son fil et Renier Y effiincon. 
quant adoub^ furent li compaignon, 
Girars leur part sa terre et son roion. 
k Claire donne trestoute Auyeme en don; 
Boon donna mollier de grant renon, 
et avec lui grant terre et gran renon (roion?). 
Girart du Frate qui molt fist k proisier, 
molt nch^ terre donna son fiz Renier. 
la greignor done un grant pais plenier, 
et de Colence fist Regnalt h^ritierj 
une grant teire qui yaut maint bon deniei*, 
dont i pona mander maint chevalier, 
qui serviix)nt de gr^ et sans danger. 

Den Kriegfuhrt er zuerst abgesonderi. foL 180. 
or fetes pes, seignor, por dieu amor: 
de Dan Girard dirai le poignoior, 
celui du Frate, le bon tomoior. 
n^asembla mie as gens Y empereor; 
mes o Hiamont fist tenir s^oriflor, 
Ik yint Girart, o lui maint poignoior. 
y rail estoient ensemble d* un ator, 
X mil estoient de la gent paienor. 
le dus Girart les assailli le ior. 
diex le maintiengne, le pere criator, 
que r estendart conquist par sa yalor. 

Die Aussohnung erfolgt (fol. 175. t.) ' 
soz Aspi-emont en la yalee grant, 
oil li baron se yont reconnisant. 
li emperere i est yenuz poignant, 
et d* autre part Girars esperonnant. 
14 yeissiez une ioie molt grant, 
\k oil li uns l\autre ya rayisant. 

Quant Girars yoit Karlon le fiz Pepin 
yestuz d' un paile esperon^ d^ or fin, 
d* un cort mantel affubl^ ostorin, 
ct en son chief un chapel sebdin, 
merTeiUe semble, prince de gentil lin. 
si se repent qu* einz le dama fraiin. 

Quant s* est Girars de Karlon aprochi^, 
li roi U a son braz au col ploi^: 
ilec se sunt andui entrebesi^. 
ainz que li rois se fust k mont dred^ 
et de son chief son chapel ius ploi^, 
Girars s* abease: si 1* en a redred^, 
profont r encline k Karlon le rendi^. 

Deyant Karlon s* estut Y arceyesqae Torpin. 
il li remembre de Girart son oosin, 
qui li geta son coutel aoerin 
dedenz Viane dnz u pales marbrin, 
quant d message ala le fiz Pepin: 
se il peust, il Y eust tret a fin. 
il a pris penne et encre et parchemtn: 



174 



li a fet chartre de Rommanz en Latin, 
si com Girars descend! kl chemin 
encontre Karle, et com il li fist cUdj 
com ii tendi son chapel sebelin. 
celui hommage ot Karles en la fin: 
Girars eovint que fust en lui adin. 
por ce dit on, qui a felon yoisin, 
par maintes foiz en a mafds matin. 

1184. *foinz ballier. 

1204. Vant. 

1254. ^coroon^. 

1270. *qui. 

1288. Toit le la dame] rgl. Aubri fol. 49. 
et le contesse a Aubri regards, 
molt le Tit grant et corsu et quarrd 
et avenant et des membres formd, 
gros par espaules, large par V esbaudrd, 
les pi^ volus et le pis bien quarr^. 
blont ot le poll menu recercel^, 
ample riare et le iron fenetr^. 
les ex ot yairs et le yis colore, 
"dex* dist la dame coiment a ceU, 
*com cis bom est de grant nobility ! 



1325. 



lie la dame qoi 1* auroit k son gre. 
qui une fois en auroit V amistd, 
miex li yauroit que c mars d* or pes^.** 
enz en son cuer V a forment golosh, 
quant il s* en ya, la dame a soupir^. 

Nichi wem'ger ist der Geliebte ergriffen* fol. 63. r. 

ni^, ie yos Toil tot mon cuer descoTrii*, 
que ie soloie bien mangier et dormir. 
ia por une oue, qui V eut fait rostir, 
n* i coTenist autre de moi Tenir ^. 
et qui feist demi sestier emplir 
de Tin d' Auchoinx;, se puisse tenir, 
bien le quidasse delivrement iouir. 
et se ie fuisse en estor por feiir, 
ie ne quit ome de si amont espir, 
qui puet mie me ruistes cops sofrir, 
que ne fesisse ius de cheyal chair, 
mais le contesse me fait issi languir, 
que ne puis i^poter ne dormir, 
ne estre coi, ne aler ne Tenir. 
k paine sai quant il doit ayesprir. 

*graT^ oder grey^. 



Zuni Aubri. 



1. K» Auri wohnt in Regensburg. 

yait s* en Aubris k coite d' esperon. 

o li en maine-Gascelin le baron. 

passe les terres, maint bore et maint dongon. 

k Rainebprc yinrent li compaignpn. 

1^ tint Auris cort et tot si baron. 

ein VasM Pipins. fol. 117. v. 

quant ont le roi contre terrc abatu, 
molt ot son quer dolant et irascu. 
il se redrece par molt fiere yertu. 
r escu enbrace qu' il ni a atendu. 
il se defent a loi d' ome membru. 
mais se defense ne li yaut un festu, 
que Sai*azin li sont sore coru. 
lancent li dars et maint espi^ agu. 
son bon auberc ont faus^ et rompu. 
par droite foit:e V ont pris et relenu, 
k Anquetin V ont maintenant rendu, 
quant il le yit, si F a bien coneu. 
il li demande "renoiras de tu? 
Torras tu croire Mahon et Gau?* 
li rois r oi: ains si dolans ne fu. 
se il eut yer li pooir eu, 
mot yolentiers V eut del poing feru. 
puis li respont "ne place au roi Jesa, 



que por mon cors aie Te^pir perdu." 
Quant Auquetins a en tend u Ie roi, 
qui por Hens nule ne guerpiroit sa loi, 
i r en apellc docement en recoi. 
*ro]S de Bavi^rc, prenes conseil a toi, 
cor me crois ore, et si gucrpis ta loi. 
puis yien en France guerier ayec moi. 
le roi Pepin metrai en tel efroi, 
tourai li France et le donrai a toi.* 
et dist li rois ^'non ferai par me foi. 
miex yoil mprir que ie Jesu renoi, 
ne quide mie que mon seignor gueiToi, 
Jesu de gloire ne Pepin nosti^e roi.** 
Anquetins V ot, et si en ot annoi. 
liei* le fist et tenir ioste soi. 
puis est mont^, et sa ient ayec soi. 
ceus de Bayiei^ metra ia en efroi. 

Rois Anquetins s' en yait a esperon, 
ensemble o li sa ient et si baron, 
le roi Auri enmainent le troton . 
en une corde k guise de larren. 
entor 11 sunt bien x mil Esdayon. 
rois Anquetins qui ait maleicon, 
a fait soner k iij cofs de laton. 



*) TfT. 1^.152 10. 



176 



U Teisi^ de Tim grant caplison, 

Baiviei« assaillent eator et eATiron. 

Toide le troTent, n* i out defension. 

dedens entrerent qui qu* en poit ne qui non. 

en la cit4 s* espaundent 11 gloton, 

le fu i botent entor et enyiron. 

le ioi* i out arse mainte ihaison, 

les povres iens i ont destrusion: 

si en ont ars en fu et en cbarbon. 

Dazu stimmt dafs AubrCs F'ater ge/angcn gehalien 
wird von K» Desirrier oder Desier von Pai^ia* 
fol.ll. le due emeinent et font estroil loier. 

un grant carcant li font ^ col lacier. 

si le leverent sor un I'oci trocier. 

Lombart en mainent Basin au quer loial. 

il se demente et fait un dol coral.- 

Irepass^ ont et maint pui et maint yal. 

droit a Pavie, le Tile emperial, 

en amenerent le franc due natural. 

et Desiers, qui pensoit moult de mal| 

le fist ieter ens en se chartre aval, 

k grant dolor, ne sai que ie di al. 

si coniinanda son maistre senescal 

que Basin ait as^ et honte et mal. 

"cascun ior soit batus d* un fut poignal, 

et de pain d' orge gai*dds ne mangut al. 

ie li ferai traire mau temporal, 

tot por Crerin mon onde le vasal.* 



jiber nicht dafs Gerin, der vor Basin Herzog von 
Burgund gavesen, von ihm erschlagen ist wegen 
Verraihs an K. Karl, fol, 9. 

Gerins fu mort par grant deloiauttf, 
et ie r ocis, si n^ en sai nului gi*6, 
fors ke Jesu le roi de roaiestd: 
que om V avoit de traison reste (rel^? reptado.) 
que mordrir Tolt Karlon son aro^. 
Fgl. zu Flerabras 2948. 
34« ^Guiborc. Jfhnlich heifsen Aubri's Mutter und 

Schwester Erenborc, Ereborc. 
57. clers? 

79. *mi borne et. et, wie in diesem Gedicht qft^Jur est 
140. f^ermuthlich tost et maintenant, wie sonst tost et 

iimelement. 
162. Inde maior] x.zuAgoIant 36* 
200. Cahu] Oben Cau, Deutsch Cahun, nach Lachmann 
der Ki jun der Hcbrder. Ubrigens der achte Heiden- 
u. Tiirkengott, zu Apollin, Baratron, Jupiter, 
Mahomet, Margot, iVbiroit (A g clan t foL 178. 
perdu avon Jupiter et Noiron 
et toz les diex en cui nos croion). 
und Termagant [Talvagant, Trevigante). Sowenig 
behersigen diese Dichter Clorindens fVort^ 
che non conyien nei nostri tempj a nui 
gF idoli ayere, c men gl* idoli altrui. 

Ger. lib. 2 50. 



Zum Fierabras. 



1. le pajre] le als Artikel k6mmt im Fierabras weit 
aber hundertmal vor, und im Gloss. Occitan* we^ 
nigstens viermal, darfalso nicht Jur einen Schreib^ 
/ehler gelten^ ^viewohl Baynouard es nicht kennt. 
Indefs dieser Hochverdiente geht Hberall nicht son* 
derlich sorgfaltig zu Werke, am wenigsten aber mil 
dem Artikel : Jehlen ihm doch auch die merkwiir^ 
digen Formen, die, fast dem Englischen^lhe gleich, 
iveder Geschlecht noch Zahl unterscheiden. 

1. jutgar] Die Handschrifl iutgar, und so iiberall ifur 
]j wie u fur t« Mit iter Anderung ist ivenig ge^ 
'wonnen, 

2. FgL 4855 und Gerhard von Fiane 1068. 

4« Roman de Garin le Loheranc (par Jean de 
Flagi, Cod. Paris. 7608. vgL Boquefort B.2 S.777.) 
Tieille chancon voire yolez oir 
de grant esloire et de merveilleus pris, 
si com li Woandre yindrent en cest pais, 
creslientd ont roalement baiUi, 
les homes mors et ars tout le pais. 



destrubtrent et assistrent Paris, 
et Sainz Nicaisses de Rains i fu ocis, 
et Sainz Morises de Chablai la fort cit, 
en sa compaigne de chevalier vij m, 
qui por Jesu furent veray martyr. 

5 u. 7. Cod. 7188. 

k Y issue d' Avril, un temps douz et ioli, 
que erbeletes poignent et prez sont reverdi 
et arbrisel desirent qu* il fussent parfleuri, 
tout droit en ce termine que ie ici vous di, 

li Paris la cit^ estoie un venredi. 

* 

pour ce qu' il iert divenres, en mon cuer m* asenti 
qu' k Saint Ocnb iroie pour proier dieu merci. 
k un moine courtois, c* on nommoit Savari, 
' m' acointe telement^ damedieu en merci, 
quar le livre as y^toires me moustra, ou it vi 
r ystoire de Berlain et de Pepin aussi, 
comment n* en quel maniere le lyon assaiUi. 
aprentif iuglcor et escrivain marri, 
qui r ont de Hex en liex ca et 1& conqueilli, 
ont r estoire faussee, onques mes ne vi si, 

Z 



176 



tant que la yraie estoire emportai a?oec mi, 
ri com Berte fu seule el grant bois apai*li, 
ou niainte grosse poine eudura et soufii. 
r estoire icrt si mence, par foy le vous ple?i, 
que li mesentendant en seront esbauhi, 
et li bien entendant en seront esioi. 

Auf dieselbe Quelle scheinen die meisten Romane 
zuruckge/uhrl zu werden. Im Aubrijedoch heifsi 
e^(fol.25). < 

huimais horrez gloriose cbancon. 

li yer en sont escrit 4 Besencon. 

6. us] Die Udschrifl - j* , wie sie denn die Zahlen ge^ 
wohnlich in Ziffern schteibt, wenige ausgenom- 
men, us z.B. 83, 118, 524, 593, 1480, 1498, 1594, 
1604; duy 1101, 1533, 2724; doas 2790 u. 4782; 
sis 656 ; cens 4158 ; melia 206, 256, 2908 ; melier 
2931; milier27,168,303; milhier 3194. fVoraus 
Vnbequemlichkeit entstehl^ so oft unier mehrern 
Formen zu wdhlen isl: denn Raynouard scheint 
auch hier hein zuverldssiger Fiihrer. 
8. h\] Andre 61 oder A' 1, weniger einfach und weni" 
ger verirdglich mit ^« Dasselbe gilt von ^Is u. e. 

10. Die Hdsch 'IL' {s. zu Hk iii und Gerhard S). Wo 
keine Abkikrzungen gebrauchi sind^ schwankl auch 
hier d$r Unierschied zwischen Nominatii^us und - 
Casus obUquus, So steht als Nominaliv Augier u. 
Berart 902, 1694, 1810, 1818, 1928; £stout458; 
Karle mayne 2600; Olivier 290, 406, 750, 1145, 
1238, 1792; Raynier 55, 547, 817, 1421, 2194; 
Rollan 2588; als rocaiiv Gayne 787, Raynier 823: 
und dagegen als Accusatis^ Naymes 2693 und 2870, 
Raynols349, Turpis 1899. Nicht anders freilich 
bei den Appellatwen* 

13. dreyturier] Roman de Rou 4505. 

el rei omnipotent 
qui des bonz et des malz fet yeray iugement. 

15. del fer] Die Hdsch. defrir. 

20. Diese Belagerung undEroberungRoms istjjtmstdnd" 
lich erzdhlt im Sir Ferambras (Ellis 2. S.371f^.) 
VgL Calderon (la puente de Mantible S. 118. Leipz. 
Ausg.) 

22. *no. 

34. ges] Die Hdsch. ies hier und an vielen andern 
Stellen. Doch hat der Herausgeber geglaubt in 
diesem Fall und in den dhnlichen, wo ikber Ety-^ 
mologie und Aussprache kein Z^vejfel Stall Jindet, 
der Orthagraphie einige Einheit und Consequenz 
geben zu durfen. JVdren nur diese Tugenden nicht 
bedenklich in einerSprache, die iiberall nicht scheint 



Jertig geworden , nicht zur MeSinnung fiber sich 
selbst gekommen zu sein. 
58. '^comondet. 
73. ;^g^. 4436-7. 

78. Morimonda] Marimonda 586, 592, 596, 3976. Mar- 
mihonda bei Calderon ^.127, der ein Meer dar* 
aus macht. In F'*) mormionde u. normionde, wor* 
aus in spdtern Abdriicken Normandle gewordenm 
90. Alichandre] F'ermuthlich d* Alichandre^ M^ie 116, 
1386, 1540, 1618. Oder soil man 296, 301, 323, 
331, 418 Damiata schreiben? 
98. Aubri fol.99. 

de mautalent li est li sans muds. 
Termaus dcvint cum cari>on eubras^. 
Ies sowcieus a baissi^ et relev^. 
103. Bafomet] Im Cid Mafomat, in F ohne Bedenken 
Mahomet, 4vie im Sir Fcrumbras Mahound. Die 
erstaunliche Ableitung von ficuptj lA^rto^ war noch 
nicht erfunden* 
146. Wahrscheinlich verderbt und tikckenhqft* 
151 u. 733. S. die Anrnerkung zu Roman de Rou 

13882 I/. 14050. 
164. kl'arso] Roman de Rou 12699. 
li dus fist cberals demander, 
plusors en fist tr^ li mener. 
chascun out k V ar^on derant 
une espee bone pendant. 

166. rgl. 610 u. 982. Agolant fol.169. 
Hiaumont fu forz fier et emperial. 
se il creust en deu V espirital, 
miudre de lui ne monta sur cheval. 

fol. 171 V. 

Hiamont chevaucbe, o lui . . molt grant gent. 

*) F* d» h» dtr fr»n9otitch9 Fierahrat « ii^irinie a Ljob 1* aa dc gnec mil 
^•ttr« ccM ^Btre Tingtt ct leite, le xx ionr dc NoTcmbre, kh fol. Siatt Titels 
ein HoUschnitt, »or*telUnd einen Ritter mu PJerde, mit dem Sinen Tf^orf 
Ficnbri*. Anfmngi 

Saint Pol doctcnr de rente Bona dtt qa« tontct ckoaei redaitct <■ eicripl 

ioat il Boatre doctrine cacriptca •oitvcntca foia iaj eatc excite de la part 

de Teaenble booune , Mcasjre Hear j Bolomier, cbaaof ne dc X^onaanae, poor 
rednixe i mb plaiair an^ace hf atoirca taat en Latin comBM ta HeMiiiBil ct 
ca aatre facoa racriptea, ceataaaaroir dc cellny trea paiaaant rcrtaeax ct bo- 
Me Charlca le grant , roj de Fraace et emperenr de Romme, filt da graat 
roy Pcpia, ct d« aca princca et bteoaa .... et ponr ce qne le dit Henry B^ 
loBuer a Tcn ceate autiere detiotncte aana grant ordonnance, a aa rcqneate 
et anion la capacite de mon petit engin , et aeloa la nutierc ^e iea aj pea 
tronTcr, iaj ordonne cetluy livre* et pcnteitre que se ie cnaae tkXk Uea ia> 
fortaae (informe 7) 4 plain, qne ienaae bica mieulx fail, ear ic saj cm iaiea- 
cion dc dcdntre la nutierc ^e te n* en ajc cite inform^ prenicmaeBt Unit 
--par BBg litre antenticqne qui te dit Hironer bittorial coibibc par lea 
cronicqnca et ancuna antrca livrea qni font awntion de I* oeoTre anjraat. 
Und por dem Anfang de» eigentiicAen Fientbras: ct la aaticrc aniraal* 
qnc fen le aecood livre cat d' nng ronunant fait en V aadeaae (acoa aana 
grant ordonoance, dont iaj eatc incite k le rcduire rn proae par cbapttrea or- 
donnei. .. . en ceitnj lirre cnanyTant ie n* entena ai non aeulcaiCBt rcdaira 
la rymc aacieaae «b proa* ct diTiscr la matiire par diapitrc*^ 



177 



262. 
267. 
278. 
288. 



308. 
333. 
338. 
345. 



aiiiz ne fu hons tant euat hardemebt, 

sd il creust en dieu omnipotent. 

171. son] *8o. Dagngen 233 so]* *wn. Eben so 435 

*dizo, 443 u. 4001 ^enviro, 3018 *8Czo; aber 691 

*foron, 2761 dormiron, 3385 *8abon, 3394*dtton. 

227. Roman de Rbu 4225. 

& pendre 

et ardre en fen et poiz venter en cendre. 
236. 1493. 4803. Marie de France jB.l. «$'.522. 

d* ire et de mautalent tressue. 
252. 728. 1673. del] Lieher de \\ der Gkichformigkeit 
halben. Aus demselben Grunde torn' 383, dress* 
774, laych' 1300, saut' 3555, pane' 3798. 
"^entrescriat, wie J609 entreferut. 
r^/. 4161 II. 4692. 

can Sarrazi lo yiro? oder e can pajas an yist? 
*8i' ayesprat. Roman de Rou 11663. 

ains ke il fust bien avespr^. 
So ist Marie de France B.i* S.kik^zuschreiben 

quant tut Alt aycspr^. 
que ns a totz a iutgier? 
^arengatz. 
e los]* e IL 

*e 1, ohne den Apostrophe der vor dem 1 des Ar^ 
tikels uberall vom Ubel sein diirfte, Auch en ist 
rathiamer a Is e' n. 

346. f>/. 365, 1815. Roman de Rou 7843 (vj/.6777). 

Normant escrient dex aie 

r enseigne el due de Norraendie. 

und 9095. 

oil de France cnent Monjoie. 
ceo lor est bel ke V en les oie. 
Willame crie dex aie: 
c^ est r enseigne de Normandie. 

347. mot] Die Hdsch. mon. 

352. Marie de France i?.l. «S'.68. 
uns yix prestres blans et floriz. 
354. latis] Fgl.2k%7. Bei RaynouardB.S. SAi8. 
una mi dis en son latin. 
S. 119. 

mas que lur dis aital lati. 
«$.215. 

e li auzelet dui e dui 
en lur lati — 
fan reteudir la calmeilla. 
Parnasse Occ. «9. 46. 

senher, ieu sai d' aquel lati. 
Aubri fol.104. 

k soi Ic trait dcsous V ombre d* ua pin. 

tot en riant li despont son latin. 

que ferai, ni^, foi que doi Sain Domin?. 



364. 



fol. 105. 

Gascelin V ot, et tint le chief endin. 
dist k son onde deus mos en son latin, 
^d' ora, und eben so h mot peUta d* ora 3500 und 
4096, en pauca d' ora 2931. motas de vetz Gloss. 
Occ. Art» mota. Gerade wie im Spanischen* en 
pocadora Yida de S. Millan 296 u. Alexan- 
dre 793, a poca de sazon Mar tirio de S. Lorenzo 
33, con mucha de su jente Alex. 1225. Dock 
auch im Neutrum. en pauc d' ora 2674, petit de 
durada 3000, ab petit de maynia 3965. Gerhard 
993 en petit d' cure, A go Ian t itant petit de gent 

368. ^loniamens. 

385. la us] Besser ^vol V aus, das a vorgeschlagen vt^ie 
in acosegre, afinar, afolar, aremenar, arestancar, 
aretener, atensar, atrobar, und inr so vielen For^ 
men des Prbnomens und des Adverbiums. 

433 u. 725. *cui. 

446. ^reyidatz, 

454. Yalenti] Bei Pulci Yegliantino, bei Berni u. Ariost 
Brigliadoro. 

457. entre luj e Berart cayalgo] F^^. 1839. C id 190. 
entre Rachel e Yidas aparte yxieron amos. 

Marie de France B.U «9.348« 
yint anz menerent cele yie 
Milun entre lui et s' amie. 

Roman de Rou 7501. 
un ]ur se seeit al tablier 
entre li et un cheyalier. 
vgl. 8418 li. 12208 AhnUch 12132 

tant ont par els dui cheyalchid. 
u. 12124, nach dem Ms. de Duchesne, 
par els dui sunt du tref men. 
461. Fgl. 777 u. 5079. 

469. que punhs que galaupatz] Roman de Rou 931. 
mult i out de i*ealz ke ocis ke nafrez. 

Fgl. 1286, 1693, 2019, 2159, 6321, 9483t 11568. 
524, ^mieu. 

594. Es fehlt a, wie 4903 u. 4945. 
605. 2321. 2717. prengua. Fur sa ^sas. 
627. 1] Die Hdsch. lo, u. 679 {fiir gan) gran. 
704. Die Hdsch. raugar, u» 758 pres. 
730. F. son cheyal entre les autres special , qui se nom- 

moit ferrant d' espaigne. Fgl. Gerhard 572. Aber 

grade so nennt F auch Fierabras Pferd [um 
« F. 1040). Also wol das Appellativum auferan zum 

Proprium mijsverstanden. Fgl. zif, 1345. 
743. F. guillaume destoc und lestoc. 
774. Aldrat] i?* andi'ieu. FgL 3816, 3841, 4720. 
780. F. sire roy, yous ayez ordonn^ en France que ce que 

Z2 



178 



par deux de nous est iug^ se doit tenir, et ainsjr 
est que nous deux lugeons et ordonnons que Oliyier 
aille faire la bataille. 

791. dieus] Fermuthlich us, wie 83 u. 1054. 

813* 814. Slatt dieser heiden Verse ^ vor denen andre 
%u fehlen scheinen, hat F mats Regnier perdoit 
bien sa peine, car le roy luj avoit desia dond son 
gand en signe de licence. 817 fugt F hinzu de- 
reehief. 

819. que s] Die Hdsch. queys; was zu beachten isi, da 
sie auch 1599 beys hat fur be s. 

825. f>/.1051. Marie de France £.1.4$*. 116. 
de ceo fist il que trop yileins. 
Roman de Rou 7022. 

mult fet ke sage ki dex sert. 
v^. 2507, 4998, 13094, 15817. Gbssarzum Ro- 
man de la Rose Art. Ge fis que fox. 

828. rgl. 2215. 

829. puesj Lieber-pueBc^. 

894. di cal] Me cal. 

895. F. de pierre gort, der spdiere Druck (k Troyes, 
chez P. Gamier) de Perigord. 896 Beide Josutf. 

902. Bemart de Mondeidier Parn.Occ A 138 2. Ginurd 

de Mondidier F. 
934. F* et tu sees le prorerbe commun qui dit qu' il est 

temps de parler et temps de taire, et de V un et de 

r autre on peust estre fol repute. 
955. untatz] F. embaulmd le iour qu' il fiit descendu de 

la croix et mis au sepulchre. 
962. F. dont Fierabras respondit qu' il estoit bien fol 

sans raison, et que k bon droit s' en pourroit re- 

pentir. 
970. un palm magers] F. ung petit moindre. 
980. Roman de Rou 2064. 

large la foitrh^are. 

Was da erktdrt wrd la poitrine large. Offenhar 
ist es das Spanische horcajadura. 
lone] F* ayoit par commune estimacion quinxe pi& 
de long. 
1001. ^Capadosa, u* 1138..Gapdocha. F. ungcuir de Ca- 
padoce. F^erwandt scheint (Gloss. Occit. Art fel- 
tre) un feltre obrat de Capadoine. 
1008. ^fazeu. 

1027. fVahrscheinlich viiij. Die hier liickenhqfte Ce- 

schichte dieser Schwerier hat F vollstdndiger. 

F'gl. W* Grimm Deutsche Heldensage S, 43. 

une fojs rui*ent Iroys freres d* un peve engendrez, 

desquclz V ua aToit noiu Galan. Munificans fut le 

second, et le tiers se disoit Anisiax. ces troys freres 



firent ix espees, chascun troys. Anbiax tiers nomm^ 
fit r espee nomm^ Baptisme, qui avoit le pommeati 
d' or bien paint ; et aussy fist Ploranoe et Graban, 
lesqudles aroit Fierabras, eomme V ay dit. Munifi- 
cans r autre frere fit une auti*e espee, qui se disoit 
Durandal, laquelie Rolant eut. 1* autre se disoit San* 
Tsigine, et la tierce Cortan, que Ogier le Danois eut. 
et Gallas V autre frere fit celle qui nommoit Flan- 
berge, V autre Haultedere, et V autre Joyeose, que 
Charlemaij^ne avoit pour grant especialit^. et ces 
troys freres nommez furent les fa?res et ouTriers des 
dittes espees. 

Durendart {Durendal, Durindana, Durlindanai 
vgl. Morg. magg. 25 104 u. 27 105.) gewinrU zu 
Ende des Agoiant Roland vom Hiamont : sie ist 
aber schon JrUher in Km Karls Besitz gewesen* 

Karlon chevauche, qui out dolor molt grant. 

Hiamont enchauce, le richc roi puissant, 

qu* il out perdu k la ioste Balant. 

quant il neu voit, s* en ot le cuer dolant. 

"he dex" dbt Karle, *biau peres roi amant, 

qui la merct feis au non TOiant 

et raluraastes par to digne quemant. 

DaWd saWastes et Daniel 1* enfant, 

les iij aflans en la famese 'ardent, 

et conduisistes le pueple Moysant 

parmi la mer sans nef et sanz chalant: 

einz n* i peidistes la monte d' un besant. 

si com c' est Toir, ha 

donez rooi,.sire, ce que ge tos demant. 

ce est Hiamont qui fu fiz Agolant,. 

qui m* a tolu Anquetin le dormant 

et m* a tolu maint chevalier Tailliant. 

8* einsi s* en yet, toz ior serai dolant : 

car il eroporte Durendart la trenchant, 

que ge conquis soz Floiivile en champ. 

le fiz MarsiUe, Balafre et Baligant, 

la me tolirent soz Tolose la grant. 

puis la donerent au fort roi Agolant, 

qu* en adouba ce gloton soduiaut. 

s* einsi s* en Ta, molt remaindrai dolant.* 

lors brocha Karle le destrier auferrant: 

il li salli ziiij piez arant. 

Sautange, lernen wir imDeuischen Fierabras*), 
bedeut erlSserin. Cortan (Gortana Morg, magg. 1, 
17; urspriinglich wol la cortadora, %vie Agricans 
Trancbera) soil benannt sein von der K&rtt, 

Agolant f. 178 T. 

Ogier fu preuz, s* out molt le cuei* Tailliant. 
tret a Certain, don bien trenche le brant, 

*) Simnum 1553. S, den weitUuftigm TiUl M BUscking und mon der 
Boftn, Much dtr Ziele, S. xxxruu 



179 



et fiert Hiamont qui fii fis Agolant: 

ne redota ne lai ne son semblant. 

il tint Cortain, si le fiert par deyant. 

k, montw en V iaume Y a consult en traiant. 

tot li trencha et la coife derant, 

qu* il en abat et du cuir et du sane* 

Cortain trencha , si cola par devant* 

panni 1* arcon consui Y auferrant : 

tote la cube k Y espee en descent. 

li cheyal chict, et Hiamont ensement. 

le roi saut sus, quant yoit le covenant* 

dist k Ogier "k Maufii te quemant. 

t* espee fii^ent yif deable et tji-ant. 

s* ele fust loDgue, par le mien escient, 

it Durendart peust estre semblant. 

format te doute por ce que trenche tant.* 
Et dist Hiamont "yassax, molt te Toi fier. 

espee as bone, bien V en puez affichier. 

ne Ti on tele en poign de cheyalier. 

a* auques fust longue, qu* en s* em penst aidier, 

k grant menrelle te peust leecier. 
. li roi d* Aufrique as hui fet trebuchier 

et son cbeval abatu el terrier. 

ne troyai homme tant m^ osast aprochier. 

mais par Mahon qui nos a k iugier, 

de Durendart te mosterai Y acier, 

qui plus flamboie que chai'bon en brasier.* 
fol.l82r. 

Ogier fu preuz, si tint Cortain a* espee. 

o Direndai't fu forgie et oyree. 

en nule terre n*en out mieuz aceree. 

quant cil Y ot fete qui si Y ot manoyree, 

en une endume fu errant esproyee. 

Cortain trencha, qui molt fu bien trempee: 

desi qu* au tronc fu 1* enclume coupee. 

k ice cop brisa la bone espee. 

se ele ne fust issi mal alee, 

ce dit le feivres qui Y ayoit manoyree, 

ia Direndart n* eust alie duree, 

ne ne yasbt yers lui une derree. 

por sa bont^ 1* ont le feivre soudee. 

Ogier r a tret, qui maint ior i* a gardee. 

plus luist que brans en fomes abrasee. 
rgl. 2u A golant 730. Flanberge [Hk 314. Flo- 
berge) ist der Ilalidner Frusberta oder Fusberta. 
yon Hauteclaire s. Gerhard 2675. F^on Jqyeuse 
heifstes k%o\Bn\ foL 179. 

pues tret Joyos. ne sai plus riche brant| 

fors Durendart: cele me ge deyant. 
1031* Murificas so wenig irt Munificas zu dndern als 
Martiple mMantible oder (jP) Mantrible. KgL ar- 
ma, canorga, eacomergatymessorga, morgue, yeri. 
Umgekehrt hei/st Agremonia in F Aigremoire. 



1032. *tan. 

1044. ^entorsi. Marie de France JB.l.i9.428. 
la oeintui*e ceint entur sei. 

1058. In den Hk 

pour r amour du bon pere qui yos corps engendra, 
et de la bone mere qui neuf mois yous porta. 

1080. y^Aft in F. 

1081. mos] FieUeicht tos oder yos, wie 1213 u. 1300. 

1082. qui me donaya — , ieu no aeria] ivie 1283 no t 
lajcharaj yieure — , qui m deria. 

1088. lo pis] FgL 2496. 

1094. ^Oliyier oder Oliyiers. 

1121. que naus] qu' enans? 

1131. son] Die Hdsch. aol. Und 1141 que el, 1178 an 

donatz, 1228 na nay. 
1170. 3602. 3617. ^contra yal oder contrayal. Desglei^ 
chen encontra yal 1171, 2297, 2892. l/>u/1650con* 
tramon, o<&rWe 2696. Roman de la Roae 126: 
contre yal Y iave esbanoiant. 
1203. clapadis. Roman de Rou 9115. 
ne yunt pas iustes demandant, 
mais k chapUis se yunt fei'rant, 
si com en champ font champion. 
1210. FgL 1425. 

1231. ^la 'spaza, wie 1549 U 'spaza. 
1239. 1292. 1306. 1324. 1599. 1621. Mot fo grana la 
batalha] f^g/. 1599 i/. 1621, 3190 u. 3229. iSb 
im Aubri (fol. 133) drei Absdtze nach einander 
grant fu r estor et li caple mortal — 
grant fu r estor et fier le capitis — 
grant fu Y estor et ruiste le mell^. 
ini Agolanl (fol. 169) seeks: 
fors fu li chaples et meryellios li huz — 
fier sunt li cri et li estor mortal — 
fier sunt li cri et li estor pesant — > 
fort fu r estor, ruistes li fer^iz — 
fier sunt li cri et riche li cembel — 
for fu r estor, moll fist k redoter. 

1256. Longis] FgL 1447. Cid 352. 

1271. el] en? wc 835. 

1296. de mal talent] F* par grande oourtoiaie. 

1337. M?. 

1345. rlba 'I mar] JF. pres d' une grande riyiere. So isi 
aus dem JVindhund 1705 ein Hose geworden (qui 
couroit comme un lieyre]^ und im Deulschen Fie^ 
rabras aus den zwdlf Pars zwo^f Fetter oder, 
nach der Lesart des Bucks der Liebe, zwoif 
Fetiern* 

1352* F» yaloyent mieulx que tout 1' or de crestiente. 
FgL 2012, 2659. 



180 



1369-1371. oncas-oncajs] Vgl S. 166b 20 u. 21 v. u. 
1379* '^mortz que si Ih. 

1385. 1528. ra '1] Die Hdsch. ral, wie 4263. Der Apo* 
stroph ist so entbehrlich wie in al, del, pel, sol* 

1386. gran yiltat] Jriost O. F. 30 50. 

era yergogna e fallo 

e biasmo etemo a chi feria* 1 cavallo. 
1424. *^ieiaLtz. Vnd 1458. er. 
1500. ancfo] tanfo? 

1507. Das Anerbieten ist schwerlich ironisch gemeini, 
sondern die unnatiirliche Liebe die Calderon dem 
Bruder zur Schwester giebl, wUlkUhrUche Er^ 
findung. 

1508. Floripes F und Calderon^ Floripas im Sir jPe* 
rumbras* 

1531. el eacut] Lieber e F eacut. 
1571. no iaray d.h. no penray. rgL 1764, 2281, 2596, 
und besonders 23^8. Roman de Rou 1304. 

la primiere balaille ayom sor ell yeincue: 

si feron nos li altrcs. 

Marie de France B.i.S, 
unques fors jus fame n' amai, 

ne iam^ auti*e ne ferai. 
*ia ma J. Und 1633. cabelhs. Dagegen 4335. huela. 
^ne fos tan ausarU. 



1608. 

1680. 

1689- G>imbres] oder Gonubrea. F G)nimbrea. 

1721. 

1747. 



^m' as. 



dieu stbrt den Vers undfehli ouch 3562* VgL 

2128,3370, 
1759. lo filb d'Arapati] F. le filz du plus grant qui y fust 
1787. fot] oden fdc. Beides erlauben die ZHgem foe hat 

das Gloss. Occ. An. ortolan, und der Planch de 

S. Esteve i9. 151. 

1815. Die Hdsch m ia noner. 

1816. Gorsuble] ein andrer als der 2472. 

1831. *fermamen. 1889. %ars. 1897. *rendeU. 

1905. f^^/. 4935. Roman de Rou 1855. 

deyiengc cresticn, mue sa loi et son non. 

1907. F Florent, und so Jieifsl allerdings der Schut^ 
heilige von Roye en Santerre (1912}, wohin die 
Reliquien des von St. Martin ordinirlen presby- 
ter et confessor i. J, 1152 aus Saumur gsbracht 
sindy wicjruher nach Saumur aus Mons dona 
an der Loire, 

1909. en /chit in der Hdsch. 

1935. Die Hdsch,, blasmalz, nicht unrichtig nach dem 
Gloss. Occ. So hat dieselbe 3751 abres, u. bald 
apcba bald abcha, auch 4858 babtisme. 

1942. Die Hdsch. biralz, ^vie auch sonst hin undwie^ 
der Lira, hiray, liieycho, hi, ho. 



1952. *dis. 1959. *le. 1967. *fillia. 

1992. Yo] Die Hdsch. yos. Fielleicht yol. 

2015. ^1a. 2016. ^somsig. 

e pois met V arma en efiem & somsig. 

Po^me sur Boice 182. 
2019. ^engenrat. 

2028. Baudrat? andre Form von Baudrac (2179), Baa- 
das (3149), Baldacca d. h. Bagdad. 

2032. rgl. 27i9/^. 

2035. davala'ldegrat] GerAar^/ 3361. S. Roquefort zu 
Marie de France B. 1. S. 100 u. 248. 

2124. ^almirande. 

2149. a] *cn. Fgl. 813, 933, 2109, 2574* 

2158. Statt dessen pjluckt Floripar in F ung petit de 
la man de gloire, die in ihrem Zimmer wachst. 
In den Hajmonskindern 

tel poison leur donna qtii tous les ,ya sennant. 
und 

wie telle poison et fiat et ordonna, 

dont U garit Regnault. 
2174. us] Die Hdsch. yos. Und 2232. oomptat. 
2233. '''star. Vnd i298. 'statga. 
2235. Ein noch schindhlicheres Ansinnen ergeht an K. 
Earl Agolant fol. 188. 

Em piez a* endrece li rois Maladient. 

riches lions fu et de grant tenement. 

"Agolant sire, yous oyrez malement, 

qxiant yous savez de yoir certainement 

que Karles a itant pelit de gent. 

enyoiez i senz nul deloiement, 

si li mandez tost et isnelement. 

se dieu renoie et la nostra loi prent. 

lessiez le virre, se grant treu vous rent. 

mandez li bien par message briement 

qui TOUS euToit de mulez plus de cent, 

qui ti*estuit soient chargiiS d' or et d* argent, 

et autretant puceles de iovent, 

qui totes soient mescliines chastement. 

si en ferez trestot yostre talent. 

mes k Karlon*) V estuet fei-e autrement 

nus piez en langes, sanz autre yestement, 
• de sa coronne yous face tost present. 



*) Die Hdsch, Kim. JP>/. 5. 150 »u Hi, 114 Va/t iibrigms 

Oder Chalenuunc nicht nothwendig Carolus Magout isi , sondern ehen to q/> 
Karlmaao, Meigt auch Cod. 7183^ 

, cntonr la Saint Jebaa, que la roH^ ett flanric, 

fa roy Challe* Martiaux en ta sale Toutie 

4 Parii la cite o grant chevderic. 

one n* ot qne i) en£>ni, n* c«t droix qv . . en 

I' nn ot noa CkalcBiaiae, plain fa d« bona Tia* 

iij ana fu chevalier, plains iert de coortoisae, 

rt puis se rendi motoc drdras nnc abete. 

•t r autre ot non Pepin, qui fa sans vilonie. 

T piei ot et demi, de lone plus n* en ot mie, 

met plus bardie cbose ne fa oaqnes cboisic> 



181 



2239. 
2250. 
2290. 
2347. 
2364. 



2426. 
2483. 
2491. 
2539. 
2645. 



2666. 



et si aport de son or sens argent 
iii] deniers en reconoiscroent 
que de tous tiegne trestot son chasement. 
et si saui^ez de Hiamont le covenant, 
s* il a mestier d' ami ne de parent." 
dbt Agolant '^tous parlez sagement." 
rois Uliens est saliz em present, 
"sire** dist il, "si tous vient k talent, 
icest message yous ferai ge briement.* 

Pist Uliens "trop poez demorer. 
fetes un auti^ ensemble o mot aler, 
tot le plus sage, qui mieuz sacbe parler.* 
li Tieus Galindres fist li rob demander. 
il:Tint arant, quant il s* oi nommer. 
li rois le fist ridiement atomer. 
esperons d' or li fist ^ piez fermer 
et les aniaus es oreilles clouer. 
un mul d* Aufrique li ont fet amener. 
r estrier li tindrent, il est pres de monter. 
un raim d' olive li firent aporter. 
blanche out la barbc et le ris fres et der: 
nul plus bel viel ne peust en trover. 

Ulicn monte desus un cbeval ros: 
en tote V ost n* avoit pas deux raeillors. 
dauen ot bon et biaume point & flors, 
targe. roonde bendee de colors, 
lance trenchant, gofanon orguellios. 
grant fu et fort et fier et engingnpz. 
dt porteixmt le message enuioz. 

Yont s' en li mes senz plus de 1* atarger. 

orgueillos sont andui li messager. 

d^ eus TOUS lerai: si redirai arier 

de Karlemaine comment yeut esploiter. 
*cre8tia. 

em]' Die Hdsch* en* 

mas d^ un ? 

qu' un] Die Hdsch. qun, wie piq&re. 

aqui fo le due Naymes] Fast wie in den Ddni- 

schen Liedern. 
det var Yidiik Yerlandson, 

ban rider i Skoven frem. 

det Tar goden Burmand Kamp, 

ban taler til Olger Danske. 

det var stolten Fru Grimhild, 

bun lader baade biygge og blande. 
*c Is. 2475. *le». 
Yfehlt in der Hdsch. 
*certz. 2532. *eyergonhatz. 
^Intrec. 2566. ^seran. 2623. ^ajdatz. 
VgL Gerhard 2046. F. a' aprocha de luy pour tra- 
cter ung petit le desir de son cueur, et ne V osa 
baiser en la boi|cbe, sinon h% ioues et au menton. 
*batalh* aramia. 



2675. mas m' en iraj ad els, si Bafom m benezia? 

2693. F: 

et vint premierement au due Naymes, qui estoit descou- 
Tert et nue la teste, ct sans aultre deliberacion print par 
la barbe le dit Naymes, et le tira k soy si rebellement que 
k peu qu' il ne versa 4 plat k terre. et pub lui dist ''dont 
es su, vieillart? ne le me cele mye." le due Naymes rc- 
spondit *'paien, ie suis de Baviere, et est luien le pays, et 
sub bomme de Charlemaigne, conseiller especial, et tous 
ces barons qui sont cy en presence, sont tous contes et 
grans seigneurs, et sommes venus denoncer un messaige k 
V admiral dc la part du dit Charles V empereur redoubt^; 
et pour la cause que nous n* avons parl^ k son intendon, 
il nous a fait piisonniers c^ans. toutes foys ostez la main 
de dessus moy : car vous m' avds assez tenu, et soyez seur 
que ie ne diray pas encores du tou mon intencioni le 
pay en respond it V en suis content, ta folic te soit par- 
donnee : mab ie te demande par ta loyault^, quelz gens 
sont ilz en France, et de quelle entrcpiinse, et de qu^ 
ieux s^avent ilz user? que font ilz en Tostre royaulme?" 
"en Terit^" dbt le due Naymes, "quant le roy a disn^, ce- 
lui qui veult s' en va esbatre \k ou il luy plaist. les aul« 
tres Tont k cheval iouer, les aultres es pres chanter et faire 
bonne chiere, aux tables, auz eschds et auz aulti'es ieux 
plabans. et au matin chascun va onyr messe voulentiers 
k heure qu* elle se dit. et sont bien charitables pour don* 
ner auz povres de Jhesu crbt largement et coustumiere- 
ment. puis apres quant ilz viennent en lal>ataille, ilz sont 
fiers et hardis, et ne sont pas tantost Taincus. veez la 
qu' on fait en France et au pays des Crestiens.* Lucafar 
commenca k rire, et dist *par mon dieu Mahom, Tieillart 
et assoty que tous estes, tous parl^ bien foliement. il 
n* est riens de TOstre fait, ne ne sont Francoys de nuUc 
Taleur, s' ilz ne s^aivent les gi*os charbons souffler." "en 
Terit^" ce dbt le bon due Naymes , ''iamay ie n* en ouy 
parler." le payen respondit "ie tous en apprendray tan- 
tost la inaniere." et approcha le due aupr^ d* un gros 
feu. en allant oultre Rolant luy fbt signe qu* il fist bon 
portement. tantost Lucafar print le plus gros tbon qui 
fust au feu, et le soufQa si asprement que le feu en Tola 
abondammcnt , et puis dbt k Naymes qu* il luy failloit 
souffler. le due print le tbon, et congneut bien la maniere 
que le payen se Touloit farcer de luy, et s* aprocha de luy, 
et soffla le tison sy fort et sy tres puissamment que apr^ 
que il fut bien esprins, la flamme Tint auTisaige du* payen 
par telle maniere qu* il eust toute la barbe bruslee. quant 
le payen Teit le fait, a peu qu* il ne perdit le sens, le due 
Naymes k tout le tbon le frappa tellement par le col qu* il 
luy rompit les os, et 1* attaignant sy tres fort et sy Tirile- 
ment que les yeulz de la teste luy fist Toler k terre, et luy 
dbt "faulce creature que lu es, dieu te mauldie. tu me cui- 
das n* y a gueires bien faire muser k tes folies.** 

F^L Sir Ferumbras S. 140. 



182 



2702. 

2747. 



2765. 
2769. 
2795. 
Nach 



2886. 
2923. 

2948. 



3011. 



3024. 
3042. 
3206. 
3219. 
3267. 
3276. 
3277. 
3284. 



3311. 



ie Hdsch. noua. Und 2715. en Jur et. 

la mar betada] Aubri foL135. 
se dex te eust mesure ei cuer donee, 
n* eust tcl home dusc* k la mer beUe. 

*qu' et. 

F. puts la seignyt entour de loj. 

^prirada. 

2845 F: 

Guy de Bourgongne ra dire, quant il reit tant grant 
tresor oultre son gr^, "sire dieu, qui eut peu croire 
que en cestuy lieu y exist eu tant grant richesse as- 
semblee. or pleust k dieu que Richart de Nonnendie 
tint maintenant Jupin en sa cit^ de Rouen, car il 
en acompliroit Y esglise de la sainte trinity.* 

Die Hdsch. suL 

domneyer] s. Raynouard B. 2 S. ZO^fg. Girard le 
gracieux nennt ihn F. 

F. le due Basin y fut mort, et Aulbery son fik : 
car tantost qu' il yett son pere mouriri inconti- 
nent il se getta dessus et y demoura. 

Roman de Rou 5389* 

moult out grant duii de sa muiUier: 
mais en duii n* a nul recoTrier. 

15362. 
en plorer n* a nul recoyrier* 

^angat. 

Die Hdsch. de yiro. 

Zu ierichiigen nach 3401. 

^reyidiea. 3223. ''Guis. 3323. *Guio. 

ta mala fuy anc nat? 

lo rey] F. Brullant de Mommi^. 

Die Hdsch. folos. 

que a gran cruzeltat] Fohen (2476) : 

qui fit faulz semblant de chere et de mani^. quant 
r admiral fialiant yeit qu* il aroit le regaixi si hydeuz, 
il fut moult esbaby, et cuyda que ce fut ung diable. 

V enginhayre] F. un ingenieux et enchanteur* Ein 

solcher ist Merlin. 

Arobrius V avoit fait et mis la garison, 
cant ]i rois V csgardait, s*en ot compassion, 
moll duiximent plora ou il Yoicist ou non. 
Apres se prit li rois en soi a porpenser 
comment porra ce liu dignement honorer, 
oil li cors de tant noble sont mis et reposei. 
toz les engeigneors ait fait li rois mander, 
qui de fust ou de piere savoient bien oyrer. 
une oeyre si ties riche i Tuet faire lever, 
par cui li remembrence d* elz puist toz tens durer, 
que r on ne pust si riche en nul pais trover, 
ains ne li yint un soulz que li osast fier, 
... 8 la roine commensait k parler. 



^honune qui oea yos faice ne poreis recoyrer, 
se yos n* ayez Merlin qui bien seit deriner. 
en trestout yostre regne certes n* en ait son per, 
ne en fait ne en dit, qui enging ait plus der." 

Li' rois ait le consoil oit et escouteit: 
dont tramit ses mesages par trestout le regnd 
que Merlin li amainent cant il V auront troyeit. 
cant cil ont le pais trestout environneit, 
droit k une fontenne ont Merlin encontreit* 
celle ot non Galabas, ce sachi^ par yertei: 
la fontenne et le leu ait Merlins freqnenlei* 
des que cil le troyerent, Il roi V ont amenett 
et cant le yit li rois, si V ait molt honoreit 
et de profetizier V ait forment ennorteit: 
d^ merreilles oir ait il grant yolenteit. 
*sire* ce dit Merlins, *or yos ai escouteit. 
si fait mesters ne doient paz estre rerdeit, 
se faire ne V estuet par grant necessiteit. 
sel commensoie k dire par nuUe yaniteit, 
li espirs se tairoit qui cest sent m* ait donett. 
tout ceu me tomeroit apres k grant yiteit." 
kant de la profecie a le ro . . . , 
adonc de lor afaire V ait li rob • . . 

Merlins ait respondu molt ayena . • . 
*se yos la sepouture honor . . . , 
en Yberne ait un mont, bien le s • . • 
KiUaraus ait non par le mien escien. 
lai ait une estruture de pieres . • . 
Carole des jeans, se V ystoire ne ment. 
nus hons de cest eaige ne le s . . 
s* il ne sayoit 1* enging .... 

Der Konig meini Sleine genug in seiner Bretagne 

zu haben. 

et Merlins respondi k roi corlobement 
"rois, n* i rids en yain : nel di paz yainement. 
les perres ont en soi grant signifiement, 
contre les enfertez grant medicincment.* 

Der Irische Konig dagegen (deslrois) ^¥iU sich die 
Sieine nicht nehmen lassen* 

• • com ie serai yis et ie chase esperon, 

onques la menor perre n* en auront sans tenson. 
Also Gefecht. 

il dit 4 ses barons *or pansez del ferir.* 

. . . U r ot dit, si les yont envehir. 

les Irois ne se porent onques vers ous tenir. 

assez en ont ocis, les ati*es font foir. 

onques lor rois n* osait ne tonier ne gainchir. 

Brelon ont la vicloire trestout a lor plaisir. 

il mont en sont alei la caroUe veil*. 

cant \k furent yenu, Merlins ne pot.taisir. 

"or yignent 4 V avant qui soielent eaitir 

de lor force prorer k corre et a saillir. 

d les poiez prover, n* i poiez nient faiDir. 



183 



A pieres metre ins or poez esprorer 
oa la force ou V engins quet fait mueti k loer." 
qui or reist Bretons lor eD|^nB apresterl 
li nns Yont as eschieles ou as cordes noer, 
qjoC il cuderent les perres oontreTal deposer: 
matB onques la minor ne porent remuer. 
dont prist Mei'lins k rire/cant les yit si pener. 
«tpres >ait fait les siens, n* i rot plus demoreri 
et plus ligierement c* ains oissi^ parler 
ait mis les perres ius et fist k neis porter, 
et cant furent ds nes, ses fist entremeller. 
cant orent propre Tent, pnsenl k retomer. 
dessi que en Bretagne ne Torent il cesser, 
cant Aurelies le sot, nes yot asseurer. 
par trestoute Bretaigne fait semonre et mander 
et les clers et le puple k eel mont assembler, 
car il'voloit eel lui k grant ioie honorer. 

Li ban que li rois fist molt en un aunait* 
et ereque et abbeis, si com il les mandait. 
cant tut furent yenu et li iors aprosmait, 
Aurelies la ooronne desor son chief posait. 
leste de Pentecoste realment celebrait. 
toz les iij iors apres richement les festait. 
les honoi-s son signer k ses priyez donait, 
et selonc lor servize gueredon rendu ait. 
ij sieges d' erseyeques toz esyudi^ troyait *), 

3342. flamegan li pilar] ihsBlsTau to MijSixoi/ Trvg BvmfU'^ 
uov Hcu Toi^ }J^ov9 oTTOTttpgovu. Lco Diacomis pt 156 
2 ed« Bonn. 

3349. Tinagre] rgl. Baynouard B. 1. S. 281. Fi 

^ die ya prendre aulcunes herbet et aultres medicinety 
et les fist destremper en yin. 

3360. Roman de Rou 13135. 
ipult oissiez grayles soner 
et boisines et cors comer. 

3403. don be a aeb? 

Nads 3469 F: 

et ie le doy bien fidre poor faire plaisir an dit Gbar- 
les. car quant il m* eat donn^ na terra et inyesty 
de non pays, ie ne le Toulsi point accepter si non 
par ung moyen, qui est td, que s* il yenoit un honune 
estrange, non pas subiect k mon pays, et qu* ihfnst 
serf et de sen^ condidon, et il demouroit ung an en 
ma terre, qu* il fust apr^ franc toule sa yie^ et pla- 
deurs aultres cboses. 

3553* F'on dem Pferde giebt F eine ausfuhrliche und 
seltsame Beschreibung. Dqfur stehe kiereine 
verstdndigere aus dem Aubri (fol. 92] . 

deyant le trief ayoit un oliyier: 

li rois de Fnse s* i faisoit ombrier. 



*} Sm 9viM»lMt Pergamwnthlati, mit ttmrk httchnitUntn Mimhrn, mii^ 



3572. 
3574. 



3631. 
3657. 
3721, 

3747. 



yit outre V eue *^ le Flamens arengier. 
de mautalent quide yb asragier, 
et iure dieu qui tout a k iugier 
que mar i yinrent Flamenc et Hanuier. 
il se yorra molt asprement yengier. 
i ^t sa gent armer et haubergier, 
et il meimes si s* et arm^ premier, 
sor un brun paile fit sa chances lader. 
en son dos yest le bon auberc doblier. 
ses conoisances furent d* un paile chier. 
on li amaine un bon corant destrier, 
qui fu plus bkns que foille de meiUier: 
il ne donast por c liyres d* oimier. 
oe fu Blanchart, qui tant fit k prisier. 
plus bde beste iamais yeir ne quier. 
le teste ot mdgre, et si ot regart fier, 
corle r oreille, le col gros et plenier, 
gambes bien £utes, il n* i ot que taillier, 
larges les acs, et le cors molt legier, 
et le crepon bien tailli^ par derier. 
le sde fu d' un iyoire molt chier, 
et de fin or furent li doi estrier. 
li frain fu riches, les rdnes sont d* ormier^ 
ones cloquetes ot derant au poitrier, 
que si tentisent quant on doit cheyaucier, 
cote ne fige n* i vaut ipie un denier, 
ne eu cheyal n* en out que mesprisier, 
^ bons k fuir et bons 4 enchauder. 
por sotenir un arm<^ cheyalier 
en un eslor, armtf trestout entier, 
ne yerra hom ia desor mdllior. 
il est si fres quant yient k V enuitier 
qu^ au matinet quant on monte premier, 
grate et hinist et maine tel tempier 
que d* auti^e part T cent Flamenc noiesier. 
dist r uns k r autre "dez, cum riche destrier!" 
et li Borgoins le prist k coyoitier. 

ist vermuthUch vor 3571 zu stellen. 
letrau] Agolant fol. 181. 

tint Durendart son riche bran letrd. 

Aubri fol. 98. 

se dez garist mon brant qui eit letr&, 
Tostre chief est fors de bu deseyr^. 

fol. 141. 

le cheyal broce,* as autres est mell^, 
et trait V espee dont li brans fu Ietr&. 

*edomentre. 3632. Niats. 

il? 

3884, 4070, 4170. *et. 3794. ''Ferabras. 

Fgl. 2027. Marie de France BA. S.500, 



*) Simti oln Mom, otre Moim, Mtn H 



Aa 



184 



Toit une bisse tute blance, 
plus que n* est nois nule sor brance. 
3802. Agolant foLi73. 

Hiamont eospire, qui au cuer out irour. 
entor lui yienent et roi et aumacor. 
et dit Hiamont "molt par ai grant dolor, 
quant nos alames en fuere Y autre ior, 
o moi alerent cent mil conbateor. 
ti'ente mil Franc de la teire maior, 
des ayantgardes Karlon Y empereor, 
nos assalh^ent k force et & vigor. 
onques k eus ne nos tenismes cor. 
ilec ocistrent EcCor mon aumacor 
et tant des auti*es, don Y ai au cuer iror. 
fuian m' en Tin, n* i poi avoir retor. 
U me tolirent Mahon no creator, 
nos quatre diex qui tant ot de vigor, 
ge qu' en diroie? il m* ont fet poor, 
tant ai au cuer mautalent et iror, 
ne quier porter mes ne fuelle ne flor, 
ne damoisele ne ruis parler d' amor, 
cbace de chien, d* espervier, ne d* ostor. 

Und kurz vorher: 

Hiamont s^ en vet dolenz et corecous. 
de ses sept rois li ont ocis les dous. 
molt a perdu li paien orgucllious. 
paien se daiment chetis maleurous. 
k Hiamont dient *sii^, que feronos?* 
"glotons* dist il, "molt iestes ennuios. 
et ou sunt or mes bons losengoiors, 
qui en Aufrique en mes pales maiors 
me prametoient de Fiimce les honors, 
-et en mes chambres en mes pales maiors 
k mes puceles o les freches colors, 
qui vous donoient les bessiers par amors, 
et beviez de mes vins les melliors. 
U estiez riches conquereors, 
departiez les viles et les bors. 
mes li Francois ne sont pas poorons, 
einz fierent bien des lances et des tros. 
mar i crei les mav^ vantoiors. 
par lor conseil i pris ge icest cors, 
de coi ge sui vergondous et hontous. 
mes en ma vie ne serai ia ioios.* 
Hiamont plura: tant par fu angoissos. 

Ya 8* en Hiamont, forment a grant ahan. 
"ha las!" dist il, "entr^ sui en mal an. 

3814. *coron' apen, wie 4166. 

3828. can feklt in der Hdsch. 

3857. 8 leret? Und 3892. horn m dire? 

3895. *no. 3943. *Suria. 

3922 u. 3975. auriban? we 602. Oder isl gemeini was 
SA72 {zu 687) olifant heifst? 



3928. 

3934. 
3951. 
4010. 
4031. 
4056. 
4146. 
4182. 
4220. 



4227. 



RoBian de Roa 628. 

n* ai pas le cuer tain ne ddivre. 

no n? 3945. e li aieu? 

^ichar, 3965. *de maynta. 

F. Riol du Mans. Hugo heifst Hoel. 

F. Tien de Tarrascon. 

FTahrscheinlich e 1 und e n* e 1 auch 4609. 

*no. 4148. *KarIe. 

''escridau. 4185. ''et. 4207.Mjable. 4213. Fa] ''la. 

pajanor] aus paganorum, Mfie cmperador aus im- 

peratorem. AuchFramosischm Roman deRou 

525. 

cek de Lune orent gran poor, 

quant virent la gent paienor. 

Aubri 157. Agolant fol. 172 [vgL S.V1Z b 2Z). 

li du Girars fu de molt grant fieror, 

et out en lui sages conbateor. 

isnelement fet di*ecier s* oriflor. 

il et si homme se fierent en 1* esior. 

la veissicz une fiere crior. 

Girars feri si un roi paiennor: 

rois estoit d* Inde la plus superior: 

perci^ li a son dauen le meillior. 

mort le tr^buche entre t cens des lor. 
foI. 174. 

Karlon regarde, ai a Tea la tor 

qne Girars out Tencba par sa Tigor. 

tot par deseure en 1* eslage maior 

de S. Moriso a choiii V oriflor, 

et r ost Girart, qui mout ot riche ator, 

ensemble o lui maint riche poignoior, 

qui chevauchoient vers la gent paienor. 

Tuident ces seles, vuident oes noosoudor. 

Ul trebuchierent chevalier et contor, 

et molt i muert de la gent paenor. 
Desgleichen Franoor. fol. 183. 

k Y assemblee i ont si grant dolor, 

onques nul hon ne vit tel k nul ior. 

molt en i chiet et des noz et des lor. 

sonent 4 grelle ci cor et ci tabor. 

grant noise meinent cheval et nussoudor. 

et r apostoile va criant par Y estor 

"tenez vos bien, nobilc gent Franoor. 

rendez vos tuit k dieu le criator, 

qui nos trest hors de la grant tenebror. 

qui en cest champ sera bon fereor, 

toz si pech^, le grant et li menor, 

soient sor moi^ car or sommes au ior:" 

Agolant fol. 171. 

Karlon Y entent, di^ en Ta merdant. 
"baron* dist il, "ge n* en aurai noient, 
mais Tostre soit et en Tostre commant, 



\ 



185 



qui em pcardez'et la char et le sane! 
tot sera vostiie, quant qu* irez conqueraut. 
Baron" dist Karle, ''vostre ayoir retenez. 
TOs qui la char et le sane em perdez, 
et qui les cos par m* amor en donez, 
et les granz peines et les maus en soffrez, 
Tosti'e doit estre, quant tos le conquerez. 
ia n* en aurai la montance d* un dez. 
rachfttez en ros tenses et tos prez, 
que y09 por moi engagi^ en atez; 
et el serrise damledieu le metez. 
que nus n* en soit par moi desseritez* 
Yos fiz, TOS fiUes en remarierez. 
mien est Tayoir oa que tos le metez.* 

4244. lo due Hugo de Nantes e Rajnier? 

Sunt 4273 hat F: et le due Regnier fist 1' autrei et vont 

sans arrester oultre la terre de Surie. 
4277* *autra. Den ganzen Vers liesl die Handschrift 
Etot laur elaiixes. pres elautra manentia. 

Die Emendation gehort Hrn. Lachmann* 

4283. Die Hdsch. la tajzia. VieUeicht V ac ayzia. 
4284* Bafomayria] Rajmouard B. 4. S. 132. 

enans fara Bafomairia 

del mostier de Sancta Maiia. 

^g/« la Mahomerie A go Ian t 725. So heifst die 
Holle la diablia Raynouard BA. «9.364. 
4292. *V asaut. 
4313. Agolantfol.176. 

dist r apostoile "or me lessiez parler. 

▼eci paien qui nos Toelent mater. 

ne TOS puis pas longuement saimoner. 

dez Tint en terre por son pucple sayei*. 

xxxij anz se Tint k nos mosti^r. 

dc saint baptesme se fist regenerer. 

ce nos commande k prendre ct k garder. 

i] heritages nos yeut en fin doner. 

'ten*e est li huns por nos cors goTemei*, 

et cil du cil, ou tant fet bel et der. 

80Z ciel n* a cuer qui poist deyiser 

la grant biaut^ dire ni deyiser. 

Ci sunt Tenu Sarrazin d* outre mer» 

qui bien nos cuident de nos honors geter. 

si nos en cuident comme chetis mener. 

en tel prison nos cuident enserrer, 

ou nos n* oions iam& de dieu parler, 

messes matines porrons bien escouter. 

or nos doit or de deu bien remembrer, 

pui se lessa por nos en croiz pener, 

en iii) lieus lessa son cors naTrer. 

la quinte plaie fu fort k endurer. 

dl ne Tit goute qui li ala donner, 

qui sane et augue fist k son poign coler. 



tei*st a se euz: d^ le fist alumer. 
et des qu* il Tout k dieu merci crier, 
si li fist diex quant qn* il Tout demander. 
8* k cest pardon tos Tolez assembler, 
or n' i a plus fors du bien encontrer 
et Sarrazins occire et afoler." 

Dist r apostoile "or me fetes oir. 
ge sui ici por cest besoign fornir 
en liu de diu: si ne tos doi mentii*. 
qui or ira sur Sarrazins ferir 
et le martire Toudra por {por diu?) sofirir, 
dix li a fet paradis aoyrir. 
Ik le fei*a coroner et senrir, 
et & sa desire le fera assoir. 
toz To.pechiez, sanz bouche regehLr» 
voeil hui sor moi depar dieu desserTir. 
la penitance sei'a de bien ferir." 
fol.177. 
k tant s* en yet Karlemaine plorant 
et r apostoile par V ost esperonant. 
le braz Saint Jorge lor Tet k toz mostrant, 
euTolep^ en un chier boguerant. 
de renc en renc en Toit no gent seignant. 
"bon cheTalier, or chcTauciez ayant, 
et si soiez seur et conbatant. 
paradis est OTert des V aiomant. 
14 nos atendent li anges en chantant, 
centre tos ames yont grant ioie menant." 
adont s'en yont Francois resbaudisant, 
et yont le pas F un 4 1* autre prenant. 

4352. ^reliquias* 

4377. Fermulhlich Jupi. A golan t fol. 170. 
bien ont feru no cheyalier yailliant, 
quant . • Hiamont le riche roi pubsant. 
par yiye force le font aler aTant, 
et s* ont conquis Mahon et TerTagant, 
leor dieu Jupin, Apolin le preant. 
conquis i ont roge or et blanc argent, 
totes leur Ties en seront . . s manant. 

fol. 171. 
on n* aresterent desi quVau tref roial. 
\k descendirent li baron natural. 

Dcscenduz est Droes li PoiteTin 
et Salomons et li roi Tiorin, 
Horans et Hues et Gieffi*oi F Angerin, 
et Anquetin et Richart et Helin, 
et tuit li autre, qui ne sunt pas frarin, 
qui ont Hiamont ocis tnaint San^zin. 
descendu sunt deyant le fiz Pepin, 
si li presentent Mahon et Apollin 
et Tenragant et leur compaign Jupin. 
puis li escrient tuit ensemble k un brin 
"ne t* esmoier^ Karlon o le cuer fin. 



186 






ier matinet fumes Hiamnont Touin* 

la merci dieu, nostre pere deviiif 

auques ayon abatu de lor brin. 

de cant mil Turs V aTon fet orpheliii. 

foiz a* en est et toz mis au chemin. 

renduz yos fust en rostre tref samin, 

ne fust la tor que firent San*azin. 

mais toteroieft, oe sachiez en la fin, 

nos est remetz et le pain et le vin, 

et yingt sommiers avec de lor or fin*. 

oest amenoDS & ioie et k hustin. 
Auch Jupitel, 1VO es dem Reim hequem ist. f • 170. 

par la bataille es Huun le. Mansel. 

r espee trete, tint V escu en chantel. 

en tote France n* out chevalier plus bd: 

einz puis le tens Assalon et Abel 

nus plus biaus hons n* afubla de mantel • • . • 

fiert et refiert com feivres de mai'tel: 

dix en a mort tres enmi le prael. 

paien trebuchent: grant en sunt li maisel. 

Hiamont le Toit: ne li fu mie bel, 

quant Toit sa gent tomer k tiu maisel. 

it en iupa Mabon el Jnphel 

que il fera Cresttens mau chaudel. 
4385. Liefer "a Bafom, tos. 
4390. Nlras. 4397. cajreb? 4398. Mela oifer des. 

4409. OliTier] F'ergleichi man 4416, so wird man ge- 
neigl nUi F zu lesen so dis Augier. 

4410. ^perpenaada. 

4441. ^dieus, cum. 4467. Mezarmat. 4469. ^n^arec. 
4495 u. 4559. sollte eingeriickt sein» 
4504. hi, ivie 4547. 
4506. ableo] /^^/. 4721. 

4523. mujs wol geslrichen werden. 

4524. *lhi. 4525. *Ia, wie 41. 

4537. *lo m, wU 689. 4557. *, »c lay es. 

4566. le £raire 1' almiran] F qui estoit frere du roj Sor- 
tibraiit, und, itau 4572-4587, yont ecmiptertout 
r affiiire k V admiral, ct comment estoient plus de 
cent mille conibatans, pourquoj its eonaeiUerent 
que chascun fust arm^. et celuj oonseil fut ap- 
prouT^. mais quant Sortibrant sceut que son firere 
estoit mort, il fist yenir innumerable compaignie 
de Sarrasins pour tenger sa mort en menassant 
Charles grandement. de son intencion fut bien 
iojeulx r admiral, affin qu' il peust mieulx Te&ir 
Il son Touloir. Wodurch der tolle JViderspruch 
vwischen f^.4566 m. k$6t^l Jreilich gehobcn ist. 



Aher nun wird mis Tenebnits (4652) ung Turc 
qui aroit nom Tenebre, und aus ao frayre (4677) 
BrulLmt son firere. BruUan nchmUch ist 4619^. 
fur Rostanli gesetzt. 

4569. e Sarrazi V encausan? 

4574. lo] Fermuthlich so. 

4588. n' ajust. 4603. ''deria* 

4602-3. F Rolant ouyt bien le aon e| la roix des Fran- 
cojs, pourqnoy tous ae Toni reaioyr et £aire bonne 
chiere. 

4605. ^aubercx u. etcutz. 

4612. Aubri fol.84. 

ce dist le geste que Gerara fa nommds. 

4614-5. F la Tij Haordre [bald noc&Aer Haldre, aUoMr 
dratz: vgL zu 774), Amanguia {in dem Troyer 
Abdruck Maugis) la yii], Sainaon la ix. 

4625. ^Roatanh. 

4683-4. fVol umzusiellen. 

4704. Vermengung der direkien und indirekten Bede, 
we im Griechischen und Spanischenm 

Vor 4725 scheint ein Vers zu/ehkn mil item Subjeki 
von anet. 

4743. *e so. F hoi gelesen e lo yelh Rubion. 

4744. FermuthUch Yayro, 4vie 1760 Gayni. 
4750. *dieua. 

4765. lo Tic] Die Hdsch. los, ohne F'erbumm 

4786. *e. 4821. *senhe. 4862. *mort. 4874. *et. 

4834 II. 4838. Es scheint cine Prdposiiion zujehlen. 

4861 11. 4862. Die Anfuhrungszeichen sindzu streicken* 

4876. F'ielleicht can la paraul' auzi. 

4917. corran] Gortan? 

4956. *bateyada e larada. 

4975. sa colpa enclinada] TVie (Marie de France £.2. 
if. 27.) sa courpe bat? Auch Agolant (169 t.) 
fier sunt li cri et li estor pesant. 
tant par i out de la gent mescreant, 
contre un des noz i out iiij Fersant, 
que nostre gent se ret molt esmaient. 
Jesu reclaiment le pere roiuant, 

batent lor courpes, k deu se Tont rendant 
4984. *k. 

5003. r a preza per par] F^L Gerhard 741 U. S. 170 a S. 
Cid 3460. 
antes las habiedes pareias pora en brazos las tener. 
agora besai-edes sus raanos e Uunarlas edes senoras: 
averlas edes A serrir mal que tos pese A tos. 

5016. Entweder gen payanor oder payana gen.